BÀI THẢO LUẬN NHÓM MÔN TRIẾT HỌC Ý THỨC XÃ HỘI

Master’s Thesis CHƯƠNG 7 Ý THỨC XÃ HỘI BÀI THẢO LUẬN NHÓM MÔN TRIẾT HỌC Hà Nội, Tháng 062022 Giảng viên hướng dẫn TS Đặng Minh Tiến Quote 2 Thế giới quan duy vật biện chứng về bản chất của xã hội Trong đó Tồn tại xã hội chính là nói đến mặt vật chất của đời sống xã hội Ý thức xã hội nói đến mặt tinh thần của đời sống xã hội TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ KẾT CẤU Tồn tại xã hội dùng để chỉ toàn bộ sinh hoạt vật chất và điều kiện sinh hoạt vật chất của mỗi cộng đồng người trong những điều kiện lịch sử xác địn.

Quote 2

Thế giới quan duy vật biện chứng về bản chất của xã hội.

Trong đó : Tồn tại xã hội chính là nói đến mặt vật chất của đời sống

xã hội Ý

thức xã hội nói đến mặt tinh thần của đời sống xã hội.

TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ KẾT

CẤU

Tồn tại xã hội dùng để chỉ toàn bộ sinh hoạt vật chất và điều kiện sinh hoạt vật chất

của mỗi cộng đồng người trong những điều kiện lịch sử xác định.

địa lý

Các yếu tố thuộc

về điều kiện tự nhiên - hoàn cảnh

địa lý

Kết cấu của tồn tại xã

hội 4

Kết cấu của tồn tại xã

hội

Các yếu tố đó tồn tại trong mối

quan hệ thống nhất biện chứng,

tác động lẫn nhau tạo thành điều

kiện sinh tồn và phát triển của

xã hội, trong đó phương thức sản

xuất vật chất là yếu tố cơ bản

nhất.

Ví dụ:

Trong điều kiện địa lý tự nhiên nhiệt đới, gió

mùa, nhiều sông ngòi, tất yếu làm hình thành

nên phương thức canh tác lúa nước là thích hợp

nhất đối với người Việt Nam trong suốt chiều dài

lịch sử hàng nghìn năm qua Để tiến hành được

phương thức đó, người Việt buộc phải co cụm lại

thành tổ chức dân cư làng, xã, có tính ổn định

bền vững

5

Ý THỨC XÃ HỘI VÀ KẾT CẤU

Là mặt tinh thần của đời sống xã hội bao gồm những quan điểm tư tưởng, cùng với tình cảm, tập quán, truyền thống… của xã hội phản ánh TTXH trong nhưng giai

đoạn phát triển nhất định.

Ý thức xã hội: Là mặt tinh

thần của đời sống xã hội bao

gồm những quan điểm tư

Kết cấu của ý thức

xã hội

là những hiện tượng tâm lý chung của một

nhóm xã hội nảy sinh từ tác động qua lại

trong hoạt động và giao tiếp giữa các

thành viên trong nhóm, chi phối thái độ

hành vi của các cá nhân khi hiện diện

trong nhóm Những hiện tượng tâm lý xã

hội có mối liên hệ mật thiết với nhau, chi

phối lẫn nhau Nó có diễn biến rất phức

tạp mặc dù được hình thành và phát triển

có quy luật Khi xã hội ngày càng phát

triển, các mối quan hệ xã hội ngày càng

trở nên phức tạp và đa dạng Chính trong

quá trình đó nảy sinh nhiều các hiện tượng

tâm lý xã hội khác nhau.

Tâm lý xã hội

hệ thống những tư tưởng và quan điểm

lý luận thể hiện sự nhận thức và đánh giá hiện thực xung quanh, xuất phát từ những lợi ích xã hội nhất định Hệ tư tưởng mang tính lý luận, nghĩa là được

hệ thống hóa một cách duy lý Khác với tâm lý xã hội gắn liền với cảm giác sống của ý thức đời thường, hệ tư tưởng gồm các quan điểm và tư tưởng

về chính trị, kinh tế, xã hội, pháp quyền, tôn giáo, đạo đức, thẩm mỹ, triết học”

Ý thức lý luận

Ý thức thông thường & Ý thức lý luận

Các quan điểm được khái quát thành học thuyết xã hội

Ý thức lý luận

Phản ánh cảm tính kinh nghiệm

Ý thức thông thường

9

Là các tri thức những quan niệm của con người hình thành một cách trực tiếp trong các hoạt động trực tiếp hàng ngày nhưng chưa được hệ thống hóa, chưa được tổng hợp và khái quát hóa

Là những tư tưởng, những quan điểm được tổng hợp,

được hệ thống hóa và khái quát hóa thành học thuyết

xã hội dưới dạng các khái niệm, các phạm trù và các

quy luật

Ý thức thông thường & Ý thức lý luận

Ý thức thông thường

Ý thức lý luận

Ví dụ: cách thức trồng trọt, chăn nuôi của người dân hiện nay phần lớn là các kinh nghiệm canh tác được truyền miệng từ người này qua người khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Ví dụ: ý thức về tư tưởng Hồ Chí Minh là những khái niệm, phạm trù được

tổng hợp, hệ thống hóa thành hệ tư tưởng.

10

Ý thức thông thường & Ý thức lý luận

11

Là các tri thức, những quan niệm

của con người hình thành một

cách trực tiếp trong các hoạt động

trực tiếp hàng ngày nhưng chưa

được hệ thống hóa, chưa được

tổng hợp và khái quát hóa

Ý thức thông

thường

● Là những tư tưởng, những quan điểm được tổng hợp, được hệ thống hóa và khái quát hóa thành học thuyết xã hội dưới dạng các khái niệm, các phạm trù và các quy luật

Ý thức lý luận

Ví dụ: cách thức trồng trọt, chăn

nuôi của người dân hiện nay phần

lớn là các kinh nghiệm canh tác

được truyền miệng từ người này

qua người khác, từ thế hệ này

sang thế hệ khác.

Ví dụ: ý thức về tư tưởng Hồ Chí Minh là những khái niệm, phạm trù được tổng hợp, hệ thống hóa thành hệ tư tưởng.

Tóm lại

Ý thức thông thường mặc dù ở trình độ thấp hơn ý thức lý luận, nhưng lại phong phú hơn và là chất liệu, cơ sở tiền đề quan trọng cho sự hình thành của ý

thức lý luận

Ý thức thông thường & Ý thức lý luận

12

Tính giai cấp của ý thức xã

hội 13

Tính giai cấp của Ý thức xã

hội

Các giai cấp khác nhau có điều kiện sống,

cơ sở kinh tế khác nhau nên thường có tư

tưởng, quan điểm khác nhau

Tính giai cấp

Các giai cấp trong cùng một dân tộc luôn chịu sự tác động của một số yếu tố chung (điều kiện tự nhiên, lịch sử…) và được thể hiện tập trung ở tâm

lý xã hội.

Tính dân tộc

Những giá trị mang tính phổ biến toàn nhân loại và

những nội dung, những vấn đề đòi hỏi mối quan tâm

chung của cả nhân loại.

Tính nhân loại

Bản chất của

ý thức xã hội

Ý thức xã hội là sự phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã hội quyết định. 

Ý thức xã hội có tính độc lập tương đối trong mối quan hệ với tồn tại xã hội. 

Giữa các hình thái ý thức xã hội luôn

có sự xâm nhập, ảnh hưởng, tác động qua lại lẫn nhau

Bản chất của ý thức xã hội

15

VAI TRÒ QUYẾT ĐỊNH

CỦA TỒN TẠI XÃ HỘI ĐỐI VỚI Ý THỨC XÃ HỘI

TÍNH ĐỘC LẬP TƯƠNG ĐỐI CỦA Ý THỨC XÃ HỘI

 YTXH là sự phản ánh TTXH TTXH như thế nào thì YTXH như thế đó Khi TTXH thay đổi sớm hay muộn YTXH cũng thay đổi theo, TTXH quyết định nội dung, tính chất, đặc điểm xu hướng phát triển của YTXH.

 TTXH quyết định đến sự hình thành và phát triển của YTXH, TTXH có trước rồi YTXH có sau TTXH phát triển theo chiều hướng như thế nào thì YTXH sẽ phát triển theo chiều hướng như thế

 Giữa hình thái YTXH và TTXH vẫn luôn có sự tác động quan lại lẫn nhau Cụ thể trong mỗi thời đại tùy vào từng hoàn cảnh lịch sử, có những hình thái YTXH nào đó nổi lên hàng đầu tác động và chi phối các hình thái YTXH khác Điều này nói lên rằng, các hình thái YTXH không chỉ chịu sự tác động quyết định của TTXH, ngoài ra còn chịu sự tác động qua lại lẫn nhau Sự tác động này làm cho mỗi hình thái YTXH có những tính chất và những mặt không thể giải thích trực tiếp bằng các quan hệ vật chất

Vai trò quyết định của tồn tại xã hội

17

Ví dụ:

Về TTXH là đời sống vật chất của xã hội, là phương diện sinh hoạt vật chất và điều kiện tự nhiên, phương thức sản xuất xã hội Như thời tiền

sử là thời đại Việt Nam được tính từ tính từ khi con người bắt đầu có mặt trên lãnh thổ Việt Nam cho tới khoảng thế kỉ I trước công nguyên.

Thời tiền sử là các bộ lạc săn bắt, hái lượm, dùng

đá cuội để chế tác công cụ Công cụ còn rất thô sơ song đã có những bước tiến lớn trong kỉ thuật chế tác, đã có nhiều hình loại ổn định nhằm phục vụ đời sống Thời kì này con người nhận biết, tận dụng và sử dụng nhiều loại nguyên vật liệu như

đá, đất sét, xương, sừng, tre gỗ…

Bên cạnh đó điều kiện khí hậu thuận lợi cho đời sống con người cộng với sự đa dạng phong phú của các loài quán động thực vật phương Nam nên nguồn tài nguyên rất phong phú.

Vai trò quyết định của tồn tại xã hội

18

Ý thức xã hội thường lạc hậu so với

tồn tại xã hội

Lịch sử xã hội cho thấy, nhiều khi TTXH cũ đã mất đi, nhưng YTXH cũ tương ứng vẫn còn tồn tại dai dẳng; điều đó biểu hiện YTXH muốn thoát ly khỏi sự ràng buộc của TTXH, biểu hiện tính độc lập tương đối

Sở dĩ có biểu hiện đó là do những nguyên nhân sau:

 Sự biến đổi của tồn tại xã hội thường diễn ra với tốc độ nhanh mà ý thức xã hội không phản ánh kịp sự thay đổi đó và trở nên lạc hậu

 Do sức mạnh của thói quen, truyền thống, tập quán cũng như do tính lạc hậu, bảo thủ của một số hình thái ý thức xã hội.

 Trong xã hội có giai cấp, các giai cấp và lực lượng phản tiến bộ thường lưu giữ một số tư tưởng có lợi cho họ nhằm chống lại các lực lượng xã hội tiến bộ.

Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

19

Ý thức xã hội có thể vượt trước

tồn tại xã hội

 Trong những điều kiện nhất định tư tưởng của con người, đặc biệt những tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, dự báo được tương lai và có tác dụng tổ chức, chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người.

 Tư tưởng khoa học thường khái quát tồn tại xã hội đã có và hiện có

để rút ra những quy luật phát triển chung của xã hội, quy luật đó không những phản ánh đúng quá khứ, hiện tại mà còn dự báo đúng tồn tại xã hội mai sau.

 Tư tưởng tiên tiến có thể vượt trước tồn tại xã hội thì không có nghĩa

ý thức xã hội không còn bị tồn tại xã hội quyết định Mà là, cho đến cùng nó luôn bị tồn tại xã hội quy định.

Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

20

Tính độc lập tương đối của

ý thức xã hội

Tính kế thừa của ý thức xã hội

Là quy luật chung của các

Ý thức xã hội

Phán ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển nhất định

 Tồn tại xã hội cũng có tính kế thừa, nó vận động liên tục.

 Ý thức xã hội phản ảnh quá trình đó và cũng có tính kế thừa.

21

Nước Pháp thế kỷ XVIII có nền kinh tế phát triển kém nước Anh, nhưng tư tưởng thì lại tiên tiến hơn nước Anh.;

So với Anh, Pháp thì nước Đức ở nửa đầu thế kỷ XIX lạc hậu về kinh tế, nhưng đã đứng ở trình độ cao hơn về triết học.

Lịch sử phát triển đời sống tinh thần của xã

hội cho thấy rằng những quan điểm lý luận

của một thời đại không xuất hiện trong

mảng đất trống không mà được tạo ra trên

cơ sở kế thừa những tài liệu lý luận đã có

từ thời đại trước.

Tính kế thừa của

ý thức xã

hội 22

Chủ nghĩa Mác không chỉ đã tiếp thu tất

cả những gì là tinh hoa trong lịch sử văn minh nhân loại mà còn kế thừa trực tiếp

từ nền triết học cổ điển Đức, kinh tế chính trị học Anh và chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp.

Ý thức xã hội có tính kế thừa trong quá trình phát triển nên không thế giải thích được một tư tưởng, quan điểm nào đó nếu chỉ dựa vào những quan hệ kinh tế hiện có

mà không chú ý đến giai đoạn phát triển

tư tưởng lịch sử của văn hóa truyền thống trước đó

Các giai cấp tiên tiến tiếp nhận những di sản tư tưởng tiến bộ của xã hội

cũ để lại

Trong xã hội có giai cấp, tính chất kế thừa của ý

thức xã hội gắn với tính chất giai cấp của nó

Liên hệ: Khi làm cuộc cách mạng tư sản chống phong kiến, các nhà tư tưởng của giai cấp tư sản đã khôi phục những tư tưởng duy vật và nhân bản của thời kì cổ đại mà đỉnh cao của nó là trong triết học Hi Lạp và La Mã cổ đại.

Ngược lại,những giai cấp lỗi thời phản tiến bộ thường tiếp thu, hồi phục

những tư tưởng những lý thuyết xã hội phản tiến bộ của những thời kỳ lịch

sử trước đó

Liên hệ: Như là vào nửa sau thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, các thế lực tư sản phản động đã khôi phục và phát triển những trào lưu triết học duy tâm, tôn giáo dưới những cái tên mới như chủ nghĩa Cantơ mới, chủ nghĩa Tômát mới, để chống lại phong trào cách mạng của giai cấp công nhân và hệ tư tưởng tiến tiến của nó, đó chính là chủ nghĩa Mac-Lenin

Khi nghiên cứu các hiện tượng ý thức xã hội, phải nghiên cứu: Bối cảnh xuất hiện tư

tưởng đó (tồn tại xã hội) và cả những tư tưởng tiền bối

Liên hệ: Lênin nhấn mạnh rằng, văn hoá xã hội chủ nghĩa cần phải phát huy những thành tựu và truyền thống tốt đẹp nhất của nền văn hoá nhân loại từ cổ chí kim trên cơ sở thế giới quan mác-xít.

Nắm vững quan điểm trên đây của triết học Mác – Lênin về tính kế thừa của ý thức xã hội có ý nghĩa quan

trọng đối với công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay trên lĩnh vực văn hoá, tư tưởng

23

Tùy theo những hoàn cảnh lịch sử cụ thể có những hình thái ý thức nào đó nổi lên hàng đầu và tác động mạnh đến các hình thái ý thức khác

Liên hệ:

Từ vấn đề này chúng ta có thể liên hệ tới đời sống tinh thần của xã hội Việt Nam: mặc dù tồn tại nhiều quan điểm, tư tưởng , học thuyết , lý luận khác nhau nhưng chúng ta thấy rằng ở thời kỳ Lý, Trần, Phật giáo chi phối đời sống tinh thần của xã hội Từ thời Lê đến hết chế độ phong kiến Việt Nam mặc dù tồn tại nhiều hệ tư tưởng ,quan điểm, học thuyết ,lý luận khác nhau nhưng Nho giáo lại giữ vai trò chi phối đời sống tinh thần của xã hội.

24

Liên hệ:

Ở Hi Lạp cổ đại thì triết học và nghệ thuât đóng vai trò cực kì to lớn Còn Tây Âu thời kì trung cổ thì tôn giáo (trực tiếp ở đây là Cơ Đốc giáo ) ảnh hưởng mạnh mẽ đến đời sống tinh thần của xã hội đặc biệt

là tác động mạnh đến triết học, nghệ thuật, chính trị, pháp quyền Ngày nay thì hệ tư tưởng.

Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội

Ở các thời đại lịch sử khác nhau, trong những hoàn cảnh khác nhau, dù vai trò các hình thái ý thức xã hội không giống nhau nhưng chúng vẫn có sự tác động qua lại với nhau

25

Trong sự tác động lẫn nhau giữa các hình thái ý thức, ý thức chính trị có vai trò đặc biệt quan trọng Ý thức chính trị của giai cấp định hướng cho sự phát triển của các hình thái ý thức khác.

Trong điều kiện của nước ta hiện nay, những hoạt động tư tưởng như triết học, văn học nghệ thuật … mà tách rời đường lối chính trị đúng đắn của Đảng

sẽ không tránh khỏi rơi vào những quan điểm sai lầm, không thể đóng góp tích cực vào sự nghiệp cách mạng của nhân dân.

26

 Các hình thái YTXH khác nhau

không tách rời nhau mà tác động,

ảnh hưởng lẫn nhau trên cơ sở

phản ánh TTXH Đồng thời, mỗi

hình thái YTXH đều chịu ảnh

hưởng của các hình thái YTXH

quan đều chịu ảnh hưởng của một

quan điểm triết học nhất định.

Sự tác động trở lại giữa các hình thái ý thức xã hội

 Trong xã hội có giai cấp, ý thức chính trị có ảnh hưởng to lớn nhất, chi phối các hình thái YTXH khác

Ví dụ: Triết học, đạo đức,… trong xã hội có giai cấp đều thấm nhuần tính Đảng, tính giai cấp, nghĩa là đều có nội dung chính trị.

 Bên cạnh ảnh hưởng quyết định của ý thức chính trị, hình thái ý thức nào có ảnh hướng to lớn hơn phụ thuộc vào điều kiện lịch sử - xã hội cụ thể

Ví dụ: Trong các triều đại Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, Phật giáo có ảnh hướng rất lớn trong đời sống tinh thần của xã hội Sang thời Hậu Lê, Nho giáo giành được địa vị thống trị và chi phối đời sống tinh thần của chế độ phong kiến.

27

 Trong xã hội có giai cấp, có những tư tưởng tiến bộ, văn minh và có những tư tưởng lạc hậu, phản động Cả hai loại tư tưởng đó đều tác động trở lại TTXH.

 Tác động tích cực của YTXH đối với TTXH: Nếu YTXH phản ánh đúng quy luật vận động và phát triển của TTXH và thông qua hoạt động thực tiễn của con người nó có thể tác động tích cực đến TTXH

 Tác động tiêu cực của YTXH đối với TTXH: Nếu YTXH phản ánh không đúng quy luật vận động và phát triển của TTXH; hoặc ý thức phản tiến bộ nhất là ý thức chính trị thì sẽ tác động tiêu cực đến TTXH

 Mức độ, tính chất và hiệu quả tác động của YTXH đối với TTXH phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tính tiến bộ, cách mạng hay lạc hậu, phản động của chủ thể mang YTXH

Ví dụ:

Chính sách khoán trong nông nghiệp: Khoán 10 là một trong những “cú hích” thúc đẩy nông nghiệp Việt Nam bứt phá từ những năm cuối 80 đến nay; phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất còn thấp, với điều kiện của Việt Nam.

Hiện nay, Việt Nam đang trong thời kì quá độ đi lên Chủ nghĩa xã hội với những tư tưởng quan niệm của xã hội cũ vẫn tồn tại như “trọng nam khinh nữ”, thói vị kỉ, tư duy nông nghiệp,… Những tư tưởng đó nếu chúng

ta không xoá bỏ ngay thì chính là những rào cản kìm hãm sự phát triển theo hướng tiến bộ của xã hội ngày nay.

Sự tác động trở lại của ý thức xã hội đối với tồn

tại xã hội

28