Thế giới quan duy vật biện chứng về bản chất của xã hội

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI Phòng đào tạo Sau Đại học BÀI KIỂM TRA NHÓM MÔN TRIẾT HỌC Giảng viên hướng dẫn TS Đặng Minh Tiến Lớp TRHO28AN3 Hà Nội, 62022 DANH SÁCH NHÓM 30 Đỗ Phương Linh 31 Lê Thị Hương Ly 32 Đỗ Thị Mai 33 Trần Hữu Nam 34 Nguyễn Hồng Ngọc 35 Triệu Ngọc Tú 36 Bùi Quang Thành 37 Nguyễn Thị Thu Thảo 38 Nguyễn Việt Trung 39 Võ Thu Hiền CHƯƠNG 7 Ý THỨC XÃ HỘI Thế giới quan duy vật biện chứng về bản chất của xã hội Trong đó Tồn tại xã hội chính là nói đến mặt vật chất của.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI

Phòng đào tạo Sau Đại học

*************

BÀI KIỂM TRA NHÓM

MÔN TRIẾT HỌC Giảng viên hướng dẫn: TS Đặng Minh Tiến Lớp: TRHO28AN3

Hà Nội, 6/2022

DANH SÁCH NHÓM

30 Đỗ Phương Linh

31 Lê Thị Hương Ly

32 Đỗ Thị Mai

33 Trần Hữu Nam

34 Nguyễn Hồng Ngọc

35 Triệu Ngọc Tú

36 Bùi Quang Thành

37 Nguyễn Thị Thu Thảo

38 Nguyễn Việt Trung

39 Võ Thu Hiền

CHƯƠNG 7: Ý THỨC XÃ HỘI

Thế giới quan duy vật biện chứng về bản chất của xã hội

Trong đó : Tồn tại xã hội chính là nói đến mặt vật chất của đời sống xã hội Ý thức xã hội nói đến mặt tinh thần của đời sống xã hội

7.1 Khái niệm tồn tại xã hội và kết cấu

a, Khái niệm:

Khái niệm tồn tại xã hội dùng để chỉ toàn bộ sinh hoạt vật chất và điều kiện sinh hoạt vật chất của mỗi cộng đồng người trong những điều kiện lịch sử xác định

b, Kết cấu của tồn tại xã hội

- Một là, , các yếu tố thuộc về điều kiện tự nhiên - hoàn cảnh địa lý, như: các điều

kiện khí hậu, đất đai, sông hồ, tạo nên đặc điểm riêng có của không gian sinh tồn của cộng đồng xã hội

- Hai là, phương thức sản xuất ra của cải vật chất của xã hội đó Ví dụ, phương

thức kỹ thuật canh nông lúa nước là nhân tố cơ bản tạo thành điều kiện sinh hoạt vật chất truyền thống của người Việt Nam

- Ba là, các yếu tố dân cư, bao gồm: cách thức tổ chức dân cư, tính chất lưu dân

cư, mô hình tổ chức dân cư,

Các yếu tố đó tồn tại trong mối quan hệ thống nhất biện chứng, tác động lẫn nhau tạo thành điều kiện sinh tồn và phát triển của xã hội, trong đó phương thức sản xuất vật chất là yếu tố cơ bản nhất

Ví dụ: Trong điều kiện địa lý tự nhiên nhiệt đới, gió mùa, nhiều sông ngòi, tất

yếu làm hình thành nên phương thức canh tác lúa nước là thích hợp nhất đối với người Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử hàng nghìn năm qua Để tiến hành được phương thức đó, người Việt buộc phải co cụm lại thành tổ chức dân cư làng, xã, có tính ổn định bền vững,

Tồn tại xã hội không chỉ quyết định sự hình thành của ý thức xã hội mà còn quyết định cả nội dung và hình thức biểu hiện của nó Mỗi yếu tố của tồn tại xã hội có thể

được các hình thái xã hội khác nhau phản ánh từ các góc độ khác nhau theo những cách thức khác nhau Tuy nhiên, đến lượt mình, các hình thái ý thức này cũng sẽ tác động, ảnh hưởng ngược trở lại tồn tại xã hội Đó chính là tính độc lập tương đối của

ý thức xã hội

7.2 Khái niệm ý thức xã hội và kết cấu

a, Khái niệm

Là mặt tinh thần của đời sống xã hội bao gồm những quan điểm tư ưởng, cùng với tình cảm, tập quán, truyền thống… của xã hội phản ánh TTXH trong nhưng giai đoạn phát triển nhất định

b, Kết cấu của ý thức xã hội

- Tâm lý xã hội: là những hiện tượng tâm lý chung của một nhóm xã hội nảy sinh

từ tác động qua lại trong hoạt động và giao tiếp giữa các thành viên trong nhóm, chi phối thái độ hành vi của các cá nhân khi hiện diện trong nhóm Những hiện tượng tâm lý xã hội có mối liên hệ mật thiết với nhau, chi phối lẫn nhau Nó có diễn biến rất phức tạp mặc dù được hình thành và phát triển có quy luật Khi xã hội ngày càng phát triển, các mối quan hệ xã hội ngày càng trở nên phức tạp và đa dạng Chính trong quá trình đó nảy sinh nhiều các hiện tượng tâm lý xã hội khác nhau

- Hệ tư tưởng: Hệ thống những tư tưởng và quan điểm lý luận thể hiện sự nhận

thức và đánh giá hiện thực xung quanh, xuất phát từ những lợi ích xã hội nhất định

Hệ tư tưởng mang tính lý luận, nghĩa là được hệ thống hóa một cách duy lý Khác với tâm lý xã hội gắn liền với cảm giác sống của ý thức đời thường, hệ tư tưởng gồm các quan điểm và tư tưởng về chính trị, kinh tế, xã hội, pháp quyền, tôn giáo, đạo đức, thẩm mỹ, triết học”

- Ý thức thông thường: là các tri thức, những quan niệm của con người hình thành

một cách trực tiếp trong các hoạt động trực tiếp hàng ngày nhưng chưa được hệ thống hóa, chưa được tổng hợp và khái quát hóa

Ví dụ: cách thức trồng trọt, chăn nuôi của người dân hiện nay phần lớn là các kinh

nghiệm canh tác được truyền miệng từ người này qua người khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác

- Ý thức lý luận: là những tư tưởng, những quan điểm được tổng hợp, được hệ

thống hóa và khái quát hóa thành học thuyết xã hội dưới dạng các khái niệm, các phạm trù và các quy luật

Ví dụ: ý thức về tư tưởng Hồ Chí Minh là những khái niệm, phạm trù được tổng

hợp, hệ thống hóa thành hệ tư tưởng

Tóm lại, ý thức thông thường mặc dù ở trình độ thấp hơn ý thức lý luật, nhưng lại phong phú hơn và là chất liệu, cơ sở tiền đề quan trọng cho sự hình thành của ý thức lý luận

c, Tính giai cấp của ý thức xã hội

- Tính giai cấp: trong xã hội có giai cấp, ý thức xã hội mang tính giai cấp Các giai

cấp khác nhau có điều kiện sống, cơ sở kinh tế khác nhau nên thường có tư tưởng, quan điểm khác nhau Tuy nhiên các giai cấp khác nhau cũng chia sẻ những quan điểm chung được toàn xã hội thừa nhận Tính giai cấp của tư tưởng chỉ là một cách

tiếp cận của Marx và không nên bị lạm dụng

- Tính dân tộc: các giai cấp trong cùng một dân tộc luôn chịu sự tác động của một

số yếu tố chung (điều kiện tự nhiên, lịch sử…) và được thể hiện tập trung ở tâm lý

xã hội

- Tính nhân loại: những giá trị mang tính phổ biến toàn nhân loại và những nội

dung, những vấn đề đòi hỏi mối quan tâm chung của cả nhân loại

d, Bản chất của ý thức xã hội

- Ý thức xã hội là sự phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã hội quyết định Nguồn

gốc, nội dung, tính chất của ý thức xã hội do tồn tại xã hội quyết định; và khi tồn tại

xã hội thay đổi, nhất là khi phương thức sản xuất thay đổi sẽ dẫn đến sự thay đổi các yếu tố của ý thức xã hội với mức độ, nhịp điệu khác nhau Khi trong tồn tại xã hội

có sự phân chia giai cấp, ý thức xã hội cũng mang tính giai cấp Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội một cách đa dạng, phức tạp, bị ảnh hưởng bởi các yếu tố trung gian (lợi ích, tình cảm…) Khi những điều kiện tồn tại xã hội thay đổi thì một số yếu tố

cụ thể trong ý thức xã hội sẽ thay đổi theo Tuy nhiên cũng có những yếu tố không thay đổi trong hàng ngàn năm dù cho các điều kiện tồn tại xã hội liên tục thay đổi

- Ý thức xã hội có tính độc lập tương đối trong mối quan hệ với tồn tại xã hội Do

sức ỳ của ý thức xã hội, những tác động qua lại về lợi ích trong xã hội và do bản chất

là sự phản ánh của tồn tại xã hội nên một số yếu tố của ý thức xã hội cụ vẫn tồn tại

và phát huy ảnh hưởng trong tồn tại xã hội mới Tuy nhiên, trong những điều kiện nhất định, một số yếu tố của ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội Trong quá trình phát triển của ý thức xã hội, các tư tưởng, quan điểm… thường có sự kế thừa lẫn nhau, nó là sự thống nhất giữa giữ gìn và loại bỏ, do đó cần phải chống khuynh hướng "bảo thủ" và "phủ định sạch trơn"

- Giữa các hình thái ý thức xã hội luôn có sự xâm nhập, ảnh hưởng, tác động qua lại lẫn nhau Ở mỗi thời kỳ lịch sử nhất định thường có một hình thái ý thức xã hội

nổi lên đóng vai trò chủ đạo, chi phối các hình thái ý thức xã hội khác Do đó, việc tìm hiểu sự tác động lẫn nhau giữa các hình thái ý thức xã hội có ý nghĩa thực tiễn lớn

- Ý thức xã hội có thể tác động mạnh mẽ trở lại tồn tại xã hội; nó có thể thúc đẩy

sự phát triển của tồn tại xã hội khi phản ánh đúng quy luật vận động của tồn tại xã hội; thậm chí kìm hãm sự phát triển của tồn tại xã hội khi phản ánh không đúng quy luật vận động của tồn tại xã hội

7.3 Mối quan hệ tồn tại xã hội và ý thức xã hội

a, Vai trò quyết định của tồn tại xã hội

- YTXH là sự phản ánh TTXH TTXH ntn thì YTXH nty Khi TTXH thay đổi sớm

hay muộn YTXH cũng thay đổi theo

- TTXH quyết định nội dung, tính chất, đặc điểm xu hướng phát triển của YTXH Tồn tại xã hội quyết định đến sự hình thành và phát triển của ý thức xã hội, tồn tại

xã hội có trước rồi ý thức xã hội có sau Tồn tại xã hội phát triển theo chiều hướng như thế nào thì ý thức xã hội sẽ phát triển theo chiều hướng như thế C.Mác và Ănghen đã chứng minh rằng đời sống tinh thần của xã hội hình thành và phát triển trên cơ sở của đời sống vật chất, không thể tìm nguồn gốc tư tưởng, tâm lý xã hội trong chính bản thân nó

Sự biến đổi của một thời đại nào đó cũng sẽ không thể giải thích được nếu chỉ căn

cứ vào ý thức của cả thời đại đó

Ví dụ: trong xã hội cộng sản nguyên thủy, do trình độ của lực lượng sản xuất còn

yếu kém, hoạt động lao động được diễn ra đồng nhất và của cải đều được chia đều

cho mọi người Tuy nhiên khi chế độ công xã nguyên thủy tan rã, quan hệ sản xuất chiếm hữu nô lệ dần xuất hiện, xã hội đã bắt đầu có sự phân chia giàu nghèo

Từ đây mà mầm mống của sự bóc lột bắt đầu hình thành, kéo theo sự ra đời của chủ nghĩa cá nhân, tư tưởng chủ nô Khi quan hệ sản xuất phong kiến bị quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa dần thay thế thì vị trí đặc trưng trong đời sống tinh thần xã hội của hệ tư tưởng phong kiến bị xóa bỏ, được thay thế hoàn toàn bởi hệ tư tưởng tư sản

Những luận điểm của C.Mác đã bác bỏ hoàn toàn những quan điểm sai lầm của chủ nghĩa duy tâm trước đó là muốn đi tìm ý thức tư tưởng trong bản thân ý thức tư tưởng, xác định tinh thần, tư tưởng là nguồn gốc của xã hội, quyết định ý thức xã hội, chính là sự phản ánh của tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội, ý thức xã hội

Ngoài ra, giữa hình thái ý thức xã hội và tồn tại xã hội vẫn luôn có sự tác động quan lại lẫn nhau Cụ thể trong mỗi thời đại tùy vào từng hoàn cảnh lịch sử, có những hình thái ý thức xã hội nào đó nổi lên hàng đầu tác động và chi phối các hình thái ý thức xã hội khác Điều này nói lên rằng, các hình thái ý thức xã hội không chỉ chịu

sự tác động quyết định của tồn tại xã hội, ngoài ra còn chịu sự tác động qua lại lẫn nhau Sự tác động này làm cho mỗi hình thái ý thức xã hội có những tính chất và những mặt không thể giải thích trực tiếp bằng các quan hệ vật chất

Ví dụ: Về tồn tại xã hội là đời sống vật chất của xã hội, là phương diện sinh hoạt

vật chất và điều kiện tự nhiên, phương thức sản xuất xã hội Ví dụ như Thời tiền sử

là thời đại Việt Nam được tính từ tính từ khi con người bắt đầu có mặt trên lành thổ Việt Nam cho tới khoảng thế kỉ I trước công nguyên

Thời tiền sử là các bộ lạc săn bắt (bán), hái lượm, dùng đá cuội để chế tác công cụ Công cụ còn rất thô sơ song đã có những bước tiến lớn trong kỉ thuật chế tác, đã có

nhiều hình loại ổn định nhằm phục vụ đời sống Thời kì này con người nhận biết, tận dụng và sử dụng nhiều loại nguyên vật liệu như đá, đất sét, xương, sừng, tre gỗ…

Bên cạnh đó điều kiện khí hậu thuận lợi cho đời sống con người cộng với sự đa

dạng phong phú của các loài quán động thực vật phương Nam nên nguồn tài nguyên rất phong phú

Tồn tại xã hội gồm các thành phần chính như phương thức sản xuất vật chất; điều kiện tự nhiên-môi trường địa lý; dân số và mật độ dân số v.v, trong đó phương thức sản xuất vật chất là thành phần cơ bản nhất Các quan hệ vật chất khác giữa gia đình, giai cấp, dân tộc v.v cũng có vai trò nhất định đối với tồn tại xã hội

b, Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

- Tính lạc hậu & tính vượt trước của YTXH

+ Thứ nhất: Ý thức xã hội thường lạc hậu so với tồn tại xã hội: Lịch sử xã hội

cho thấy, nhiều khi tồn tại xã hội cũ đã mất đi, nhưng ý thức xã hội cũ tương ứng vẫn còn tồn tại dai dẳng; điều đó biểu hiện ý thức xã hội muốn thoát ly khỏi sự ràng buộc của tồn tại xã hội, biểu hiện tính độc lập tương đối

Sở dĩ có biểu hiện đó là do những nguyên nhân sau: Sự biến đổi của tồn tại xã hội thường diễn ra với tốc độ nhanh mà ý thức xã hội không phản ánh kịp sự thay đổi đó

và trở nên lạc hậu Hơn nữa, ý thức xã hội là cái phản ánh tồn tại xã hội nên nói chung chỉ biến đổi sau khi có sự biến đổi của tồn tại xã hội

Do sức mạnh của thói quen, truyền thống, tập quán cũng như do tính lạc hậu, bảo thủ của một số hình thái ý thức xã hội

Trong xã hội có giai cấp, các giai cấp và lực lượng phản tiến bộ thường lưu giữ một số tư tưởng có lợi cho họ nhằm chống lại các lực lượng xã hội tiến bộ

Như vậy ý thức lạc hậu, tiêu cực không mất đi một cách dễ dàng Cho nên trong sự nghiệp xây dựng xã hội mới phải thường xuyên tăng cường công tác tư tưởng, đấu tranh chống lại âm mưu và hành động phá hoại những lực lượng thù địch về mặt tư

tưởng, kiên trì xoá bỏ những tàn dư ý thức cũ

Ví dụ: ý thức tư tưởng phong kiến, phản ánh xã hội phong kiến, nhưng khi xã hội

phong kiến đã thay đổi thì ý thức vẫn chưa thay đổi kịp về các tư tưởng như: trọng nam khinh nữ, ép duyên, gia trưởng Cho đến tận giai đoạn ngày nay thì các tư tưởng này vẫn còn xuất hiện trong nhận thức của nhiều người

+ Thứ hai: Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội

Khi khẳng định tính lạc hậu hơn của ý thức xã hội so với tồn tại xã hội, triết học

Mác – Lênin đồng thời thừa nhận rằng, trong những điều kiện nhất định tư tưởng của con người, đặc biệt những tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, dự báo được tương lai và có tác dụng tổ chức, chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người

Sở dĩ có thể vượt trước được là do đặc điểm của tư tưởng khoa học quy định Tư tưởng khoa học thường khái quát tồn tại xã hội đã có và hiện có để rút ra những quy luật phát triển chung của xã hội, quy luật đó không những phản ánh đúng quá khứ, hiện tại mà còn dự báo đúng tồn tại xã hội mai sau

Chẳng hạn, ngay từ khi quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đang ở trong thời kỳ phát triển tự do cạnh tranh, Các Mác đã dự báo quan hệ sản xuất đó nhất định sẽ bị quan hệ sản xuất tiến bộ hơn thay thế

Khi nói, tư tưởng tiên tiến có thể vượt trước tồn tại xã hội thì không có nghĩa ý thức xã hội không còn bị tồn tại xã hội quyết định Mà là, cho đến cùng nó luôn bị tồn tại xã hội quy định

Ví dụ: Ngay từ khi quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa vẫn còn đang ở trong thời

kỳ phát triển tự do cạnh tranh thì Các Mác đã đưa ra dự báo rằng quan hệ sản xuất

đó nhất định sẽ bị một quan hệ sản xuất tiến bộ hơn thay thế trong thời gian tới

- Tính kế thừa của ý thức xã hội

Kế thừa là qui luật chung của các sự vật, hiện tượng trong quá trình vận động của

ý thức xã hội nó cũng phải có tính kết thừa

Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội bao gồm những quan điểm tư

tưởng, cùng với tình cảm, tập quán, truyền thống … của xã hội phán ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển nhất định Tồn tại xã hội cũng có tính kế thừa,

nó vận động liên tục Ý thức xã hội phản ảnh quá trình đó và cũng có tính kế thừa

Lịch sử phát triển đời sống tinh thần của xã hội cho thấy rằng những quan điểm lý

luận của một thời đại không xuất hiện trong mảng đất trống không mà được tạo ra trên cơ sở kế thừa những tài liệu lý luận đã có từ thời đại trước

Liên hệ: Khi nghiên cứu điều kiện ra đời của chủ nghĩa Mác chúng ta đã thấy rằng

để có sự ra đời của chủ nghĩa Mác thì phải có điều kiện về kinh tế xã hội, điền kiện thứ hai là tiền đề khoa học tự nhiên, điều kiện thứ ba đó chính là tiền đề về lý luận

Để xây dựng nên chủ nghĩa Mác với ba bộ phận cấu thành như vậy, rõ ràng không phải Mác và Ănghen tự nảy sinh sản ra trong đầu óc mà thực chất là dựa trên những điều kiện khách quan của thời đại trước Chính C.Mác và Ph.Ăngghen cũng đã thừa nhận rằng, ngay cả chủ nghĩa cộng sản phát triển cũng trực tiếp bắt nguồn từ chủ nghĩa duy vật Pháp… Và, “nếu trước đó không có triết học Đức, đặc biệt là triết học Hêghen, thì sẽ không bao giờ có chủ nghĩa xã hội khoa học Đức, chủ nghĩa xã hội duy nhất khoa học tồn tại từ trước đến nay.” Chủ nghĩa Mác không chỉ đã tiếp thu tất

cả những gì là tinh hoa trong lịch sử văn minh nhân loại mà còn kế thừa trực tiếp từ