Tìm hiểu một số công trình nghiên cứu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Tập 5): Phần 2

Phần 1 cuốn sách Tìm hiểu một số công trình nghiên cứu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam giới thiệu tới người đọc các bài nghiên cứu về các nghề thủ công truyền thống, những cuộc hành trình thực và ảo, nghiên cứu văn hóa Thái, bảo quản, bảo tàng và công chúng, bảo tàng và công tác đào tạo. Mời các bạn cùng tham khảo nội dung chi tiết.

PHAN III CAC NGHE THU CONG TRUYEN THONG

NGHE SON 6 LANG NGO TRANG

VU THI THANH TAM

Thu cong nghiep Viet Nam co lich sir lau ddi vdi nhieu thang trSm Mdi nghe thu cong truyen thong deu la di san van hoa, tinh hoa cua dan toe, tiSm nang kinh te cua xa hoi Cung vdi thdi gian

va nhung bien doi kinh te - xa hoi, co nhung nghe mdi ra ddi, co nghe bi suy thoai va cung co khi bi mat han

Ngh6 son, qua cac phat hien khao co hoc la mot nghe da cd tir lau ddi Vdi tu each la mot nghe thu cdng, nghe son truySn thong da ddng vai tro quan trong trong ddi song kinh te, van hoa,

xa hoi d nude ta Cac san ph&n son, ngoai dac diem b6n chac con cd tac dung trang tri, tham my cao No gan lien vdi sinh hoat van hoa va di san van hoa cua nhan dan ta

N ghe son d Viet Nam da dupe mot sd nha nghien cuu de cap tdi nhu: Le H uyen vdi tac pham Nghe san co truyen Viet Nam,

Biii Van Vupng vdi Tinh hoa nghe nghiep cha ong, Nguy6n Dang Q uang vdi cudn Son mdi Viet Nam Tuy vay, i t cd cdng trinh nghien curu de cap tdi mot lang lam nghe son va nha't la ddi song cua ngudi tho son Bai viet nay se d6 cap den ky thuat son

> I , ' i ^ : ■' • ' '■ ' • ' / ' ' ’ " '- f * ■ • '> • * ' '■■■*!•■ : Z « .?•* ijf'.t-’i 1'

truyen thdng va ddi song ciia ngudi thp son lang Ngo Trang xua

I VAl N E T K HAI QUAT LANG NGO TRANG

Nam tren true dudng 10, con dudng ndi 2 thi xa Ninh Binh va Nam D inh, Ngo Trang la m ot lang nghe truyen thdng lau ddi trong vung van hoa Son Nam Day la m dt trong 5 lang cua xa Lien M inh d huyen Vu Ban, each thanh pho Nam Dinh 11 km ve phia tay, cach thi tra'n G6i 5km ve phia ddng

Cach Ngo Trang 1km v& phia tay, giua vung dong bang ndi len mot ngon nui goi la nui Ho Nui Ho khong chi cao ma con la noi quy tu, lan toa cac dong dan cu, van hoa dan gian O sudn phia ddng nui Ho, cac nha khao c6 hoc da phat hien dugc nhieu manh gd'm to m au co cung phong cach vdi gom Phiing Nguyen, nhung lai m ang yeu to cua vimg ven bi^n nhu cac di chi Dong Khoi, Hoa Loc thudc so ky do ddng, cach chung ta khoang 4000nam 1.

Ngoai ra, cac nha khao c6 hoc con tim tha'y d di chi Dong

Cat gan N go T rang nhung tang van hoa lien tuc tfir thdi Bac

thuoc, thdi ky Ly, Tran churng to cu dan d tren con cat nay da sinh song tur thdi nguyen thuy roi m d rong khu vuc cu tru ra xung quanh2

Ben canh nui H6, bao quanh Ngo Trang la m ot mang ludi sdng ngoi Sdng VTnh Giang (con goi la song Chanh), chay qua

xa LiSn M inh ve phia ddng, qua cau Chuoi roi ra sdng Dao Sau nay, dng N ghe lang Si (xa VTnh Hao) Pham Dinh Kinh da to churc khoi sau m d rong, nen nhan dan van thudng ggi la song Si Trong sach N am Dinh tinh dia d u chi muc luc soan nam Thanh Thai thu: 5 (1893) co ghi: “Sdng VTnh Giang chay qua xa Ngo Trang 419 trugng”

D£u the' ky XX, tit con m uong nho d giua lang, nhan dan dao thanh mdt con sdng chay doc lang, m dt dau nd'i vdi sdng Si, mot dfiu chay de'n lang An Lac d6 vao sdng Cau Den Con song nay dong vai tro cung ca'p nude sinh hoat, tudi tieu va sau nay phuc

vu ngam ntia san xuat thu cong nghiep

Nam trong vung trung cua dia phuong, hang nam Ngo Trang phai chiu canh ung lut gay trd ngai cho sinh hoat va san xua't cua

1 Lich su Ddng bo - nhan dan xa Lien Minh. Ban chap hanh Dang b6, Hoi d6ng nhan dan, U BN D xa Li6n Minh, Nam Dinh, 1997.

2 Lich suD ang bo - nhan dan xa Lien Minh - Tai lieu da dan.

nhan dan Nguoi dan d day truyen nhau cau noi hom hinh, phan anh thuc te cuoc song xua kia cua hp: “Sau thang di bang chan, sau thang di bang tay” (Sau thang di bang tay tuc la nude ngap trang d6ng, ngap het dudng sa phai dung thuySn lam phuong tien

di lai)

Ngo Trang hay con goi la Ngo Trang, co ten nom la lang Ngu, thuoc tong Ho Son, huyen Thien Ban xua Theo truyen thuyet, Ngo Trang la lang thu 5 duoc thanh lap, sau Ho Son Thupng, Ho Son Trung, Ho Son Ha va Van Bang, do cong ciia Quan lang Hoang Dao Vi the, ong dupe ton tho lam thanh hoang cua ca 3 lang Hd Son, Van Bang va Ngo Trang

Ngoai ra, 2 lang Ho Son va Van Bang con thd Huy6n Tran Cong chua Tuong truyen rang, sau khi tir Chiem Thanh ve, Huyen Tran da den tu 6 chua Non Son (lang Ho Son) Khi ve day

tu hanh, ba da lam nhieu dieu phuc cho nhan dan trong vung, nhu giup do nhung gia dinh gia ca, co don, mdi thay lang ve chua benh cho nhan dan, m o lop hoc cho tre em ngheo Khi ba mat, nhan dan Ho Son da lap ban tho ba d trong chua Lang Van Bang cung da rude chan huong vd chua lang tho vong Phai chang do thanh lap muon hon nen lang Ngo Trang da khong biet den c6ng

on cua ba va khong lap ban thd vong ba thanh nay? Mac du vay, hang nam IS hoi chua Hd Son dupe td chtic thi nhan dan 3 lang cung tham du

Ngo Trang hien con da'u v6t van hoa doi nha Mac Do la chiec binh thap gom m en xanh co nap cua chua Chan Tinh san xuat nam Dien Thanh thu: 5 (1582) Day la d6 vat do nha su Tuu

Do da dat lam d£ thd cung tai chua, tr6n do ghi ten chua va ten su tru tri1 Nhu vay, Ngo Trang phai ra doi trudc do m 6t thdi gian kha lau thi moi co the xay dung dupe m ot ngoi chua ldn va phai

co kinh te kha manh thi mdi co thd tu dat lam d6 th d cung

1 “Lich six Ddng bo - nhan dan xa Lien Minh” - Tai lieu da din.

Theo cu Pham Van Quyen, lang duoc thanh lap each day 600 nam D^u nha Le, d day goi la ap Lien Tri Khi dan cu' dong len goi la trai Lien Tri Thai gian nay, dan lang co tho vi thanh hoang thu hai cua lang vai my hieu Ao Sen Dai vuang Sau do, lang dugc ggi la Trang Trai Den dai nha Mac, ten Trang van dugc giu va thay “Trai” bang “Ngo”, goi la Ngg Trang Ten goi nay vin ton tai cho den ngay nay.

Trai qua qua trinh lich su, lang Ngo Trang noi rieng va tinh Nam Dinh noi chung da co nhieu doi thay ve dan vi hanh chmh.Thcri Tran, Ngg Trang nam trong vung dat Thien Ban, thuoc phu Kien Hung Khi nude ta bi nha Minh dd ho, phu Kien Hung doi thanh Kien Binh va doi huyen Thien Ban cua phu nay thanh huyen Yen Ban (hay An Ban) Thdi Le, An Ban trd lai ten Thien Ban, phu Kien Hung doi thanh phii Nghia Hung Ddi Le Trung Hung thir 2 (1740 - 1741), huyen Thien Ban nam trong lo San Nam ha Sau dd, nha Nguy6n khdng muon de chu “Thien” trong ten goi cua cac dia phuong nen doi Thien Ban thanh Vu Ban Nam M inh M enh thu: 3 (1822) tach 4 phu Thien Trudng, Nghia Hung, Ki6n Xuong va huyen Thien Phong thanh lap tinh Nam Dinh Xa Lien Minh luc nay thuoc tinh Nam Dinh

Nam 1956, xa Lien Minh tach thanh hai xa Ban Lien va Ban Minh Ngo Trang thudc xa Ban Li6n Thang 6 nam 1967, hai xa nay hgp nh£t thanh xa Lien M inh ngay nay

II NGH£; SON NGO TRANG

1 Sir phat trien nghe son a Ngo Trang

Dan lang Ngg Trang khdng biet ngh<§ son ciia ho cd tir khi nao Nhung tir lau, hg da coi dd la nghd truy6n thdng “cha truyen con noi” Chung tdi chua tha'y tu lieu thanh van nao noi ve su ra ddi nghe son d day Ngudi dan Ngo Trang cd 2 y kien khac nhau:

Cd ngudi cho rang, ong to nghe la ngudi ho Vu tu Hai Duong den truyen nghe vao khoang the ky XVI Theo y kien nay, Hai

Duong thdi do co ngh6 son va hien nay nghe son d do da mat, con nghe sttn d Ngo Trang van dirge duy tri Trong khi do, mot

sd cu trong lang cho rang, ngh6 son d Ngg Trang co nguon goc

tu Phu Tho, do mot ngudi co ten la Nguy6n Thuan mang den Nguy6n Thuan la ngudi thanh lap ra ho Nguy6n va gop phan xay

Adung len lang Ong noi tieng hay chu, day hoc d nui Goi cho toan vung La ngudi biet ngh6 son nen khi thay tren nui Ho (cach Ngo Trang 2km), nui Bang (xa Kim Thai, huyen Vu Ban) co cay son, ong da day con chau trong lang lam nghe son Kha nang nay co the xay ra vi Phu Tho la vung dat cua nguyen lieu son, co nghe son Tir Phu Thg, ngudi xua di cu xuong dong bang da sdm tap trung tai cac trung tam kinh te, chfnh tri Vao cuoi thdi Tran (thdi diem dugc coi la lang Ngg Trang ra ddi), tuy Thien Trudng khdng con dong vai tro chfnh tri quan trong nhu trudc nhung no van co sue hut vdi khap noi Trong qua trinh chuyen cu xuong hanh cung Thien Trudng, nhung ngudi thg son da m d lang lap ap tai Ngo Trang

Sau khi co nghe trong tay, nhan dan Ngg Trang da phat trien nghe hon len Dudi tri6u Nguy6n, lang da cung ca'p mot sd kha ldn Imh thg di “tat tugng” trong Hue Dieu nay chufng to tay ngh6 n6i tieng cua nhung ngudi thg son noi day Nhung ngudi thg nay dugc to churc thanh ngach ngu nhu binh Imh Hg cung cd 16 chia ban de luan luu, ban nay phuc dich thi ban kia dugc v6 phep trong m ot thdi gian nhSt dinh Thdi vua Tu Dire, m ot sd Imh thg cua Ngg Trang gidi nghd da dugc phong Cfru ph&n nhu: Ciru

Luat (Nguy6n Luat), Thu Bat (hg Nguy6n Vu), dng Tfch (Vu

Duy Tfch) Tuy didu nay chua khao sat dugc nhung do la nhung ngudi thg tai hoa cua da't Ngg Trang d6n nay van dugc luu truy6n Cuon “Nam Dinh tinh dia du chf muc luc” , ph£n Ky nghe cung da vid't “Xa Ngo Trang ( ) co nghd thg son”

Nhu vay, nghe thg son d Ngo Trang sau mot qua trinh hinh thanh va phat tridn da trd len co tieng, dugc nhieu noi biet d6'n Tai nang cua ngudi thg son lang Ngg Trang da dugc khang dinh

Trong boi canh phong Irao hop tac hoa di£n ra manh me tren toan mien Bac, tu nhung nam 60 cua the ky XX, Ngo Trang cung da thanh lap HTX ndng nghiep Lien Hoa (bao g6m 3 thon: Ngo Trang, Van Bang, Ho Son) Trong HTX co nganh nghe tieu thu cong nghiep, gom 3 xuong son mai, 1 xuong dat d Ho Son, 2 xudng dat d Ngo Trang (vi Ngo Trang co nhieu tho son gidi tay nghe) Mdi xudng dupe phan thanh cac to theo cac cong doan lam ra san pham: to lam voc, to ve, td son, to da xanh (danh bong) San ph^m chu yeu la d6 gia dung va trang tri, nhu: ban cor, lo, hop, khay, tranh son mai, album, hop pha'n Cac san pham dupe san xuat theo don dat hang cua mot cong ty xuat nhap khau d Ha Noi dd xuat k h iu di cac nude D ong Au Khi nhan dupe hop dong, HTX mua nguyen lieu cua cong ty va ban thanh pham cho ho.

Nam 1983 - 1984, bo phan son mai chfnh thuc tach khoi HTX nong nghiep Lien Hoa de thanh lap HTX Son mai, sd lupng

xa vien len den hon 200 ngudi

Khi cac nude XHCN d Dong Au tan ra (1991), cung nhu mot so' HTX cd hang hoa phu thudc vao thi trudng D ong Au, HTX Son m ai d day gap ra't nhieu khd khan va da phai giai thd Da sd

xa vien quay v l san xuat ndng nghiep va lam them nghe phu cd

ky thuat don gian va can it von nhu nghi dan cot M ot sd ngudi nang dong hon da bat nhip dupe vdi co che mdi, nhanh chong chuydn hudng sang lam do thd truyen thong Trong giai doan nay, do vide khdi phuc cac di tfch dinh, chua, tur dudng rat phat tridn nen nhu cSu dung dd thd cao, san pham son Ngo Trang vi vay tieu thu dupe vdi sd lupng ldn

Den nhung nam 1993 - 1997, lang ng h i son mai trd len sam ua't, kinh te ho gia dinh dupe m d rong thanh ttttig xudng san xuat

Cd xudng thu hut tdi 25 thp Ho nhan lam gia cdng ngay tai nha theo yeu cau, tiir hang lam mdi tdi viec tan trang dd cu Cac san ph&n da dang va phong phu, tur dd thd cung den cac san ph£m

my nghe Tuy nhien, dan dan cac xudng son mai thu hep quy md

va khong thue nhan cdng nira Nguyen nhan co ban la trong thdi

gian thi truong co nhu cau cao, cac xudng da tien hanh san xuat hang loat, mang tmh thuong mai, thay the chat lieu son truyen thong, bo qua mot so cong doan hoac lam qua loa nen chat luong kem Trong khi do, tren thi truong, do son chiu su canh tranh ciia nhung san phdm lam bang cac chat lieu khac nhu do nhua, d6 sur, sat, vat lieu tong hop

Ma'y nam trd lai day, Ngo Trang hau nhu khong san xuat hang cho nua ma san xua't cac san pham hang dat vdi chat luong cao theo quy mo ho gia dinh

2 N ghe son a Ngo T ran g , nhin tir m at ky th u a t

2.1 N guyen lieu

N guyen lieu chmh ciia nghe son la son ta, tuc la nhua eua cay son Cay son co ten khoa hoe la Rhu Succedena, thudng cao 3-4m, dang than gd, thang dung, than phan nhanh lien tuc thanh mot he thdng canh va choi, co vom la deu, tao thanh tan Cay son duoc trong tu hat qua va khi duoc 3 nam mdi cho nhua Mdi nam binh quan eat 80 cu Do phai tranh trdi nang hoac mua, nen ngudi la'y nhua son thudng phai lam vi6c ve dem, tot nhat la la'y nhua vao budi sang sdm khi mat trdi chua m oc1

Son song d l nguyen tai chd tir 3 - 4 thang cho dting son Do

ty trong khac nhau cua cac thanh phan, son se dong thanh nhieu ldp Ldp tren cung mong mau nau co cha't luong tot nhat, goi la son mat dau Ldp thur 2 goi la son gioi, gdm 2 loai: Son nha't (70 - 80%) co mau vang nga sang hong, son gioi nhi (60 - 65%) mau trang due Ldp thu: 3 la son thit (con goi la son thid'c), dac sanh, chong khd, dS boc hoi Vdi nhung loai son khac nhau nhu vay, ngudi tho son se tuy cha't lieu ma gia cdng2

1 “Cay son va ky thuat trong" - B 6 N goc Quy, N xb N 6ng nghiep, Ha

N 6 i, 1986.

2 “Son mai Viet Nam" - Nguydn Dang Quang, Nxb Tre, Ha Noi, 1995.

Do la cac loai son song, chi diing trong cac cong doan ket,

bo, hom (se noi den sau) Muon co son chin thi phai danh hay nga son

Ngoai ra, nghe son con c£n nhirng nguyen lieu sau:

+ Nhua thong: sac nhira trang m a dinh tot nhat la dung nhua thong con tuoi, mau trong Ngoai ra muon d£ lau hoac chuyen di

xa, ngudi ta lay nhua thong didu che la'y d£u, cdn lai nhua kho goi la colophane hay la tung huong

+ Quy vang, bac: la nguydn vat lieu quy, sang trong, dat ti6n, dung de thep cac dd son truyen thong Vang, bac dat m ong thanh nhung la vuong 4cm, goi la la quy, xep cach nhau boi nhung td gia'y ban CU 50 la quy xep thanh m ot buoc, 10 budc thi xep thanh m ot phong goi la mot quy M ot chi vang 10 dat duoc 1520

la vang quy, vdi tdng dien tich hon 2m 2 (1) Loai quy nay m ua cua lang Kieu Ky (Gia Lam, Ha Noi)

+ M un cua va dat phu sa: la loai nguyen lieu co the lay taichd Dat phu sa phai tim duoc loai ft cat, co nhieu da't m in hon Cung co th i thay the bang loai da't thd ngam cho bo roi loc la'yda't min

+ Gd: gd mft, doi, vang tam la nhung loai duoc sir dung nhieu

de lam cot cho dd son, nhat la dd thd Day la nhung loai gd co mau vang, mem, van nho, dai, d§ cham khac dudng net nho tinh xao Cac loai gd nay cung ft bi mot M au vang cua gd hop vdi tam ly tfn nguong ve dd thd Ngoai ra, 3 loai gd dd cdn co mdt dac d ilm rat can thi6't de lam cdt, dd la tfnh an son, chiu son Cac loai gd tot nhu: lim, trai, sen, tau deu cung va khdng an son nen

ft diing

Nhung cay gd de lam dd son, trudc tien phai duoc ngam nude

ft nhat 1 0 - 1 5 ngay cho het nhua (chin) Sau dd, gd duoc vdt len,

1 “Di san thu cong my nghe Viet Nam” - Nxb Thanh nien, Ha Noi, 1997.

phai kho roi dua vao lam cot de tranh hien tuong co ngot sau khi son va tranh moi mot.

+ Bot son: la bot do che tu chat than sa (sunphua thuy ngan)

Q ua che hien dac biet than sa se tao ra cac sAc dp son khac nhau: son trai son tham son dao Ngudi Ngo Trang thudng mua bot son cua Trung Quoc neu hat to khong min hoac de lau bi von lai thi phai loc bang vai lua

2.2 D ung cu

Trudc tien, c ln cd nhung dung cu got sua cot Day la nhung dung cu cua nghe moc nhu: due vum, due bat, dao tro dung de due lai dudng net cho them sau, hoac tao them nhirng dudng ranh nhd cho tac pham sinh dong, hay sua lai mong cho khit, got tia nhung ch6 xudc mat cot xudc

Dung cu lam son gom nhieu loai:

+ Dung cu mai: la cac loai da mai mau M6i cong doan can

su dung mot loai da co do min khac nhau Trudc khi mai, ngudi tho phai thuoc da, tuc la mai phang mat vi6n da, noi tiep xiic vdi mat son va mai nhut canh (lam cho canh da khdng sac) Hien nay, ngudi ta thudng dung giay rap co hat to nho khac nhau

+ Thep son: la loai but hinh det, ban rong tu 2 - 7cm dupe lam bang toe hay long dong vat, dung dd son mat phang

+ Bay xuang: duac lam tir xuang sudn cua trau hoac bo

X uang sudn duac xe doi, m ai nhan mong mdt d lu , got sua cac dang tuy tay tho Bay xuang dung dd trdn san, pha mau, trat bo.+ Mo sfirng: lam tir sfirng trau, lang mong, mai nhan, co tmh dan hdi, d lu tiS'p xuc true ti6'p vdi son to va mong, dfiu kia nhd va day hon Mo sfirng cd cac kich thudc to nho khac nhau, dupe dung de ba son, miet, vuot son sau khi dung thep, lam tan vet thcp va son toa deu

+ Ray luat: giong nhu cai ray hot cho tre em cau tao dan gian: Dung thanh tre mong uon tron va cang lua hay vai xo de loc dat phu sa mun cua cho min, tham chi loc ca son (thuc son).+ Ban tron: la mot mieng gd hay m ieng kinh, dung lam ban nhao tron san.

+ Bat san la cac loai bat duac ngudi th a dimg de dung san tron vao Tuy theo so luong san nhidu hay ft m a dung bat to hay nho

+ But long: co 2 loai, mot loai det dung de ve tung mang len mat cot; mot loai nho co d£u but tron dung de ve cac dudng net nho, hoac dd long son1, xua kia but loai nay lam tu long d song lung meo

+ Ch6i tre: la nhung cat tre che nho nhu tam, rat deo Choi tre duac dung thay cho gia'y rap d nhung hang cham cd nhidu chi tiet, khe ngo

+ Choi quet: duac lam bang long thu, g£n g io n g vdi thep son nhung day han va long dai mem han Choi duac dung dd quet len nhung la quy khi thep

+ Ban van (loc) son: duac ca'u tao bdi mot thanh gd nam ngang, dai khoang 60cm, 2 dau ddng m ong tren mot thanh gia

dd, cao khoang 40cm Hai ddu phia ngoai la tay cam van, phia trong co thanh sat kep 2 dau mep khan loc dd van son

+ Md vdy: chuyen dung dd danh son (qua'y nhua cay son, tuc son sd'ng thanh son chin) M6 v ly duac lam tir gd van day, gom 2 phdn: phdn dudi hinh chu nhat de qua'y son, phan trdn la tay cdm

cd hinh gap thudc tha tren ddu Khi danh son, ngudi tha cdm md vdy bang 2 tay Tu khi dung son cong nghiep va son che tu vo hat dieu thi th a san Ngo Trang khdng su dung md vdy nua

1 Long son la dung but long phdt son vao cac khe va trang trf san phaim.

2.3 Ky thuat che bien nhua sffn

+ Loc son: Cho son vao manh vai, xep cheo hai mep vai cho kin mep, dat vao ban van son van ngirgc chieu nhau cho son da loc chay xuong chau san a dudi Muc dfch la loc cho het san son, chay son, de tranh hien tugng len mau khong deu va gay xudc voc Khi loc san phai lam a nai thoang gid, tranh bui bam bay vao gay ra san

+ Danh son chin (nga san): San chm lam son mai co 2 loai chmh: son canh gian va son then (son den)

- Danh son canh gian: cho son song da chon vao thung danh son, dung mo vay quay deu tay d toc do vita phai, khong nhanh qua, khong cham qua, trong vong 20h Khi tha'y son sui bot lan tan la son da chin Quay son la de loai nude trong son ra, dong thdi d i cho son bat dau oxi hoa, dd kho han Kidm tra son chm bang cach dung mo vay nhac son len neu thay chay mugt, toa d6u

la dugc Neu chua that chm phai tiep tuc danh them vai gid nua San chm co mau nau hung ra't trong, giong mau canh con gian.Cong viec nga son thudng dugc giao cho nhung ngudi mdi vao nghe, ren luyen su ki6n nhan va su tap trung vao cong viec C6ng viec tuy d6, nhung neu khong c&i than se cho son co chat lugng ra't kem

- Danh son then (san den): cho san song vao chau sanh, dung mot thanh sdt non (chua toi) mai trong do cho thoi chat sat ra trdn deu vdi son Do anh hudng cua chat sat, son den lai Sau 2 ngay, khi tha'y da du do den, d6 ra thung danh ti6'p cho son chm

ky Day la mau ra't c a ban cua son ta, khdng m dt loai son hoa chat nao sanh kip, tao nen do den bong, day minh, sau mau

San chm pha them nhua thdng, ggi la son nhua, dung trong

ky thuat son mai; pha th6m vdi dfiu tr£u goi la son quang d&u, dung trong nhung nude son cud'i, khdng mai

+ Ngoai 2 mau san c a ban tren, ngudi thg son con phai pha che thanh tirng loai khac nhau phuc vu cho tirng nude son

- Pha che son son: S o n pha vai dau trau da nau dat tieu chu<Sin 1- 2 kirn1 theo ty le 1 san - 2 dau Tiep theo cho bot son vao danh deu vdi son, tuy ty le bot son nhieu hay ft va dung loai bot son nao d£ tao ra cac sac do khac nhau Khdng dugc cho qua nhieu son, vi se co hien tugng rit dac son, khi do phai pha them dau hoa va son dS bi ba Thong thuang, ty le san va son la 7 - 3

M au son do nhat la son trai

- Pha che san phu hoan kim: Sir dung san mat dau pha voi son gioi nhi, danh ky trong 4 gid, tron vai dau trau 3 kim theo ty le: dau bang 1/2 lugng san Hat danh danh ngam roi gia ra lafy chat nude vang che vao son ta't ca quay deu de tao ra mot nude son mau vang trong va bong mugt

Tren day la nhung ky thuat pha che c o ban Hien nay, ky thuat pha che nay khong con dugc su dung nhieu, do da co cac nha chuyen mon lam bang may, ngudi thg son chi viec di mua ve pha che them Cach pha mau cung ngay cang da dang han vi ngudi ta da che ra nhi6u loai: d dang bot hoac son tong hgp

2.4 Quy trinh ky thuat

Thg son Ngo Trang khong lam cot ma thudng dat lam d lang La Xuyen (Nam Dinh) Khi nhan co't ve, ho phai kiem tra cot, neu gd am thi phai hoac say kho, neu co m at g6 thi khoet di

va ket midng gd khac vao ciing vdi son roi due cham lai cac chi tiet nhu cu Tay ngh6 thg cham cao thi thg son chi phai sua lai it Ngugc lai, tay nghe cham cot kem thi ngudi thg son phai mat nhi6u cong sira lai Cdng viec nay ddi hoi con mat tham my, su tinh tudng, vi ddi khi ngudi thg cham bo qua mdt so chi tiet nho

1 Kim la dan vi xac dinh do deo cua dSu trau Dau tr&u nau xong, khi da nguoi thi nguoi ta lay mot ty dat vao giua dau ngon tay cai va d&u ngon tro, rdi tu tu tach 2 ngon tay ra, den luc dau dut gay thi dung chiec kim khau do khoang cach giira 2 d£u ngon tay do.

hay lam cot khong can Ho con phai kiem tra ca cac mong, phong khi san pham co gian, xoc xech vi ly do thoi tiet.

+ Mai cot: sau khi got sua cot ung y tho son bat dSu tien hanh mai nhan Budc nay chu yeu sir dung da bot mai het nhung 16ng to cua g6, mat g6 nham Da mai co nhieu hinh khac nhau dd d6 dua vao cac ke, dudng net dang cham Nhung chi tiet, dudng net cham nho thi dung gia'y rap tho hay ch6i tre luon vao mai.Ngay nay, cong viec nay tien hanh rat nhanh nhd den kho Den kho gom mot binh xang mot van xang, kim phun xang, quai xach de cam Dung den kho de dot cac long to, dong thdi lam cho con triing nho chet het, khong gay mdi mot ben trong va lam kho cot hon Nghe nhan Bui Van Ve (xa Cat Dang, huyen Y Yen, Nam Dinh) danh gia dung den kho la mot sang tao cua the

he mdi Tuy nhien, ky thuat nay lam cho cac chi tiet nho khong dupe sdc net Sau khi kho van phai mai so qua

+ Ket: ket la budc dau tien tao cho cot nhan, chac lien thanh mot khoi La'y son song tron vdi mun cua g in nhung chd sut me, nut va, dd khd roi mai phang nhung chd dd

+ Bo: thuc chat bo la cong doan hoan thien hon ket Bo g6m son sdng tron vdi mun cua da ray nhd va dat phu sa ngam cho dac, deo Dung bay xuong hoac mo sfirng trat hdn hop dd len toan

bo cot 1 ldp d<iy 2 -3 cm Bo khong dupe cho nhieu son qua, vi nhidu som se curng, dd lau rat khd mai

Rieng ddi vdi hang phang, mong thi con phai boc vai, vi sau khi bo ne'u gap thdi tiet khong thuan lpi de bj nut Boc vai se lam cho hang trd 16n dai, curng, khdng nut va nhung thd vai giup cho nude hom bam chac hem

+ Hom: co tac dung lam ma't nhflng thd g6 nho va cac long to cua cdt sau khi mai khdng het, hoac lSfp nhan cac mat vai tao n6n mot n6n voc phang min Chat lieu dimg trong c6ng doan nay gdm son sdng va dat phu sa, trdn theo ty le 2 phan son 1 phSn da't Hang phang thi cho nhieu da't hon, nude hom day se phu lap het

bui va tao do phang cao hon Voi hang cham khac, chi dung it da't,

de nude hom khdng bi ddy den mtic lap het cac chi tiet nho

+ Lot: dung son song gioi nha't quet len m at voc N ude son nay toa deu chay vao bit km cac 16 nho, cac vet xudc do da mai va chdi tre gay ra Lot tao them do phang tdi da cho nuoc son sau

+ Son thi: nude son thi co tac dung lam cho voc danh mat, ciing nhung v in dai Pha nhua thdng voi son chin theo ty le nao tuy thuoc do la nhua thong tuoi hay colophan va dung son canh gian hay son then: Nhua thong tuoi thi pha ft son di, colophan thi pha nhieu son hon Son canh gian nhanh kho hon son then nen can pha nhieu nhua thong hon Phai son thi nhieu Mn, cho den khi phang m oi thoi

Nhung nude son nhu the doi hoi kinh nghiem cua ngudi tho son N eu qua tay pha nhieu nhua se lam cho son lau kho, mai khong bong Con pha thieu nhua, son kh6 nhanh nhung mat

n h ilu cong danh bong va m au kem tuoi

Sau m6i cong doan, khi son du khd, thp son tien hanh mai bang da min hat hoac gia'y rap Trong qua trinh mai phai chu y tim cac 16i voc de ket cho phang nhan trudc khi thep bac hay quang.+ Son cdm: tron son chin vPi dau trau de tao cho son co hoi d&u (co kha nang bat bam), r6i dimg but long hoac thep son qug't deu len nhung chd dinh thep Trong pha che, n6'u son it dau se nhanh khd, kha nang bat bam cua vang bac khong chdc, kem ben vung; neu nhieu dau thi lau kho, dd bam dinh cua quy cao nhung son loang hon va d<§ chay vao cac chi tiet lom Trong luc phu son khong dupe de son kho qua vi bac se khong dinh dupe; ngupc lai, udt qua thi bac khong bong va son d dudi rat lau kh6,

v& sau d6 tao thanh m ot ldp cach biet vdi nude son thi, lam bong nude son nay

+ Thep vang, bac: khi son c£m kho d mure vira y, thp son nhe nhang dat tirng la quy cho tiep xuc vdi be mat cua san phtfm roi

dung chdi quet phay nhe l6n m at quy Quy se dm h xuong chd co son va rach long ra d nhung eh6 khong co son.

Neu son de hoi kho thi phai nhanh lay thiep bac, vang Sau khi thep dung choi long khe cham vao bot nhu (bot thiec) r6i quet len voc Bot nhu co tac dung quet nhung vay bac con thua lam cho mat voc nhan, goi la cham bavia Quet nhe tay va khong dua

di dua lai nhieu lan gay xudc mat bac va lam son Ion len mat Khi thep phai lam a ch6 khong co gio Sau do, dem rua sach bang nude

+ Long son: ddi vdi hang cham noi nhu hoanh phi, ngai, vong thi can long son vao nen trung Dung but long cac cd, tuy theo do

to nho cua cac khe trung d£ l6ng, tranh de son ray len m at voc.+ Son phu (thudng dung de tao m au vang cho san pham thep bac): dung thep to quet deu son phu hoan kim len toan bo voc Sofn phu phai lam 2 lan cho sau m au, khi bay hoi bdt se con mau vang a'm Ddi vdi hang phu dieu bang chu, sau nude phu thu: nhat, ngudi ta tien hanh scm lai chu U kho xong, toan bo voc dugc phu lan nua tao do bong cho san phSim va giu b£n mau Den day san ph&n da hoan thien

Cac nude son tren, tuy tirng san ph^m , ky thuat cua thg ma son m ay nude Vdi hang ky, can lam nhieu l&n d£ tao do phang nhan cao Neu lam hong, phai mai bo nude son do, scfn lai nude khac Son de scfn nhung nude cuoi dugc loc ky bang vai nai va bong Sau m di nude son, phai u cho khd rdi m di m ai di va son tie'p nude khac ThOng thudng phai chd it nhat 24 gid, tham chi de'n 2 -3 ngay, tuy thdi tiet Trdi hanh khd thi lam budng u, dung chie'u hoac tam cot da'p nude rdi quay km va che day c&i than Tham chf ngudi thg son cung phai vao trong do d£ tien hanh cac nude son tie'p theo Vi the', thg son thudng dugc vf nhu la nhung

cd gai bi cam cung Trdi nom , ho dat trong budng u m ot bong dien hay bep lo de’ say, tranh bi cha'p nude Ne'u qua $m, son se bi nude bam vao mat gay ra mau bac trang, lam m at tuye't bong

N gay nay, de’ tien dung va nhanh gon, thp son da thay doi phan Ion dung cu va nguyen lieu son Thay doi ldn nhat va quan trong nhat la v l nguyen lieu Son la trudc day da duoc thay the bang son che tir vo hat d ilu va cac loai son tong hop Ve dung

cu, viec sir dung den kho da giup cho cong viec mai cot duoc rut ngan lai rat nhieu; ky thuat dung m ay phun son hien dai cho phep tien do cong viec nhanh hon, san pham cd hinh thuc dep hon Cung vdi nhung thay doi tren viec rut ngan cac cong doan lam cho chat lupng san pham khong duoc nhu xua

LI (Nam D inh), tu sura 5 pho tupng trong cung cam cua phu chfnh (phti Tien Huong) trong quan th i di tfch Phu Day d Vu Ban, Nam D inh la Tam vi thanh mau va song than cua ho; ngoai

ra ho cdn lam tupng Ngoc Hoang d chua Bo (Thai Binh), tupng Nam Tao, Bac D£u, Thfch Ca M au Ni, Adida d chua Lac Dao (Thai Binh), tupng Cuu Long d chua Co L I (Nam Dinh), tupng Tam thS'd chua chfnh cua thi xa Bim Son (Thanh Hoa)

Hien nay, do thd la mat hang dupe da so cac ho lam nghe trong lang san xuat, bao gom: ban thd, cuon thu, hoanh phi, cau doi, chu y, cura vong, huong an, ngai, kham Doi vdi mdi ngudi dan Viet N am , tin nguong thd cung to tien la mot tin nguong dep

th i hien tinh than “ Uong nude nhd nguon”, dao hieu cua nhan dan ta Trong nha, ban ihd luon dupe dat d vi tri trang trong nhat Vdi y nghla tren, ban thd thudng dupe trang tri cham khac tinh

vi san son thep vang long lay Luc nay no the hien sir kinh trong cua gia chu vdi ddi tuong duac thd cung va the hien quan didm tham my, hoan canh kinh te ciia gia dinh Nhung m iu hoa van duoc trang tri chu yeu la tu linh, tu quy bieu tuong su no du, thinh vupng, phat trien cua cuoc song Di kern vdi ban thd la hoanh phi, cau ddi, cuon thu ft m ang tfnh chat ton giao ma thd hien tfnh giao due va quan didm tham my cao Tat ca deu phan anh su tr£n trong nhung gia tri truydn thong va udc m uon ve mot tuong lai tuoi sang hon.

Trudc day, nhung san phStm gia dung duac san xua't r&'t hanche Do dd son la hang cao cap, rat ft ngudi co didu kien kinh te

de su dung, nen ngudi Ngo Trang chi lam m ot so mat hang gia dung nhu: mam gio u am tfch

Dd my nghe phat trien manh tir khi I ITX Son mai duac thanh lap San pham chu yeu la lo hoa, tranh my thuat Khi IITX San mai tan ra, nhung tho son Ngo Trang trd lai san xuat hang truyen thong la do thd Den nam 2001, cac ca so san xuat hang my nghe

d Ngo Trang co them nghe chap ntia son my thuat Khac vdi do son truyen thong, nghe nay duac ngudi Ngo T rang dam nhiem luon tir khau lam cot Day la mot budc tien ciia Ngo Trang Nhung ho ft von, chi co m ay moc thd so va tay nghd chua cao thi nhan lam cd't chap nua, nhung san ph£m nay chi lam duac cf dang thd (ghep cot) sau do giao cho xuong X udng se nhan cot tho roi tidp tuc hoan thien san ph^m Cac san phSlm duoc lam tai ca sd nhu: bat, dia, gio it a'm tfch, hop dung trang stic, m at phang trang tri San phaUn my thuat lay ban than voc lam hoa van trang tri Nhung thanh nura duac don theo vong tron la diem nhan ciia hang

my thuat chap nura

Dd tan dung tdi da vat lieu, nhung ho gia dinh ft nhan lire hoac khong co tay nghe m ua nan cat thura cua nhung ngudi chap gio u a'm tfch va chap hang my thuat de dan cot Thu nhap cua ngudi dan dupe cai thien hon

III NGHE SON TRONG DOI SONG XA H0I

1 To chiic san xuat

Trong lang ngh6 Ngo Trang, da so nam gioi deu biet nghe son Do dac thu cua cong viec nen hinh thuc san xuat cua ho khac vdi mot sd nghe thu cong khac Trudc day, ho it khi san xuat tai nha, chu yeu la tu to chtic nhung chuyen di xa tlm viec Chuyen di thudng duoc td chtic theo quy mo gia dinh - cha, con, anh em ru nhau di Khi tlm duoc nhiSu viec khong dam duong duoc het, ho quay v6 goi them ngudi lang di lam cung Trong trudng hop nay, ngudi nhan duoc moi hang duoc goi la tho ca (bat luan tay nghe cua ho gioi hon nhung ngudi khac hay khong), con nhung ngudi den sau la tho ban Do do, mot sd ngudi khong tim duoc viec thudng v6 nha chd duoc goi di Trong cong viec, ngudi tho ca co quyen quyet dinh moi van de va tra luong cho tho ban theo cong Het hop ddng tho mdi duoc chu hang thanh toan ti6n cong Viec phan phoi ti6n cong trong nhom tho thuc hien tren co sd xem xet tmh chat cong viec, nang sua't lao dong, chat luong san pham va theo quy udc cua lang nghd Quy udc tuy khong ghi thanh van nhung van duoc moi ngudi chap nhan va thuc thi m ot cach nghiem chinh, trong do xac dinh ro mtic ti6n cong ciia mdi cong doan, trinh do tay nghe de tranh su canh tranh khong lanh manh va gay mat doan ket trong nhom tho

Quan he giua tho ca va tho ban tuong doi binh dang, khong mang tmh boc lot Moi ting xir van dua tren mdi quan he huyet thong, tinh cam lang xom lang gieng Tho ca cung phai tham gia lao ddng nhu moi nhan cong khac, tham chf co phan va't va hon Mat khac quan he binh dang tho ca - tho ban con bi chi phdi bdi kha nang tlm viec Khi nhan duoc viec, ho la tho ca, khi het viec lai co thd la tho ban Thong thudng, ngudi tho ca gioi giao dich,

tim duoc viec va biet quan ly, td chtic tho Day la mot dang td

chtic phudng hoi khong chat che Di£u quan trong nhat cua phudng la sir giup dd nhau trong cong viec, nhu mach mdi cho

nhau ve nguon nguyen vat lieu d gan, gia tha'p, hay dong tarn hop life cung nhau lam viec.

Ngudi tho Ngo Trang chi dam trach cong viec son trang tri cho san ph£m, ho khong san xuat cot g6 Khi nhan dupe moi hang, ho di dat cot g6 d noi cd tho cham gan nha't Ho chi muon chuyen lam son de nang cao tay nghe cua minh hon la di hoc them nghS cham de r6i chang ngh6 nao “tinh” ca, nhu cau tuc ngu: “Mot nghe thi km, chin ngh6 thi hd’, hay “Mot nghe thi song, chin nghe thi chet”

Hien nay, ngudi lang Ngo Trang khong con canh di “rong” nhan hang nua Nhung dai ly, khach hang biet tieng deu cd thd dien thoai hoac den true tiep de dat hang San pham cua Ngo Trang dupe cac dai ly d cac dia phuong nhan ban, nhu d VTnh Bao (Hai Phong), Tam Diep (Thanh Hoa), Binh Luc (Ha Nam), Hang Horn, Hang Quat (Ha Noi)

2 Sir phan cong Iao dong theo gidi

Nghe son trudc day d Ngo Trang la m dt nghe di rong kiem viec Day lai la nghd lam ra san ph&n chu yeu la dd thd n6n chi nam gidi mdi dupe hoc nghe Phu nu chuyen lam ndng nghiep Viec truydn nghd cho tre em nam cung dupe thuc hien tai noi lam viec Do vay, phu nu Ngo Trang trudc day khdng biet gi ve cong viec cua cha, ch6ng, con ho HiSn nay, da cd mot so thay d6i, do nghd son dupe lam tai gia dinh nfen ngudi phu nut da bat dau tham gia vao cdng vi6c cua nghS som Ho trd thanh lao ddng chinh trong cac khau mai, lot, bo, hom Mdt sd' phu nu nhanh nhay cung da hoc dupe cac ky thuat son hi6n dai, nhat la nu: thanh ni6n

Trong cac gia dinh lam nghd son d Ngo Trang ngay nay khdng cd canh nong nhan, moi ngudi tiir gia de'n tre em d£u cd thd tim cho minh mot cdng viec thich hop Tre em ngoai mdt bu6i di hoc thi m dt budi phu giup bd me nhung cdng vi6c vat San xuat trong tirng ho gia dinh co dieu kien tan dung tdi da thdi

gian va kha nang lao dong cua tirng ngudi, k l ca ngudi gia va tre

em Do vay, nang suat va hieu qua lao dong cao hon

3 Truyen nghe

Ngudi xua thudng noi “Nha't nghe tinh, nha't than vinh”, chi can gioi mot nghe cung du co cuoc song 6n dinh va vinh than, huong ho nghe son lai xuat hien do nhu cau tham m y va tin ngudng ton giao No khfch le moi ngudi trau doi nghe nghiep Trudc kia, cac cu trong lang tao dung cho con chau lap than bang

2 cach: theo dudi but nghien va truyen nghe cho con Lo cho con hoc lam quan khdng d6, nha't la ddi vdi lang que “chiem khe mua thoi” ngheo khd nay Chi nhung con chau gia dinh kha gia va hoc hanh xem chiimg thdng minh mdi duoc di hoc nhieu Do vay, phan ldn cac cu “d l ciia” cho con bang cach truyen nghe son Nghe son, m uon thanh dat phai vuon tdi tam cao, the nghiem tdi tam sau, tdm xa m a ngudi khac khdng biet duoc D d chmh la nhd nhung bf quyet n g h i cua lang

Hinh thtic tru y ln nghe cua Ngo Trang la “cha truyen con nd'i” Ddi dng tru y ln cho ddi cha, ddi cha chi bao cho con chau Cung giong nhu nhung nganh nghe thu cong khac, ngudi tho son noi day day nghe theo phuong phap “cam tay chi viec” , vira hoc vira lam, khdng dung sach vd, ly thuyet dai dong Tir nhd, cac em trai da theo bo, theo anh hoc va phu giup nhung cong viec don gian Ddn dan nhung bf quyet n ghi cung duoc truyen lai qua nhung bu6i thuc hanh dd

Trudc day, tuy khdng co cac quy dinh, luat nghe khat khe nhung nhirng bf m at nghe cung khdng duoc truyen ra ngoai m a chi luu truyen trong gia dinh, dong ho Mdi ngudi tho deu co nhung bf quyet, cong thtic rieng m a chi co con em trong gia dinh mdi biet duoc N g h i son la nguon thu nhap quan trong cua lang, nen viec giu bf mat nghe la su “song con” cua ba't cti ngudi tho nao Ban than mdi ngudi tho deu tu y thuc duoc dieu nay Neu nghe duoc pho bie'n rong rai, so luong tho tang len, cong viec se

ngay cang ft di Tfnh doc quyen mat di thi ta't y6'u cong viec cua

ho se gap nhieu kho khan Ngoai ra, ho cung hieu rang nghe chmh la tinh hoa, tri tue cua to tien, mot thu “cua chim ” vo gia

ma ong cha da de lai cho hau the Do do, mdi nguoi thg deu tu giu bf quyet nghe cua minh

4 T a p q u a n th d To nghe

Tuy khong nhd ten chmh xac ong To nghe, song de nhd cong

on va ton vinh nguoi da truyen nghe cho minh, sau m6i l£n hoan thanh mot hgp dong thi nhung ngudi thg son Ngg Trang lai tien hanh 16 cung To su

Le cung dien ra tai chd lam viec do mot nhom thg to churc nen quy m o khong ldn, nhung trang trgng, uy nghiem va mang

tfnh linh thieng L I vat chi gom may dng xoi, chai rugu, con ga

Nghi thuc cung don gian nhung mang nhieu y nghia ddi vdi ngudi hanh le Hg cau mong thanh su phu ho cho ngh6 son phat trien, tao nhieu viec lam cho hg va qua do hg gidi thieu san pham cua minh vdi dng To nghe, vdi ngudi chu hgp dong Lang nao thay ho lam tot thi thudng cho ngudi thg ca chiec khan hay ao do

va mot chut tien Le xong ngudi thg ca dugc su dung khan, ao do, coi nhu m ot su cau may, la'y khudc; cdn tien thudng dugc thg ca chia cho nhung ngudi thg ban Day la hinh thurc le nghi tap thd tao ra moi quan he dong cam, gan bd, giup dd giua nhung ngudi cung lam trong nhom, trong ng h i vdi nhau

5 Anh huong tieu cuc cua nghe son doi vdi ngudi thg son

Nhung ngudi thg son thudng xuyen song xa nha, xa gia dinh, khdng co d ilu kien hgc hanh nen trinh dd hgc va'n thudng khdng cao Chi m dt sd thg gioi mdi biet dugc ddi chut chu nghia dd danh gia nhung san ph^m vie't chu nhu hoanh phi, cau doi

Lang Ngg Trang vln cdn luu truyen cau ca:

“Vui ti( P h o S o vui di Buon tir Ke Ho, Ke Si buon v e ”

Pho So, Ke H6, Ke Si la nhung dia danh cua ngo cua lang Khi di ra ngoai lang thi nguoi Ngo Trang thudng phai di qua mot trong nhung cua ngo nay Trudc day nguoi tho son bat dau rdi lang di kiem viec vdi tam trang vui ve, luc tro v& du di dudng nao, qua Ke Ho, hay Ke Si thi ho cung di mot cach lang le, tham chi con ve nha vao ban dem de tranh mat chii no Co cu k£ lai rang, chi vi khong co tien m ang ve (chu yeu la do danh bac) co ngudi phai chd qua thdi khac giao thura mdi dam ve nha Theo

ho, biet vay la kh6 nhung song xa gia dinh lau ngay, cong viec lap di lap lai m ot cach buon te, ho khong co gi de giai trf nen hay tim thu vui trong cd bac N gay nay, tinh trang danh bac da duac han che ra't nhieu Day la su thay ddi dang murng cua ngudi dan N go Trang

Trong nghe son, ngudi thg thudng xuyen phai tiep xuc vdi son ta nen son cung gay ra m ot so' anh hudng khong co lai cho sue khoe cua ho Khi tiep xuc vdi son song, thudng co hien tuong

Id son, an son H ien nay, ho su dung san cong nghiep, tuy khong

bi san an nhung ra't doc hai Ngoai ra, ngudi dan nai day con phai hit thd b£u khong khi 6 nhi6m do qua trinh mai tho cac san phim Dac biet, khi nghe chap ntia xuat kh^u xuat hien da lam cho moi trudng d day ngay cang bi xudng ca'p Trong lang von da

ft cay xanh gid day lai phai chiu them mot luong bui ldn cua cong doan m ai voc Tieng on cua nhung xudng nay luon d trong tinh trang dang bao ddng M at hang chap nua can d6'n mdt luong ldn nira ngam Nira duoc ngam dudi sdng tir 2 -3 thang cung gay anh hudng den m di trudng Day la nhung va'n dd dat ra can cd nhirng biSn phap giai quyet dong bd dd lang nghe phat tridn vdi mdi trudng sdng trong sach

6 So sanh vdi lang son khac

Ngh6 son la m ot nghe cd d nhieu dja phuong Rieng d Nam Dinh con mot lang cd nghe son noi tieng, do la lang Cat Dang, huyen Y Yen Cat Dang cung san xuat cac mat hang nhu d Ngo

Trang, tham chi co phan da dang va phong phu hon Cat D in g la mot Iang giau len tu nghe, ho san xuat theo phuong phap tap trung quy mo Ion, tan dung toi da cac lgi the cua m ay moc Trong khi Ngo Trang phai di dat lam cot a noi khac thi Cat Dang

co the tu tuc dugc khau nay San phim cua ho dugc san xuat dai tra, g6 va cac nguyen lieu su dung la nhung loai re tien, thuc hien cac cong doan khong theo quy each nghiem ngat nhu xua, lam nhanh xong hon, nen gia thanh ha Ho san xuat lay lai theo so lugng, ve m at nay Ngo Trang cung da co m ot thai gian thu nghiem nhung khong hieu qua VI vay, lang nghe Ngo Trang can phai phat huy lgi the chu trong den chat lugng va m lu m a san pham de co hudng di rieng cho minh

TIM Hlfiu Vfc NGHfc DfiT CUA NGUOI LAO QUA PHUONG PHAP PHOTO VOICE

(Qua nghien cuu tai ban Na Sang 2, xa Nua Ngam,

huyen Dien Bien, tinh Dien Bien)

VO MAI PHUONG

Photo voice "Ti6'ng noi bang hinh anh" la phuong phap tiep can mdi dupe bat dau vao nhung nam 1990, tir mot du an nghien ctru ve sure khoe phu nu d Trung Quoc do Quy Ford tai trp Nhung ngudi phu nu dupe de nghi chup anh ve nhung thach thtic Ion nha't doi vdi stfc khoe cua ho Khi dir an ket thuc, nhung ngudi thiet ke du an da rat ngac nhien trudc nhung thong tin va mdi quan tarn v6 sue khoe cua nhung ngudi phu nu ma trudc day

ho chua dupe biet den TCr dd, phuong phap nay duac nhung nha thiet k6' du an phat trien va nhung nha nhan hoc sir dung, vdi mong m uon thu thap tri thuc ban dia ve nghe thu cong cua ngudi dan dia phuong

Chung toi da ap dung phuong phap Photo voice trong nghien curu vd nghd det cua ngudi Lao1 Tham gia nghi6n curu nay gom

20 thp thu cdng d ban Na Sang 2 Ho dupe hoc cach sir dung may anh dd chup theo cac chu dd lien quan den nghe thu cdng sd tai

va cudc sd'ng ma ban than ho quan tam Dong thdi, khi xem lai

cac burc anh, ho da trao doi vdi nhung ngudi khac trong ban vd

cac gia tri van hoa, tao didu kien cho ngudi dan dia phuong tu noi len cac gia trj van hoa, nhung tri thuc truyen thong, nhung tam

1 Ngudi Lao tu goi minh la Phu Thay hoac Phu Lao Ngudi Lao 6 ban Na Sang 2 thudc nhom Lao Noi (Lao nho).

tur, nguyen vong cua minh v6 tuong lai cua nghe thu cong Day la mot phuong phap nghien ciru tham gia va xay dung ngu6n lire day sang tao de cho cac thanh vien trong cong d6ng tu chup anh

va ke nhung cau chuyen cua minh, su' dung anh va cau chuyen de thong bao voi nhung nha hoach dinh chmh sach vg nhung van de

ho quan tam d cap do dia phuong

Ban Na Sang 2 thanh lap khoang dau nhung nam 1970, hien

co khoang 55 gia dinh nguoi Lao voi gan 400 nhan khau

Ngudi Lao chu yeu dua vao nong nghiep, ho vira lam nuong vira lam ruong nude Trong so cac nghe phu, nghe det phat trien hon ca, no gan lien vdi cuoc ddi ciia mdi ngudi phu nu Tuy nhien, nghe nay chi m ang tinh chat tu cung tu cap, cac san pham cua ho chua trd thanh hang hoa

I NGUYEN LIEU DET VAI

1.1 Bong

Bong thudng duoc trong vao thang 6 hoac 7, den thang 10 thi cho thu hoach " Bdng ken dat tot, vi vay phai phat nuong mdi de trong Nuc/ng moi co nhieu cay co, dot thucmg khong chay h it nen phai cuoc don di thi trong bong mdi len tot, cho nhieu qua to" (Ludng Thi Thuong, 26 tuoi) Nuong trong bdng tot nhat la nuong da trong m ot vu lua, neu nuong da trong hai vu lua thi dat

da bac mau, trdng bdng cho ft qua

"Khi nuong don sach moi choc 16 tra hat bong Khoang cach giua cac Id chitng 30 cm, mdi lo tra 5-10 hat Bdng giong duoc chon la nhitng qua bdng to, duoc cdn rieng, phoi khd va bao quan tren gac bi'p de tranh moi mot” (Vi Thi Bat, 26 tu6i) Mdi goc thudng chi de 3 -4 cay, cdn lai nho bdt di d£ cay phat tri^n duoc tot

"Tit luc gieo bdng den khi thu hoach phai lam co 3 lan Neu

de nuong nhieu co se an h it chat dat cua bdng, cay bdng cdn cdi, cho it qua va qua be" (Lo Thi Bien, 26 tuoi) Lam co nuong bdng

vat va hon lam co nirong ngo, khoang cach giira cac cay hep nen chi dung dirge cai cuoc nho (vec), vi vay mat nhieu thoi gian.

"Thu hoqch bong ve phai kho, chon lay qua tot, neu de Ian qua xa'u vao thi khi keo sai hay bi dut Sau khi phai kho, ngudi ta cdn bong de tach hat bo di (it phai), roi mai bat cho bong tai len Xua bat bang cdn dung tay, cdn nay bat bang may dap chan (pan phai) Ca ban chi co 2-3 nha co may, nha nao khong co thi mang bong den cdn nhef (Lo Thi Pien, 18 tuoi) Nguoi Lao khong tu lam dugc may bat bong ma phai thue thg nguoi Thai, gia m6i cai m ay khoang 300.000 d6ng

"Bong dugc quan thanh cui (lo phai) roi mai keo thanh soi (pan phai) Keo sgi phai quen, tay cam cui khong long, cung khong chat vd phai keo ra deu, nhip nhang vai tay quay thi soi mai san chac, deu, det khong hay bi diet" ("Luong Thi Thuang, 26tudi)

"Keo sai thudng tranh thu buoi sang sdm hoac buoi tdi, vi ban ngay ban di lam rudng, nuong "(Lo Thi Thi, 18 tu6ij

Bong sau khi da phai kho phai de noi kho rao Luc r6i rai, chi

em tranh thu keo sgi, ngudi gia khong di lam nuong dugc thi vira trong nha, trong chau vua keo sgi Keo sgi mat rat nhieu then gian nen nhieu ngudi mua sgi ban a chg Doi vdi cac co gai sap

ve nha ch6ng, do phai lam nhieu chan, dem, keo sgi khong kip, nen ho phai m ua them sgi de det Ngudi Lao thfch tu keo sgi tfir b6ng tr6ng, vi loai sgi nay nhuom an m au, ft phai hon loai sgi mua a chg

I 2 Ta

Truac day, ngudi Lao cung trong dau nuoi tam, nhung hien nay ho khong nuoi tam nua Khi can, ho mua to cua ngudi Thai hoac mua d chg Ban Phu

"Mua ta ve, phai ngam nude gio vd quay lai cho san chac Trudc khi nhuom, to cdn dugc luoc hoac do len cho trang, mem.

Luge hay do to phai cd kinh nghiem, vi neu qua thdi gian, sai se

bi xu long Neu duac dd, to se ben han" (Vi Thi Bat, 26 tuoi)

"Ky thuat dd ta it ngudi biet Khi dd, chd duac lot mot lU0 hat bong roi mdi den ta va luat hat bong nua d tren Co hat bong, hai nong mdi tod deu Nhung ngudi khdng co kinh nghiem thi de them mot qua ca non vao chd, dd den khi qua cd chin la duac Neu muon soi trang vd mem han nua, ngudi ta con luoc sai vdi

m o t qua bi xanh vd mot it nude cham" (Lo Thi Bien, 26 tudi).Ngudi Lao thudng dung hai loai to: to co mau vang (cua tam

an la dau), to co m au trang (tam an la sdn) Sau khi ha'p cho to mem, nguoi ta mai tien hanh nhuom.To thudng duoc nhuom cac mau khac nhau de det chan vay Nhuom mau soi to kho han nhidu so vdi nhuom sai bong, vi to khong an m au bang soi bdng

II KY TH UAT SAN X U AT TRONG N G H ^ DET

H l Ky thuat nhuom

II.1.1 Nhuom cham

Nguoi Lao trdng hai loai cham: cham la nho va cham la to, Cham la to (ba hom) khi nhuom cho mau dep han nhung lai ken dat, phai tr6ng ch6 dat dm va ram mat Do do dong bao chu yeu trong cham la nho or tren nuang

Trong cham trfin nuang rat dan gian, chi can phat nuang r6i choc 16 va tra hat, den khi cay moc thi lam co, khdng c ln phai b6n phan

Cay cham thudng duoc trong of dat cat, tr6ng vao thang 4, m6i nam chi trong 1 Mn M 6i hoc cho 20 - 30 hat cham, den khi moc neu tha'y nhieu qua thi nhd bat di dd cay dd phat tridn Khoang cach giua cac hoc cay tir 20 - 30 cm Tr6ng dugc 3 - 4 thang thi cho thu hoach, ngudi ta cat lay la vd ngam dd nhudm vai, soi

"Lay la chdm ve ngdm luc cdn tuoi la tot nhat Ngdm den khi ngiti thay mui thoi, nude xanh den, thi vat la bo di, cho nude vdi sach vao Sau khi khudy deu nude voi va chdm, lay gao muc len

do xuong den khi thay nude cham chuyen tu: man xanh sang vang, bot sui len cd mau den va tu tan het mm duac Qua mot dem, gan phan nude trong noi d tren di, gilt phan cao cham lang

d dudi chum de dung dan Cd vdi, nude chdm mdi den, nhuom mdi an soi" (VI Thi Bat, 26 tuoi)

"Nhuom cham chon ngay nang to Mdi cuon soi duoc xau mot scri lat vong qua cho khoi ro'i De nude chdm ngdm vao sm, phdi bop mqnh, deu trong khodng 30 phut roi vdt ra vat kho, dap

va mang di giat cho sach nude vdi roi phoi Phdi dap deu tay thi nude chdm mdi ngdm duoc vao scri khong duoc dap mqnh tay vi nhu the luc det hay bi diet Dap xong mang scri phoi kho roi lai nhuom lai" (Lo Thi Bien, 26 tudi)

“Trudc khi nhuom, ngudi nhuom phdi kieng giat, l ita bang xa phong, neu khong nude nhuom khong an soi va sau do cd chum nude nhuom cung bi hong Khi trong nha cd bo hoac me chet thi phdi kieng nhuom chdm trong vong mot thdng, con neu trong ho hang cd ngudi c h it thi cung phdi kieng 3- 4 ngay” (Luang Thi Thuong, 26 tudi)

Trudc khi nhuom khoang 1 tu£n, phai pha sSn nude nhuom gdm: nude la chua dun soi (b o m u d t, bo lat, xom lom ), nude gio loc va nude cao cham Th&'y nude nhuom cd mau vang, bot den thi cho soi vao nhuom thir "Neu nhuom mau chua dep thi phdi xin nude giong cua ngudi khac do vao Khi nude nhuom dd tot, trudc luc nhudm chinh thuc phdi muc mot it ra lam giong de khi nhuom xong do trd lai chum nuoi nude nhuom Khong lam vay, sau mdi Ian nhuom chum nude nhuom se bi hong" (Ludng Thi Thuong, 26 tu6i)

"Neu nude nhuom bi thoi thi lay ritou, nude tieu tre con, nude 1a chua de khum iii va lam cho nude nhuom an soi hon" (Lo Thi On, 27 tuoi)

Nguoi Lao quan niem nude cham bi hong thudng la do con

ma lam, vi vay ngudi ta lay la udng ca v6 de lam phep Nhung ngudi gia noi rang ma ca rdng (phi phoong) rat thi'ch an nhung thu thdi, tanh nen phai lam phep de nude cham khong hong.Chuyen ke ring: “Ngay xu'a co hai ngudi ban gai chai than vai nhau Mot hom hai ngudi cung nhau di tim rau trong rifng, bdng nhien mot ngu'di bi cum phai di ve, con ngudfi kia van khoe Ngudi khoe da bi con ma ca rdng doi nhdp vao va duoi theo ngudi bi dm de an thit Biet minh bi ma ca rdng nhap vao nen co

ta noi vdi ban rang hay chay that nhanh den chd cay udng ca gdn do be lay canh de danh lai thi se khong bi an thit Ngudi ban lam theo nhu vay va con ma ca rdng da chay di chd kh a c'\ Tir do ngudi Lao thudng lay la udng ca ve cho vao nude nhuom de tranh

bi con ma ca rong lam hong nude nhuom

Nhuom cham khong phai la viec d§, khong phai ai cung co the lam tot dugc Co ngudi nhuom nhiSu lan thi sgi vSn khong anmau va cho mau xiu "Nhuom cham cung nhu muoi dua, tuy tay ngudi nhuom Co ngudi nhuom dep, ngudi thi khong" (Lo Thi Bien, 26 tuoi)

De lam mat chan hoac dem, sau khi nhudm cham ngudi Lao dung vo cay ban (van) nhuom lai m ot lfin nua cho vai an mau hem va khong bi son mau

11.1.2 Nhuom mau vang dam

Cay m ac set khi nhuom xong cho m au vang dam g£n vdi mau

nau Cay mac set khong kho trong, co chd tu moc “Trudc day, phia cudi ban gdn suoi co rat nhieu Nay dung thuoc nhudm hod hoc tien hon nen nhvtng cay mac set gia da bi chat di, chi con lai nhung cay non Do vay, nay muon nhuom mac set rat kho khan vi thieu nguyen lieu Qua mac set thu hoach vao thdng 4, co the boc lay hat dung ngay hoac phai kho dung dan Cach bao quan tot nhat la phai kho va de nai kho rao, thodng m at” (Ludng Thi Thuong, 26 tuoi)

Cach nhuom mac set don gian va khong mat nhieu cong nhu nhuom phang, canh kien "De co nude mac set nhuom, dun hat mac set bang nude gio loc Khi nuoc mac set soi, cho ta tam vao dun tiep 5 phut nvta thi vat ra de nguoi vd keo cho sai cang, vi neu khong sai bi xoan do nhuom nude nong” (Lo Thi Hoa, 27 tu6i).

"Nhuom mac set neu mau chua dep co the nhuom Ian thu hai, nhung anh hudng den do ben cua sai Nhuom xong, giat scfi bang ruot qua bi xanh hoac xa phdng va nude trong cho sach hat mac set bam vao vd de sai bong Chinh vi the, neu trdi mUa, nude suoi due thi khong nhuom duac mac set" (Lirong Thi Phong, 20 tuoi).Khi phoi soi, phai phoi chd ram mat, neu phai ngoai nang lau sai se bi phai mau

II.1.3 N huom mau vang

Nguyen lieu de nhuom mau vang la vo cay phang va la kep

Tuy nhidn nhuom phang cho mau dep han nen chu yeu moi nguai dung loai cay nay de nhuom

Cay phang thudng moc a trong rirng, trudc day cay nay co rat

nhieu, nhung hien nay nhung cay gia rat hiem vi day la loai gd

tot ngudi Lao thudng lay loai gd nay de dong cac loai do gia dung trong gia dinh “Cay phang tot, cd nhieu nhua la cay gia, trong vd cd mau vang sdm Muon biet, chi can lay dao chat thu'

vd nhin la biet duac Lay vo phang chi chat mot ben goc de gift cho cay khong bi chet Khi lay phang ve phai che bien ngay luc con tuai, vi neu de nhua khd nhuom sai khong vang Trudc tien cao lap vd ban ben ngoai rdi gia nho, dun vdi nude trong thi nhua mdi ra nhieu vd cho mau dep” (Lo Thi Bi£n, 26 tudi) Nhua

cay phang cd dac didm la ra't dmh, dun soi khoang 30 phut mdi

cho soi vao nhuom

"Neu dun vd phang vdi 3 bat nude, khi can con 1 bat thi bac noi xuong cho soi vao nhuom Nhuom luc nude phang con nong

dm, de nguoi se khong an sai Thudng phai nhuom 3 lan, sai mdi

nen man vang dep Nhuom xong, phai mang sai ra sitoi de gi at sach bd phang bang nude trong; neu giat nude due, se lam ban sai, sai khong bong Sai vita nhuom duac phai a chS ram hoac nang nhe; phai ngoai trcri nang to, sai khong kho deu, mau cho dam, chd nhat, khong dep" (Vi Thi Bien, 26 tuoi) Khi nhuom xong tha'y soi co mau chua dep thi nhuom lai mot lan nua.

La kep cung cho mau vang nhung khong dep bang mau nhuom tir vo cay phang, loai la nay rat d<§ kiem, ngay a khu vuc

dau ban cung co moc rat nhieu Nguoi ta chi la'y nhung ia non,

khoang thang 3 la miia co nhi£u la non nhat La hai ve dem gia nho, dun soi khoang 30 phut roi cho soi vao mot luc, sau do mang di giat, nhuom nhu the vai Mn la duoc

11.1.4 Nhuom mau do dam

M au nay duoc nhuom tir canh kien Tritdc day ngudi Lao tu nuoi canh kien, ho tha ca 6 vudn Idn trong ritng Nhung do nhuom kho nen bay gid it ngudi di tha, luc nao can nhuom ho thudng phai di kiem ra't xa hoac mua cua ngudi Hmong Di tim canh kien thudng chi co dan ong di vi no a tren cay cao, phu nit kho lay duac Canh kien con tuoi (neu da kho cung thi cho vao ong tre nudng cho mem) dem rica sach, ngam nude, roi gia nho

va loc qua vdi nhieu lan de lay nude dac (Lo Thj Hoa, 27 tuoi).Phai loc that nhieu lan thi mdi het duoc ba cua canh kid'n, neu con ba thi khi dun se bi dinh vao soi (Ba canh kien dung d£ nhet vao chuoi dao giu cho dao khong bi tuot khoi chuoi) Mu6'n nhuom soi an mau, phai la'y la chua nhu xom pon, xom lom, ba kham dun soi vdi nude canh kien

"Nhuom canh kien kho lam va phai kieng ky nhieu De soi

an mau, trudc khi nhuom, phai dun soi bang nude gio vdi ruot qua bi xanh cho trang, mem, roi ngam nude la chua (la xom pon tot nhat)" (Lo Thi BiSn, 26 tu6i)

"Nhuom luc trdi mua, hay khi trong ban co ngudi chet, phu nit trong nha co kinh hay ngudi la nhin thay deu khong duac, sai

se it an m an, lai khong deu va nhanh phai" (Luong Thi Thuong,

26 tudi)

II.2 Ky thuat det

II.2.1 Len khung sod

"Trudc khi noi spi vao khung, phai keo spi qua cac cot nha cho toe ra, thi khi cat spi ra noi mdi d6" (Lo Thi Hoa, 27 tudi).Cdng viec dan spi vao khung rat ton thdi gian, va no cung ra't quan trong vi dd la nen d£ det dupe hoa van "Dan sai vao khung (khen hue) lam xong dia diem trong ngay la tot nhat, khong de soi lam d o qua dem Neu nghi giua ehitng thi phai dat cai choi, cai keo hoac con dao de len cac dau soi khong thi se bi con ma (phi noi) lam roi scfi Trudng hap sai bi roi, phai ciing bang cam tron muoi, duoi ca nudng, ngudi ciing phai cam keo, cam choi lam phep duoi ma di" (Vi Thi Bien, 26 tuoi)

II.2.2 K h u n g det vdi

"Khung det (ky) thudng dung gd may co va may sd de lam, day la loai gd thang, ci(ng, khong bi mdi mot Khung phai cdn ddi, cac thanh ngang, doc bang nhau Neu khung khong cdn ddi, det vdi ben chiing, ben cdng, khong dep Dan ong ngudi Lao ai cung biet lam khung det, chi co dieu la dep hay khong md thoi”

(Lo Thi On, 27 tuoi)

Ngudi Lao co nhieu kfch cd khung det khac nhau (kfch cd cua go spi) vf du nhu khung 10, 20, 40, 60, 80 Trong ban khdng co ngudi chuyen lam cac go d£ ban m a ngudi ta cd thd nhd nhung ngudi biet lam giup, sau dd tra mot ft tien cdng Hien nay cd nhieu nha do thieu go nen da mua cua ngudi Thai d ban gan dd vdi gia khoang lOO.OOOd mot chiec Do det nhiSu kfch cd khac nhau nhu vay, ft gia dinh nao cd day du cac cd khung det khac nhau vi vay ngudi ta cd the muon, trao doi vdi nhau

Mdi lan dan spi ton thdi gian nen ngudi ta thudng lam vdi sd lupng ldn de dung dan "Mdi ldn det thudng dan khung thi uac

htang nh u the nao de co the det duac khoang 40 - 400 m vdi trang' (Lo Thi Bien, 26 tudi) "Neu mua sai a cha Dien Bien ve

de det thi mdi mot chan vay dung khoang 35 cudn sai, mdi cudn gid SOOOd" (Vi Thi Bien 26 tuoi)

"Det mdi hinh man hoa van co cach luon vd rut sai rieng Lam den hinh nao, luon vd rut sai man nao thi phdi nhd” (Lo Thi Phieng, 25 tuoi)

III CAC SAN PHAM DET

111.1 Cac san pham det

111.1.1 Khan doi dau (khat hua)

Hoa van theu d khan thudng la hoa van hinh rang cua (vet khat hua) hoc theo m au cua ngudi Lao d Sdm N ua (nude Lao), hoa van nay duoc ngudi Lao rat ua thfeh Cac hoa van d khan deu duoc theu bang tay, khdng det cai nhu hoa van chan vay

“Tre em 13 - 14 tuoi bat dau biet lam nhung chiec khan nay, chi em phu nii khi len nuang hay di dau ngudi ta thudng mang theo mot tui nho dung cac do nguyen lieu de co the tranh thu

th e ir (Lo Thi On, 27 tudi)

Khan ducfc det bang sai bong nhuom cham , sau khi d6t xong ngudi ta m di theu hoa van Dd lam duoc m dt cai khan, phai tdn kha nhieu thdi gian, co khi hang thang m di xong, vi ho chi tranh thu lam luc rdi rai

Trudc day loai khan nay dung cho ca phu nO co chdng va cac

thie'u nu, chi khac la ngudi co chdng bui toe len dd ddi khan, con cac co gai budc toe roi doi khan N gay nay chi co nhung ngudi

da co gia dinh mdi bui toe va ddi khan phu l£n

111.1.2 Khan quang (pha vin)

Co hai loai khan quang: khan mau den va khan m au dd Loai khan mau dd thudng duac nhuom canh kien va det hoa van bang

spi to tarn, khan nay dung trong cac dip sinh hoat cong dong hoac di chai Theo nep cu, khan quang duac vdt cheo qua nguc, nhung ngay nay thanh nien chu yeu dung de quang cd.

Loai khan nay lam rat cong phu vi det nhifiu hoa van, cac hoa van chu yeu la hinh chim (node tang lo), hinh ngudi cuoi voi

(khon khi chang), ngudi cudi ngua (khon khi ma).

111.1.3 A o (xiia xan)

Ao cua ngudi Lao la loai ao ngan, mac chi che ngang nguc,

vi vay ho thudng noi "ao thi ngan, vay thi dai"; loai ao nay ngdn hon so vdi ao xua com cua ngudi Thai Ao may bang vai sai bong nhuom cham hoac vai ke, vai hoa va cung co hang cuc budm giong nhu ao cua ngudi Thai Trudc day, cuc ao duac lam bang bac, nhung hien nay do hiem bac nen ngudi ta thudng dung nhung bo cuc bang nhom ban san d cho

Phan cd ao cung duac trang tri hoa van, chu yeu la hinh hoa

(phac ven). Dd lam duac chiec ao nay cdng doan kho nha't la cat

cd ao: "Neu cat ma khong lua duefe thi khi mac se bi phdng hoac

bi rum hai ben ndch" (Lo Thi Bien, 26 tuoi)

Hien nay so ngudi biet cat loai ao nay khong nhieu, ldp tre hfiu nhu khdng biet lam nua, chi co nhung ngudi gia con nhd cach lam " Me em rdi thich em hoc lai cach lam chiec do nay, mac du bd bi benh nhiing bd san sang day em cach Idm de em cdn day cho con chau" (Lo Thi Bien, 26 tudi)

111.1.4 Vay (xin)

Vay cua phu nu Lao la loai vay km, dai, duac chia lam 3 phan kha ro ret: Cap vay, than vay va chan vay Trong dd, ngudi

ta tap trung trang tri nhieu nha't phan chan vay

Cap vay ft khi duac trang tri, thudng ngudi ta det vai soc doc mau dd roi ghep vao, cung co ngudi chi lam cap vay bang vai mau den

Than vay co hai loai: Mot loai trang tri hoa van va mot loai

de nguyen nen vai den

Nhung hoa van trang tri d than vay thudng chi la hinh nguoi

va mot so loai vat nhu ngua (to mg), cho (to md). Trudc day, trong nhung gia dinh quy toe than vay duoc det theo kieu cdt m i

Day la m ot cach budc sgi sau do nhuom khi det tao dugc hoa van Ngudi ta lay day buoc cuon sgi trang thanh cac doan, sau do dem nhuom, giat, phai Den khi det mai bo day buoc ra, nhung ch6 buoc day khong ngam nude cham, van nguyen mau trang Det ki£u cdt mi mat rat nhi£u thdi gian va cong sue, trudc day chi nhung gia dinh quy toe thi mdi dung loai vay nay

Chan vay la phan dugc trang tri nhieu nhat, cac md tip hoa van chu yeu la cac con vat, ngoai ra cd ca hinh ngudi, cay, hoa

la Cung mot md tip hoa van cd the the hien dudi cac dang khac nhau, vi du nhu hoa van ran cd: ran doc, ran quan nhau

Trudc day hoa van d vay d£u dugc det bang sgi ta tam, hien nay ho khong trong dau nuoi tam nua nen phai mua sgi hoac ta

ve de det Tuy nhien m ot so' m au ca ban van dugc nhuom tur chat lieu tu nhien, nhu mau vang, m au vang dam, mau dd Ngudi gia thich mac nhirng bo do do chfnh tay minh lam ra hoac con cai tang, nhung phai dugc lam bang soi bong va ta tam

De det mot chie'c vay, thudng ngudi ta dung khung kho 120

cm hoac 100 cm N hung ngudi tre thich mac vay rong d£ di lai dugc dS dang, dong thdi ho lai thich mac vay in hoa van ki£u cong nghidp tCr nude Lao, vi no vita rong lai v£ra nhe

III.1.5 That lung (xay eo)

Phu nu Lao sir dung hai loai that lung: Trudc day that lung la mot cuon sgi mau trang, chi c£n qua'n quanh ngudi va that nut hai dau cuon sgi lai Hien nay ph6 bien dung loai dugc lam bang sgi len mau xanh "That lung thudng duac det khung 3, tuc la chieu rong cua khung khoang 30 cm, luc det thanh vdi co chieu rong la

20 cm Det that lung rat don gian, vi khdng phai det hoa van chi det tron, nen khong ton nhieu thdi gian" (Lo Thi On, 27 tudi).

111 1.6. Tui deo (thoong)

Tui deo cua nguoi Lao la loai tui dung chung cho ca nam va

nu thudng dupe lam ttr vai soi bong Ngirdi ta theu thanh timg mang hoa van roi moi may, kM u vao tui "Hoa van then d tui thudng la hinh con rua (to tdu) vd hinh hat gac (look mac khau)"

(Lo Thi Bien, 26 tudi)

Tui deo thudng dupe dung de dung nhung do lat vat nhu kim, chi hay vai bo quSn ao khi di choi xa

111.1.7 M at chan (pha)

M at chan rong khoang lm va dai 2 m, ngudi Lao dung chan don nen ki'ch thuoc cua mat chan nho Hoa van det d m at chan thudng la hoa van hat gac (mac khdu) va hoa van hinh qua tram Nhirng mo tip hoa van nay thucmg dupe det bang soi m au den, xanh la c&y hoac mau tun “C o nhieu ngudi dung soi bong nhuom cac mau tren, cung co ngudi dung sen len mua san roi det Cong viec nay chi em phu nit chi lam tranh thu luc rdi ra i,c o khi den 20 ngay mdi xong mot cai mat chan Cac cd gai tic 17- 18 tudi dd bdt dau det mat chan de mang theo khi ve nha chong” (Lo Thi Noi, 18 tudi)

Neu trong nha co con gai chua den tudi la'y ch6ng thi ngudi

ta van lam de tich tru dd tigp don khach la vao choi

III.1.8 D em (xtia)

Ngudi Lao thudng lam dem bang soi bong nhudm cham Xung quanh dem dupe vien bang dai vai det ke doc mau do, vang Cung giong nhu nhieu dan toe khac, dem dupe lam til cay bong lau "Dem dupe lam tic bong lau, loai cay nay trudc day rat nhieu nhung bay gid phai di lay xa, nha nao khong co dieu kien

di lay thi mua cua ngudi Hmong" (Lo Thi Inh, 35 tuoi) " Ngudi

gia noi rang: neu lay cay bdng lau de lam dem thi phai lay trudc khi trdi chua co sam.thi lau mm dep, neu nghe thay tieng sdm thi khong duoc lay vi lau nhanh bi hong" (Lo Thi On, 27 tuoi).

Phia tren cua dem thuong phu tarn vai len Tam vai nay co tac dung nhu ga phu dem Tam vai dupe trang tri nhieu mo tip hoa van nhu: d&u chan ho (hoi tin xita) Trong ngay cudi, thay vi dong tac trai chieu giudng cua co dau chu re ,nha trai phai nho mot ngudi trong ho trai tam trai len dem "Ngudi duoc chon tarn trdi nay phai la ngudi nhanh nhen, phiic hau va co dit vo chong

va con cai Ho quan niem phai chon nguoi trdi chieu ky thi mdi

hy vong mang dieu may man va hanh phiic den cho ddi vo chong tre " (Lo Thi Bien, 26 tu6i)

I II 1.9 Khan trdi ban

"Day la san pham men xuat hien tit khoang giua nhung nam

90, co mot vdi doan khach vao tham quan ban dd dat hang va co mot vdi ngudi lam, ve sau thay thinh thodng co ngudi mua nen chi em lam san de day luc nao gap khach thi ban cho ho" (Vi Thi Bien, 26 tuoi)

Nhung m iu hoa van dupe trang tri tren tam khan nay v ln la nhung hoa van thudng thay d cac chan vay: hinh hd (to xita),

hinh ngudi cudi hd

III.1.10 Bo quan do nam gidi

Bd y phuc cua nam gidi don gian hon nhieu so vdi bd y phuc cua nu gidi, ca ve chung loai va v6 hinh thiic trang tri, bao gdm khan quang (pha vin), ao (xua) va quan (xodng)

Khan diing d£ quang khi di choi, co noi cdn dung khi len chua Cach lam khan nay cung gid'ng nhu cach lam khan quang mau den cua phu nu, nhung it cac hoa van hon

"Ao ciia nam gidi la loai do cat may theo kieu so mi, co hai tiii duoc lam bang vdi nhuom cham Trudc day nhvtng gia dinh

giau co thi bo do nam girt duoc lam bang vdi ke' soc" (Luang Thi Giot, 75 tuoi).

Quan dugc cat may theo kidu la toa de thuan tien cho viec di lai Hien nay da so nam gioi ngudi Lao da chuyen sang mac ao

sa mi va qu£n au gio'ng nhu ngudi Kinh

III.2 Cac mo - tip hoa van va y nghia

III.2.1 Hoa van hinh rong co do (To luong)

Mo tip hoa van hinh con rdng la m ot trong nhung mo tip trang tri pho bien nhat d ngudi Lao Mo tip hoa van nay chi dugc theu d chan vay va dugc trao truyen tur the' he nay den the he khac

"Truyen ke, xua co ngudi chi dau muon hai em chong Co Ian

di ganh nude, chi ta dd nhat duoc mot qua trting rong Mot hom, chong vd ngudi em di lam nucmg, chi luoc mot qua trung to (trung rong), mot qua tricng nho (trung vit) cho dem theo vd dan

em an qua to, chong an qua nho Thay anh trai lam met, ngudi

em nhudng anh an qua to, khi khat nude anh xuong suoi uong thi bien thanh rong Anh bao em hay buoc ddi vdi do vao co anh de mua nude lu anh ve thi anh em co the nhan duoc nhau" (Vi Thi

B iln, 26 tudi)

II.2.2 H oa van hinh chim (To nope)

Ngudi Lao co rat nhieu cau chuyen ke giao due cac thd' he ve tmh cach, v6 su yeu thuang dum boc lSn nhau trong gia dinh cung nhu ngoai xa hoi Cau chuyen khuyen ran chj dau khong n£n ghet em chong da dugc cac ba, cac me th£ hien qua hinh tugng theu det tren vai dd nhac nhd con chau "O mot gia dinh

no, anh thuong em gai bao nhieu thi chi dau ghet em chdng bay nhieu Anh muon cho em cai gi chi cung giu lai hoac muon duoc chia phan hon Ngudi em uat uc vao rieng an la ngon tu tii vd bien thanh con chim keu ho ho, vit vit, h o ho , ma tieng Lao nghia l a ” anh cho, chi giu" Ngudi Lao det hoa van hinh rong cd

do vu hinh chim vao vay de khuyen ran lam chi dau khong nen ghet em chong” (Lo Thi Bien, 26 tuoi)

III.2.3 Hoa yan hinh ran (To ngu)

"Ai may man moi thay doi ran quan nhau Neu thay vay thi cdi do ra nem vao doi ran va doi chung bo di thi lay do mang ve cat vao hom Khi nao con chau trong gia dinh den tuoi tim vg cho mac do nay se lay dugc ngudi minh yen, vg chong sau nay se hqnh phuc Ngoai ra, di buon ban, mang do nay theo cung rat may Ngudi Lao det hoa van hinh ran quan nhau de cau mong may man" (Lo Thi Bien, 26 tuoi)

Mot cau chuyen khac cung v£ ran: "Ngay xua co 3 chi em gai

mo cdi cha, mot hom hg di vao ritng thay nhieu qua va ben noi: ifdc gi co chang trai nao du xau den dau lay qua va cho an thi se' lay lam chong Co mot con ran trong rung nghe thay ben hod thanh mot chang trai tien lai gdn 3 chi em va hoi: Cac em di dau day? Cac co gai trd Idi: qua va sai qua, chung em muon an nhung khong biet treo, neu anh treo lay va cho an thi mot trong 3 chi em se lay lam chong, chgn co nao cung dugc The la ran treo len cay lay qua va cho cac co an va chgn co ut lay lam vg Ngay qua thdng lai, thay vg chong co lit hqnh phuc, co chi cung muon Idy ran lam chong ben nhd em re tim cho Ngudi em re ddn chi

di tim 3 ngay nhung khong thay, den ngay thit tit co chi nghe theo Idi em re tu minh di theo hudng ritng gia, co nhieu cay to, khe Ion thi gap duoc 1 con ran dang can chudt, chi ta ben lay day buoc vao cS keo ve nhd, sau do thit lgn, thit ga mdi hang xom den cudi ran lam chSng Den nita dem khi mgi ngudi da di ngu, ran ddi cdn vo minh, khi ran can den chan, cd chi keu len: me oi ran• ' 7 • • can chan con roi, ba me lai bao: vg chSng mdi cudi ai chd thi' Ran can den dui, co chi lai keu len: me oi ran cdn den dui con' • • •

rdi Ba me lien mang: thdi im di, vg chong mdi cudi keu len the khong thay xau ho a? Thay me mdng nhu the co chi khong dam ggi nita va da bi ran an het cd ngudi Sang hom sau, khong thay