Tìm hiểu một số công trình nghiên cứu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Tập 5): Phần 1

Phần 1 cuốn sách Tìm hiểu một số công trình nghiên cứu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam giới thiệu tới người đọc các bài nghiên cứu về phim dân tộc học, y học dân gian - cây thuốc nam. Mời các bạn cùng tham khảo nội dung chi tiết.

VIEN KHOA HOC XA HOI VIET NAM■ ■ m m

CAC CONG TRINH NGHIEN ClAj

CUA BAO TANG

V

V I l : \ K H O A H O C XA HOI V IE T NAM

B A O TA N G DAN T O C H O C V IE'l’ NAM

CAC CONG TRiNH NGHIEN CLfU

V

NHA X U A T BAN K H OA H O C XA H O l

HA NOI - 2005

BAN BIEN T A P

PGS TS Nguy6n Van Iluy (Trudng ban)

TS Le Duy Dai (Thu ky)

TS Luu Hung

TS La Cong Y

LOI NOI DAU

Song song vdi nhung van de thudng xuyen can phdi gidi quyet nhu bao qudn, nghien cuu, situ tam, giao due , d mdi thdi diem Bdo tang Dan toe hoc Viet Nam lai phdi tap trung su quan tam ciia minh tdi mdt s d van de chu chat nhdm thuc day cac hudtig cdng tdc quan trong Tap sach nay the hien mot s d mdi quan tam dac biet trong hai nam vita qua.

Trudc het, phim dan toe hoc hay rong hon phim nhan hoe noi rieng, cdng tac nghe nhin noi chung ngay cdng trd nen quan trong ddi vdi cac hoat dong cua bdo tang Nham muc dich thuc day hoat dong nay, nhu cau lam cho cac nhd dan toe hoc, nhu’ng ngudi quan tam den phim dan toe hoc hieu lich su ciia loai hinh phim nay, ban chat vd cac phuong phap tiep can cua no Mot cuoc hoi thao dau tien

ve phim dan toe hoc!nhan hoe da dupe to chitc ma nhung tdi lieu co ban cua no dupe the liien trong tap sach nay.

T hu hai, nghien cihi, bdo ton va phat huy cac di sdn van hod phi vat the dang trd thanh mot nhiem vu mdi vd quan trong cua cac bdo tang Khai niem van hod phi vat the’ rat rong trong dd nhitng tri thuc dan gian ve y dupe hoc co mot

vd the hien trong bdo tang Bdo tang Dan toe hoc Viet Nam

dd m d ra dot phd van de nay thdng qua cuoc trUng bay ve Lang thuoc nam Dai Yen (Ha Noi) va mot cudc hoi thao

ve van de co lien quan hem theo.

Tap sach Cac cdng trinh Nghien citu cua Bdo tang

Dan toe hoc Viet N am nay mong di(a den cho ban doc thong tin ve nhil'ng van de ca ban tren va nhieu hoat dong khac cua bao tang.

PGS TS Nguyfen Van Huy

Giam doe Bao tang Dan toe hoc Viet Nam

MUC LUC

TrangLai md dau

Phan I Phim Ddn toe hoc

PGS TS Nguyen Van Huy: Mot so van de ve phim dan toe hoc hien nay d Viet Nam 13

- GS TSKH To Ngoc Thanh: Gop y ve viec lam

- TS Mai Thanh San: Phim dan toe hoc - May van de

phim video dan toe hoc tai Bao tang Dan toe hoc

giac trong caC hoat dong ciia Bao tang Dan toe hoc

phim dan toe hoc qua mot sd tac pham ciia cac tac

cung Han Quoc - (ThS Nguydn Thi Thu Huang va

- Mot dam cudi truyen thdng ciia ngudi Bajau d Kota

Belud - (ThS Bui Thu Hoa dich) 124

Phan II Y hoc dan gian - Cay thuoc nam

toe va tri thufc y hoc gia truyen 6 Viet Nam

thuoc nam den viec bao ton tri thuc y hoc dan giart

nguofi Lao, Ha Tinh

thirc hien du an "Bao ton cay thuoc c6 truyen"

thuoc nhuom lam thuoc chira benh cua ngudi Hmong

cay thuoc cua ngircri Hmong a Hoa Binh

thuoc NghTa Trai

Cac bai viet cho cuoc Trung bay va Trinh di6n ve Lang thuoc nam Dai Yen

Phan III Cac nghe thu cong truyen thong

Lao qua phuong phap Photovoice

Phan IV N h im g cuoc hanh trinh thuc va do

gian va hanh trinh ciia mot nha dan toe hoc trong viec tim kiem de gioi thieu ve van hoa nguoi Tay

van tiep tuc vao rung san bat thu

139150

297

ThS Vu Hong Thuat: Dam cudi ngudi Cham Islam

d An Giang

cua ngudi Cham Ba-la-mon

ong Mo trong tang 16 cua nguoi M udng a Hoa Binh

Shaman (TS Dd Minh Cao dich)

L.V Revunenkova: Sd phan ciia ddi tuong khong the trd thanh Shaman (TS Dd Minh Cao dich)

Phan V N ghien cvtu van hod Thdi

thong cua ngudi Thai Bdc Trung Bo

Thai Den d thi xa Son La

Thai Den

Phan VI Kinh nghiem trao doi tru n g bay

thao dd hien vat muon tir bao tang khac

bao tang

ThS Nguyen Thi Hong M ai - ThS Nguy in Thi

muon qua thuc te hop tac trung bay vdi Bao tang Lich sir Tu nhien Hoa Ky

Phan VII Bao quan

Thi Hdng Mai, N g u y in Thu Ha va Cu Duy Hau tn'ch dich)

329353365379

387400437

447456

464315

473

Bao quail tai lieu cinli ky thuat so (Cu Duy I lau,

ThS NguyCn Thi Hong Mai va Nguyfin Thu Ha dich) 487

cac cong trinh ngoai trdi d Bao tang Sinh thai

Phan VIII Bao tang vd Cdng chung

qua hoat dong trinh d iln cua Bao tang Dan toe hoc

Phan IX Bao tang vd Cong tac dao tao

dai hoc cho cac bao tang d nude ta hien nay 543

PHAN I

PHIM DAN TOC HOC

MOT SO VAN DE V'£ PHIM DAN TOC HOC• • •

HIEN NAY 6 VIET NAM

PG S I S N G U Y E N V A N H U Y

Trong khoang hon mudi nam tro lai day, cung voi su ddi mdi cua dal nude, su phat trien va pho bien cua cac phuong tien ky thuat, cac phuong tien nghe nhin, dac biet la bang hinh video da dupe su dung rong rai trong cong tac nghien cuu, truyen thong, hoat dong bao t6n cac di san van hoa phi vat the Nhieu c a quan

d Trung uong cung nhu d cac tinh da td chtic lam tu lieu bang bang video dd liru giu cac hinh anh ve phong tuc, tap quan, nghi 16,16 hoi ciia cac dan toe d nude ta, gidi thieu nhieu phim tr6n cac dai truyen hinh, trong cac trung bay a bao tang, tren cac bang hay dia CD Phim co noi dung ve cac dan toe va phim dan toe hoc dang hinh thanh nhu mot xu the phat tridn moi Cac loai hinh phim dang dupe hinh'thanh nay rat da dang vdi nhieu thanh tuu dat dupe va co anh hudng nhat dinh trong xa hoi Tuy nhien, ben canh do, cac loai hinh phim nay cung boc 16 nhieu thie'u sot tr6n buac dudng dang hinh thanh, nhieu quan niem ve cach lam phim khac nhau m a chua co nhffng chu^n muc chung

Trong khoang thdi gian phat trie’n do, hSu nhu chua co di6n dan khoa hoc hay tr6n bao chi ban ve phim dan tdc hoc; chua co nhung bai bao, luan van dat v£n d6 va thao luan v6 ljch su phim dan toe hoc d nude ta; chua cd mdt cudc hdi thao, toa dam nao ban ve van d6 phat tri^n phim dan tdc hoc: ndi dung, phuong phap, cac cach ti6p can Rat nhi6u cau hoi dupe dat ra: Phim dan toe hoc la gi? N o khac voi cac the loai phim khac n h u the nao? Lich sii va hien trang phim dan toe hoc tren the gioi hien nay

ra sao? Quan diem chu dao ve mat ly thuyet, phuong phap luan va phuong phap trong loai hinh phim nay la gi? Cac cach

tiep can trong viec lam phim dan toe hoc nen nhu' the nao? Phim dan toe hoc ddi hoi nhung chuan m uc nhu the nao? Qua trinh lain mot bo phim dan toe hoc cdn duoc trien khai ra sao

iru diem va nhugc diem cua cac xu hudng hien nay trong phim dan loc hoc? Cac djnh hudng tuong lai phat trien cua phim dan toe hoc la gi? Biet bao nhung cau hoi nhu the duoc

dat ra vdi nhung ngudi quan tam den loai hinh hoat dong quan trong nay The nhung chua d dau giup cho ho thao luan de co duoc nhung cau tra ldi thoa dang

; ; ' V ! i i - .* • : « • i ' • ; : • : * i * f < i ; ' • : • • • *

Trong bai viet nay chung toi muon gop phan nhin lai mot chang dudng lam phim dan toe hoc d nude ta, danh gia nhung mat dugc va chua dugc cua phim dan toe hoc, cung nhau xdi ggi nhung van de phim dan toe hoc de thuc day, nang cao chat lifgngcua the loai phim nay

. Mien nay, c d nhiSu don vj tien hanh lam phim dan toe hoe

Co nhung dan vi “ lain” phim m a ngudi thuc hiSn la nhung chuyen gia dan toe hoc, van hba hoc, van hod dan gian nhu Vien Nghien ciru Van hoa; Vien Van hoa -Thong tin, Bao tang Dan toe hoc i Viet Nam; Co nhung phim co noi dung m ang “tinh chat dan toe hoc” d o 1 cac dai truyen hinh lam ve de tai cac dari tdc thi^M so, gidi thieu ve van hoa, phong tue, tap qudri, ve cac di san truyen thong NhUng phim noi tren co nhung dac diem gi? Nhung uu diem,, nhugc diem? Cac phim do cac dan vi khac nhau

th y ^ h ie n co nhung dac diem,rieng, phong cach rieng gi khong?

Co the cd nhieu cau hoi nhu tr$n neu ra de cung thao Iu£n

•'* Chting toi manh dan neu ra mot so nhan xet sau ve tinh hinh phim dan toe hoe - ' ' ' ! ' ,M ■

1 Ve chu de/de tai, phim dan toe hgc cua chung ta hien nay chu yen tap trung vao m ot so ITnli vuc nhu' cac le hoi, cac nghi

gian; m ot ng/ie thu cong; hodc gid'i thieu klidi qudt ve m ot dan

mieu ta le hoi, mot so hoal dong van nghc dan gian Day chinh la mot dac diem noi bat ve noi dung cua phim dan toe hoc d Viet Nam hien nay

Cung d ! nhan thay mot net n6i bat trong c&c phim dan toe hoc cua chung ta hien nay la con rat thieu nhung phim di sau k§

cd nhan - n h u n g nghe sT dan gian hat, dan, n h u n g n g u d i thff thu cong hdy bat cit ngurri dan binh thu&ng nao khde de boc Ip

n h u n g cdi nhin, n h u n g dien b iin ndi tam cua con n g u d i trong

nhan thuc sau sac rang van hoa, ban s3c cua moi cdng dong can duoc xem xet khong nhirng qua cac cong dong Ion hay nho ma con thong qua tung gia dinh hay cd nhan chuyen tai cdc vdn

hod dd. Do chinh la cach tiep can dan toe hoc phan biet phim

dan toe hoc voi cac the loai phim khac Nhung quan diem nhan

*>

thirc do con chua, hay con qua it the hien trong phim dan toe hoc

hien nay, dieu do lam giam tinh chuyen mon, sire hap dan, cung

nhu hieu qua cua phim dan toe hoc

Cac phim dan toe hoc cho tdi nay con thien ve lich sir, ve

9

dan toe hoc lich su- Noi mot cach cu the hon la nhung ngudi lam

phim chu trong di tim nhung dac trung van hoa nhung net van

hoa doc dao, rieng biet cua moi dan toe Do la mot truyen thong

cua nen dan toe hoc Viet Nam Nhung dan toe hoc hay nhan hoc

van hoa dong thdi lai co mot the manh khac la s u tiep can va

tirng ca nhan Phim dan toe hoc cua chung ta thudng bd qua, hay

khong chu y dung muc den the manh cua nganh khoa hoc nay,

cho nen phim thudng khong duoc nhung dong nang cua sir phat

trien cho hien tai va tuong lai, khong co nhung cau chuyen cu

xem xong ngudi ta co the hieu duoc ddi song van hoa cua cong

dong, nhd duoc noi dung cau chuyen qua hinh anh, nhung con

ngudi song dong Do chinh la sue song va sue hap dan cua the

loai phim dan toe hoc , / , ,

2 Phim cua chung ta thudng co ket cau rat giong nhau.

Chang han, khi de cap ve mot le hoi nao do thudng gidi thi^u ve

nguon goc dan toe, Hch su, dan so, noi cu tru, lang ban roi sau do

mdi vao noi dung chinh cua phim Cach dan chuyen vao phim va

de hieu, vi mot mat, phan ldn nhung nha lam phim deu la nha

khoa hoc, lam phim chi lam tay trai; mat khac phan ldn mdi tiep

can vdi cach lam phim dan toe hoc truyen thong ma con thieu nhung cach tiep can lam phim dan toe hoc hien dai vdi nhung

trong phim Phong cach chii dao van la phim voi n h u n g l&i hinh, ldi dan giai cua nha nghien cu u hoac ngu'di lam p h im

f

phim chung ta chi cdn thay hinh anh va nghe ldi binh Cac ldi binh qua giong doe chuyen nghiep da lan at am thanh thuc cua cuoc song ma ong kinh da thu duac Xem phim nhieu khi ngudi

Phong cach thir hai clang dirge the nghiem va hinh thanh the hien qua trinh tuong tdc giira nha nghien cuu va chu the van

lam p h im bang cach thong qua lang ktnh ciia chii the van hod

de ke cdu chuyen ma m inh m uon chuyen tdi 0 day tieng noi ciia ngit&i dan, ciia chii the van hod dupe dat vao vj tri trung

f r

chu the dirge nghien euu thong qua cai nhin cua chinh chu the van hoa do Mot trong nhung muc tieu cua dan toe hoc la can

hu&ng den the hien su' da dang trong hanh vi va nhan th u c

tao dieu kien cho chu the van hoa tu thd hien van hoa bling eachnhin va sir giai thfch ciia chinh nhung nguoi trong cuoc N hung

f

phim thuoc loai nay khong co hoac rat it loi binh Lai noi trong phim la/ chu yeu la loi cua nguoi dan/ chu the van hoa the hien cac quan niem va the gioi quan cua ho, hay ket hgp loi nha nghien cuu voi loi cua chu the van hoa Day la mot xu hudng

moi dang dugc khuyen khich trong phim dan toe hoc tren the gioi hien nay

Trong nhung hoan canh cu the co the su dung phong cach thu

ba la n h u n g phim hoan toan khong co l&i binh hay tham c h i

cung cap cho nguoi xem nhirng hinh anh, am thanh thuc cua cuoc

4 Quay phim la van de then chot trong bat cu the loai phim

nao Ngoai nhung nguyen lac chung cua dien anh, the loai phim dan toe hoc co n It Ceng (tac diem rieng ciia m ot chuyen ngdnlt

chirc quay phim la van de bdi cdnlt cua cac hien tu o n g van hod, la lam the nao phan anh chan thuc nhat, khdeh quan

quay boi canh nhu the nao? Do la boi canh thuc nhu no dien ra

ma khong co ong kinh quay phim a ben canh Tuc la lam sao nhung nguoi lam phim cang it can thiep vao cang tot Phim dan toe hoc de cao nhung boi canh thirc cua cuoc song: nghi le do,

han, de giai thieu ve truyen thong cua mot dan toe, nguai lam phim thirong muon dan toe do pho bay nhung bo y phuc dep, quan ao m ai trong cac boi canh khong dien ra trong dai thuang nhu di lam nuong lam ruong, nhu the co nen khong? Trong nhung dam euai hay le hoi duang dai, nguai dan an mac rat da dang, co y phuc truyen thong, co ao quan hay khan doi dau thuang ngay dan gian, nguai lam phim co the can thiep vao nhu chi cho phep nhung nguai mac y phuc truyen thong m ai dugc vao cho quay phim de “ton cai ve truy6n thong”, nhung nguai mac “khac truyen thong” phai dung xa de khoi lot vao ong kinh? Nhung nguai lam phim co quay nhung sinh hoat truyen thong thoat khoi b6i canh thuc cua chung khong? Khi nao thi co th itao dung dugc boi canh, khi nao thi khong nen tao dung boi canh

/khac voi boi canh thuc?

Cung co the dat van de nay mot cach khac: thay vi tranh den toi thieu moi thao tac “dan dung” hoac “sap dat” cac canh quay phim do nha dan toe hoc tu cho minh la nguai dao dien, nha dan

la cong chung cua nhung phim nay? Dan toe hoc hien dai co xu huang dua nhung nghien cuu quay tra lai vai chinh doi tuang nghien cuu cua minh, tra lai vai chu the van hoa N guai dugc huang lgi tir nhung nghien cuu dan toe hoc truac het phai la cac

chu the van hoa Trong cach tiep can do, nguai dan cac dan toe

thieu so can dugc h u an g truac het nhung phim dan toe hoc ma

ho hoac giup do hoac cung lam, cung hgp tac vai cac nha lam

C o the khuyen khich nhung ldi thoai trong phim bang ban ngu vdi nhung ldi phu de bang tieng Viet khong? Sir ton trong cac

chu the van hod can duoc the hien khdng c h i & nhung gid tri hinh anh m d cd o' ngdn ngir, n h u n g loi thoai, loi phong van

toe hoc dang hirdng ldi Do chinh la mot trong nhung each de bao ton eae gia trj van hoa phi vat the cua moi cong dong, dong

xem ddi vdi p h im dan toe hoc la van de rat quan trong vi neu dap ung no se gop ph d n kich thich s u p h d t trien cua loai hinh

* r ^

phim nay Ve van de nay, n h u n g n g u d i lam p h im hien nay chi

m oi chu y den n h u n g cai m inh m ong m uon chuyen tai thong

chua co nhung nghien cuu ve nhu cau, ve phan ung, ve su tiep nhan cua cong chung doi vdi cac phim dan toe hoc da trinh chieu

ve noi dung, ldi binh, hinh anh va nhat la ve do dai Chang han,

d day co van de do dai cua phim nen nhu the nao? Phim dan toe hoc hien co do dai rat khac nhau, tu 7- 8 phut, 30 phut, 45 phut

cone, chuna nsiirdi dan toe thieu so, cona chung nmrdi Kinh; co cong chung do thi cong chung mien nui vung sau vung xa; la thanh nien thieu nhi, la nha nghien cuu sinh vien cac bac dai hoc va sau dai hoc, hay chi la khach du lich Lam the nao cho viec san xuat phim dap ung va phu hop voi sir da dang do '?

GOP Y VE VIEC LAM PHIM DAN TOC HOC

GS.TSKH TO NGOC THANH

Hoi Van nghe Dan gian Viet Nam

Vao nhung nam 70 cua the ky trudc, trong chuong trinh NCS nganh dan toe hoc am nhac (Ethnomusicology) tai Bungari, toi duoc hoc mon lam phim v6 nganh nay Cung voi bai giang ly thuyet toi dugc xem khoang 100 phim cac dang, kieu khac nhau

va dirge thuc tap lam mot phim ngan 15 phut vdi chu de “Bdi hat

hi - Ldi c/ue m e".

Toi nghiep ve nuoc trong nhung nam 80 - 82 toi da lam cac phim “Dam trait - Groong K ’Po Bahnar” d Gia Lai - Kon Turn;

‘7/(5/ Sac bua Mudng" a Ha Son Binh va “Mua Thdi Mudng Lay"

a Lai Chau Trong nhung nam 90, toi tiep tuc vdi cac phim ‘7/(5/

Tu' nhung dieu hoc dugc 6 nude ban va dac biet, tu: nhung trai nghiem trong thuc te dien da, tdi xin gop mot vai y kien ve viec lam phim dan toe hoc

I Ve noi dung

Phim dan toe hoc thuoc loai phim tai lieu khoa hoc chuyen nganh Noi dung cua no phai phuc vu cho noi dung cua nganh dan toe hoc Do vay, trudc tien phai thdng nhat ddi tugng cua dan toe hoc la gi Mae dau day la va'n de rat cu nhung trong ITnh vuc lam phim dan toe hoc thi lai chua phai la cu, nha't la doi vdi

nhung nha lam phim Tir dien Bach khoa Viet Nam, tap I trang

655 da gidi thieu muc tu dan toe hoc kha dai, tdi xin trfch day mot doan cd tmh chat dinh nghTa: “ doi tugng cua no la cac dan toe (ethnos) va van hoa cac dan toe Dan toe hoc nham tai dung

lai bo mat cac dan toe, van hoa cac dan toe tren the gidi, dac biet chu y den van de nguon goc, su' hinh thanh, su' phat trien tiep xuc giao luu va nhung mdi quan he tuong h6 dudi goc do lich sir

van hoa” 1 Con Tir dien Tieng Viet 2000 thi dinh nghia: “ la

khoa hoc nghien cun v£ nguon goc, sir phan bd, dac trung sinh hoat vat chat va van hoa ciia cac dan toe va v6 quan he van hoa, lich sir gitra cac dan toe”2 Chung ta thudng noi vdi nhau rang:

“Dan toe hoc la mon khoa hoc nghien cuu ve qua trinh toe ngudi” , hoac r5 hon la ve “qua trinh van hoa toe ngudi”

Co the noi gon lai rang noi dung phim dan toe hoc la noi v6

van hoa trong lich sir ciia cac toe ngudi Cu the hon nua, ddi tuong ciia phim la cac bieu hien cac hoat dong va cac khong gian van hoa va nhung thdi diem lich sir cu the’ cua toe ngudi Moi khia canh, moi hien tuong tir nho nhat den to nhat, tu viec chi’ thuoc ve mot ca the cho den tac dong ca cong dong hoac toe ngudi, moi thu' van hoa vat the va phi vat the ciia toe ngudi deu

co the la ddi tuong ciia phim Neu lay mdi quan he ciia con ngudi vdi ddi tuong lam tieu chf phan loai thi co the co cac nhom de tai nhu sau:

a Quan he vdi tu nhien bao gom cac hoat dong khai thac, cai tao tir nhien de ton tai, phat trien the hien trong cac qua trinh san xuat, chan nuoi, nhung kinh nghiem tham canh, nhung hieu biet v6 thdi tiet, nhung cong nghe dung nha, dan nude thiiy lai chinh phuc mat nude, che tao cong cu, thu cong my nghe

b Quan he sinh hoc vdi ban than mdi ngudi bao gom viec giai quyet va phuong thuc giai quyet viec an d, mac, ngu, tinh due, bai tiet

1 Trung tarn Bien soan Tir di£n Bach khoa Viet Nam: ‘T it dien Back khoa

Viet N am ” tap I, Ha Noi 1995, tr 655.

2 Trung tarn Tir dien hoc: “Tit dien Tieng Viet 2000", Nxb Da Nang 2000, tr

247.

c Quan he voi cong dong bao gom cac phong tuc lap quan, luat tuc, luat le, cac quan he hon nhan ho hang, quan he voi cac toe khac.

d Quan he voi nhung difiu hu ao bao gom nhung lire lugng sieu nhien hoac than thanh diroc coi la co quan he song con den

xa hoi nguoi, the hien trong cac cach ung xir tin nguong - ton giao cua con nguoi tir nhirng hanh dong ma thuat, biia chu den nhung 16 hoi d6 so

d Quan he voi cai ly tuong eai dep bao gom nhirng sang tao van hoc, nghe thuat nhung phirong thirc lam dep, trang tri va nhung bieu tuong ly tuong dao due tir cach

Nhu' vay co mot dai duong menh mong cho cac de tai phim dan toe hoc, lau nay chung ta mdi chi thien v£ phim cac 16 hoi

ma chu'a chu y den cac nhom d6 tai khac

2 Ve tmh chat cua phim va mot vai yeu cau cof ban

Can khAng dinh rang phim dan toe hoc la mot loai phim khoa hoc ma tmh khach quan trung thirc la tieu chi hang dau Phim phai co gdng cao nhat de ghi chep mo ta dung nhat, gan v6i thuc tifin nhat doi tuong dan toe hoc cua minh O day, moi sir hu cau, chinh ly hay sir can thiep ciia tac gia deu khong hgp thai

Do do, neu phim dugc quay ngay khi sir viec didn ra tir nhien

la tdt nhat Nhung hoat dong dugc dung lai theo tmh chat hoi co thuong thieu sir sinh d6ng va nhieu ve gugng gao, chi co the eha'p nhan nhirng phim quay canh dung lai khi ma trong d6i song thirc

te, nhung canh do da bi mai mot Nhung nhung phim da dugc cac nha chuyen nghiep viet kich ban van hoc, kich ban phan canh va dao diSn dan dung cho ngudi dan thuc hien thl hoan toan khong phai phim dan toe hoc Trong mt nhieu phim da lam, nhirng

“nha” nay da dao Ion, lam meo mo su vat theo su hi^u biet qua nong can, qua ft oi cua ho so v6i ban chat va noi dung von co ciia sir vat

Vai yeu cau khach quan, trung thirc phim phai ghi dugc toan

bo difin bien cua su vat, tir khi bat dau cho den khi ket thuc - cai kieu chi bam may m6i trudng doan mot hai phut va nghi’ cung ehung ay phut roi lai bam may tiep mot trudng doan khac la khong phii hap vai yeu cau cua phim dan toe hoc Trong mot phim v6 Le Cap sac Dao, ngudi quay phim da bo mat doan lam 16 leo len cai thang buong minh rai xuong 12 lap ludi, chan vai cua cong dong, vi do la luc anh ta nghi bam may Co the noi cai phim

ay da bo qua mot canh “cot tir” cua L l Cap sac

Lai binh la mot yeu to xa la vai phim dan toe hoc Trong loai phim nay, tir than sir vat dugc tiep di6n tren hinh anh da co the noi ve no rat nhieu roi No khong can ldi binh luan d6 giai nghla them Cang ft lai bao nhieu, phim cang co tac dong den nguai xem bay nhieu Ngudi ta thudng co “ldi dan” dugc dua vao phu

de (subtitle) bang chu, nhung cung rat tiet kiem, chi vita du de dat dan nguai xem di theo mach diSn bien cua su vat Do con chua ke nhung ldi binh vo duyen nhu “nhan dan song that la doan ket” hoac “tri sang tao cua con ngudi that la tuyet vdi” v.v Ldi binh co the can cho phim vo tuyen truyen hinh Con phim dan toe hgc thi khong can ma ngay o phim truyen hinh hien nay, 15i binh bi lam dung qua quat lam Mot canh hat quan ho, ldi binh nhac lai lai ca va binh vai cau vo duyen, trong luc a hinh anh thi chi tha'y mieng nghe nhan ma'p may Ldi binh het cung la luc bai hat cham duft Vay, ti vi cho ehung ta nghe hat quan hg hay nghe cai ldi binh? Xao r6ng cua mot “nha” lam phim hieu qua it ve quan ho? Cdn phan biet yeu cau khac nhau cua phim dan toe hgc va phim truyen hinh Han nua lai ciin tranh xa kieu lam phim truyen hinh ma tir d£u den cu6i chi co ldi binh cua nha lam phim Va lai da chac gi nhung ngudi lam phim da hi^u 10 su vat den mire co th^ “binh” ve no, han nua lai con muon dung ldi binh de hudng dan, day bao ngudi xem phim?

3 Cac dang phim dan toe hoc

a Quy bau nhat va dung vdi tinh chat dan toe hoc nhat la cac

phim tu lieu ghi lai toan bo di6n bien cua sir vat tir dau den cuoi.

Loai phim nay thuong hay bi cac “nha lam phim chuyen nghiep” goi la ban nhap Nhung doi vdi phim dan toe hoc day lai la ban chinh Trong nhung phim nay thuong co nhieu hanh dong duoc nhac di nhac lai nhieu lan 6 nhieu truong doan khac nhau Trong loai phim khac ngu'di ta thuong cat hot di vl cho la chuong trinh lap qua Trong phim dan toe hoc, trai lai, khong duoc cat ma phai giu' nguyen v"i sir nhac lai la mot bien phap nhan manh mot hanh dong nao do cua sir vat, Hon nua, no cho thay y do cua nguoi dan cho thay tiet tau va cau true cua di6n bien sir vat.

Day la loai phim duoc luu tru' trong cac ngan hang du lieu cua cac co quan khoa hoc (data bank) sau khi da lam cac ghi chu, ban chu' phu de vao cac doan can thiet va lam nhan Generic

b De co the pho cap, ttr ban phim tu lieu noi tren, trfch ra cac truong doan cot yeu, lien ket chung theo logic va difin bien cua chinh sir vat, co the them loi dSn phu de, lam thanh phim dan toe hoc pho cap Phim nay co the chieu tren tivi, trong cac phong trung bay cua bao tang hoac trien lam

c Tii' cac ban phim tu lieu tren co the trfch ra lam thanh nhung phim chuyen de, chdng han trich trang phuc cir6i cua dam cucfi de lam phim chuyen de v6 trang phuc cuoi

d Nhu tren da noi de tai cho phim dan toe hoc rat rong Co the de tai chi la noi ve cach dan ro ra tur khau la'y tre lam nan cho den khi treo gac bep v6i phim 1 0 - 1 5 phut Nhung cung co phim dai tori hon 2 gio nhu “Dam trau” hay phim “H di Sac biia” loi da lam

4 Ve ngiroi lam phim

a Tot nha't la dan toe hoc duoc dao tao v& viec lam phim tir khau quay phim tro di Nha't la hien nay, v6i mot camera ky thuat

so va mot may tinh co dinh, viec lam phim khong qua kho

b Neu khong duoc nhu the thi kip quay phai co ft nhat hai

ioai ngudi “nha dan toe hoc” va “nha quay phim” Nha dan toe

27

hoc can noi ro quay cai gi Con nha quay phim phai thuc hien diing cac you cau cua nha dan toe hoc va cua the loai phim dan toe hoc Thuang hay xay ra mau thuAn gitra hai loai ngiroi nay Nha quay phim thuong hay lan ludt nha dan toe hoc, cay minh nSm ky thuat va xem thudng nha dan toe hoc, cho rang anh ta chi

“rach viec” Phim L6 Cap sac noi tren bi hong chinh vi nha quay phim rat “tinh tuang”

e Nha quay phim hoe them ve dan toe hoe den muc co the hieu sir vat du de lam phim dan toe hoc vefi sir giup do cua nha dan toe hoc

d Du la ai, kfp lam phim phai nho rang day la phim dan toe hoc, co nghia la phai sir dung that tot phirong tien “hinh anh dong” de mo ta sir vat, ngon ngu hinh anh dong v6i cac goc quay, dong tac may, voi toan canh, trung canh, can canh, dac ta, v6i nhirng thu phap anh sang, hinh tugng v.v la nhirng lai the cho phim dan toe hoc can dugc khai thac triet de

Tren day chi la mot vai y kien dong gop chu khong co tham vong ban ve phim dan toe hoe noi chung Boi vi phim dan toe hoe khong chi doi hoi cac yeu c£u ve noi dung ma con cac va'n

d6 ky thuat dd’ mo ta, chuydn tai noi dung do Di6u nay xin

nhuang lai cho cac nha lam phim

PHIM DAN TOC HOC - MAY VAN DE LY LUAN• • •

VA THl/C I lfiN

TS MAI THANH SdN

Vdi dien anh, toi la ngudi ngoai dao Mac dau vay, trong qua trlnh chuan bi cho cong tac trung bay cua Bao tang Dan toe hoc Viet Nam nam 1997, toi cung da co co may duoc tham gia xay dung bo phim “C ho vung cao Ha Giang” hien van dang duoc trlnh chieu tai khu trung bay thudng xuyen Tiep do, toi co tham gia vdi tu each la co van khoa hoc hoac bien kich van hoc cho mot vai bo phim tai lieu v6 van hoa cac dan toe cua Dai Truy6n hinh Viet Nam va Hang phim Ngoc Khanh (thuoc Vien Phim Viet Nam) Doi voi cac nha dan toe hoc nur6c ngoai, phim dan toe hoc da rat quen thuoc; tham chi, ngudi ta da eoi nhan hoc hinh anh - trong do co phim dan toe hoe - la mot bo phan quan trong khong the thieu duoc cua nh&n hoc hien dai Rieng a Viet Nam, thdi gian qua, cac nha khoa hoc co lien quan den nhan hoe mdri dang tung budc tim toi the nghiem D£ c o the tham gia lam cac bo phim do, toi khong co each nao khac la phai tir may mo d^ tvm hieu ve mot cong cu mdi nham bieu dat nhung ket qua nghien curu dan toe hoc Bang trai nghiem thuc ti^n cung nhu qua tham khao cac nguon tai ligu gidi thieu ve nganh “nghe thuat thu: 7” nay, toi co may suy nghl xin duoc trao d<5i cung quy

vi dong nghiep

1 Phim dan toe hoc co phai la mot the loai?

Theo each phan loai truyen thong cua gidi di6n anh, phim duoc chia thanh nhieu the loai khac nhau nhu phim phong su, phim tai lieu, phim khoa hoc, phim hoat hinh va phim truyen

Mdi the loai co mot phirong phap the hien ket c£u rieng va mot ngon ngu hinh anh dac thu Vay phim dan toe hoc co phai la mot the loai rieng hay chi la mot dong, mot bo phan ciia mot trong cac the loai tren Da co nhung y kien khac nhau ve van de nay, trong do nhieu ngudi mac nhien coi phim dan tdc hoc la mot the loai rieng Tuy nhien, cung xin luu y mot dieu rang, mdi the loai

phim deu co nhung tieu chi rieng, khong the tuy tien ap dat.

Trong cuoc Hoi thao “Phim dan toe hoc” Mn thu nhat, dien ra tai Bao tang Dan toe hoc Viet Nam - ngay 28 va 29 thang 10 nam

2003 - mot nha nghien curu khang dinh: “Phim dan toe hoc la nhung bo phim the hien nhung nghien cuu sau sac v6 d'an toe hoc”(l) Ban than toi trudc do cung da timg nghi nhu vay Dieu ay

co nghia rang, phim dan tdc hoc thuoc thd loai phim khoa hoc va hieu theo cach do, duong nhien tac gia cua no phai la cac nha dan toe hoc “thu: thiet”, ho lam phim de giai quyet m ot van de nao do ve dan toe hoc Nghien cuu cua ho khong dugc thd hien bang cau chu m a dung ngon ngu dien anh Nhung cung trong cuoc Hdi thao tren, con co nhieu bao cao khac nua, nham didm lai nhung quan niem khac nhau vd phim dan toe hoc cua cac hoc gia quoc te' Qua nhilng gi ma cac tac gia Nguyen Van Huy, Nguyen Thi Thu Huong va Paolo Chiozzi trinh bay, toi biet rang hien nay, tren the gidi cung nhu d Viet Nam, co rat nhieu cach hidu khac nhau vd phim dan tdc hgc Do co thd la “phuong tien

dd giup ngudi xem hidu vd mot nen van hoa qua nhung hinh anh

va ldi thoai, ldi giai thfch bang cach tiep can dan toe hoc”2 Didu

do co nghia rang, phim dan tdc hgc gan gui vdi cac phong su tai

1 Pham Van Lcfi: Vdi y kien ban dau ve viec lam phim dan toe hoc tai Bao

tang Dan toe hoc Viet N am , trong: Bao tang dan t6c hoc Viet Nam: “Tap tai lieu tham khao ve phim dan toe hoc”, Ha N6i * 2003 Cdc tai lieu d in

trong bai viet deu tir t&p tai lieu nay.

2 NguySn Van Huy: Mot so van de ve phim dan toe hoc hien nay 6 Viet

N am , va Pham Van Lai Bai da din

lieu Do cung co the chi la “sir ghi lai hinh anh cua mot so khia canh thirc te duoc quan sat bai nha nghien cuu trong qua trinh dien da Phim dan toe hoc khac vdi nhung ghi chep dien da la su dung may quay thay vi cai but” 1 Vdi cach hieu nay, phim dan toe hoe chi dan thuan la nhung tu lieu hinh anh, ghi chep lai mot each song dong thuc te cuoc song dang di<En ra Trong mot luan van khac ve phim dan toe hoc, Jean Rouch quan niem rang: “Co

ba loai phim co the duac xem la phim dan toe hoc: Phim nghien cim , Phim tu lieu quan chung va phim trung gian”2 Con

co nhieu cach hieu khac nua ve phim dan toe hoc, dudi nhieu goc nhin rong hep khac nhau Ve vai tro va chuc nang ciia phim dan toe hoc, ngudi ta khong chi de cap den viec mo ta dan toe hoc, kha nang gia tang chat luang quan sat cho nha nghien curu va c<}ng chung, cung cap thong tin, luu giu tu lieu m a con nhan manh den khia canh sir dung phim dan toe hoc vdi tu cach la cong cu quang ba van hoa (tham chi con cd the tinh den yeu to thuong mai thong qua hoat dong nay) hoac tai lieu giang day trong nha trudng

Trd lai vdi quan diem cua Jean Rouch ve loai phim ma ong goi la phim trung gian, tuc phim truyen Do la nhung cau chuyen

ma khi xem, ngudi ta co the hidu duac ve phong tuc tap quan ciia

1 Marazzi, Antonio (1988) Phim dan toe hoc va nhan h<?c: Sdn xuat, phan

phdi vd tieu thu trong “Ly thuyet dien anh vd nhimg chieu canh mdi trong phim dan toe hQc” do Paul Hockings va Yasuhiro Omori bien t£p, Tap chi'

Nghien cuu Nhan hoc, so 24, tr 111-134 [Ethnological and

Anthropological Film: Production, Distribution and Consumption In Cinematographic Theory and New Dimentions in Ethnographic Film, ed

By Paul Hockings and Yasuhiro Omori, Senri Ethnological Studies, N°

24, pp 111-134.] Dan theo Nguyen Thi Thu Hiromg: Gidi thieu sa lu a c ve

phim dan toe hoc qua mot s d tdc pham cua cac tdc gid nude ngoai.

2 Jean Rouch: Phim dan toe hoc (ban dich cua Le Hai Dang), trong: Cac

KHXH, Ha Ndi - 2001, tr.431.

mot cong dong nao do Neu hieu theo each nay tat ca cac bo phim truyen lich sii va ca nhirng bo phim phan anh cuoc song duong dai d6u co thd dupe coi la phim dan tpc hoc Nen biet rang, phim truyen (trur phim khoa hoc gia tuong hay vien tuong)

la su tai hien cuoc song trong qua khu va hien tai vdi canh tri, nhan vat, phuc trang, suy nghi va hanh dong hop voi logic thdi dai Muon dat dupe yeu cau do, cac nha lam phim duong nhien phai tim hieu v6 boi canh xa hoi ciia thdi dai ma cau chuyen dien

ra Co nghla rang, muon hay khong, hp cung phai sii dung ket qua nghien cuu ciia cac nha dan toe hoc, sii hoc va cac nganh khoa hoc khac v6 thdi dai do Song, khi lam phim truyen, nhung ngudi lam phim hoan toan khong hudng tdi muc dich ma cac nha dan toe hoc mong muon dat dupe De tai lich sir hay duong dai chi la cai cd de hp sang tao nghe thuat theo quy luat cua cai dep

Su tai tao ciia cac nghe sy lam phim truyen, cho du cd dupe dira tren ket qua ciia mot qua trinh nghien cuu, van mang nang tmh chii quan, udc le, khong khoi tao nen su nghi hoac d ngudi xem

ve do chan xac ddi vdi nhung van de lien quan den lich sii va dan toe hoc, nhat la vdi nhung bo phim lam ve mot thdi da xa Vi vay, neu coi tat ca cac bo phim truyen d6u la phim dan toe hoc, e rang cd phan cuc doan va vo hinh chung da gan cho thd loai phim nay mot chifc nang ma no khdng cd

Tuy nhien, cung c in ghi nhan nhung tim tdi thd nghiem cua cac nghe sy lam phim truyen trong viec hudng tdi d6 tai dan toe hoc Han chung ta cdn nhd cach day it nam, Dai Truyen hinh Viet Nam da cdng chie'u bo phim "Den Thuong de cung phai

cha da mau trong viec du6i theo chiec xe o to dd tim cau con trai

Dd la mot bo phim truyen hie'm hoi khdng cd mau thuSn Dudng day cot truyen dien tien theo nhung budc chan cua ngudi cha Yeu to dan toe hoc dam net d nhung tri thiic ban dia/ban toe ma ngudi cha sii dung de dd dudng, cach thiic ma dng ta lan tranh cac loai thu du, v.v Dd thuc su la mot bo phim hu cau, cac tinh tiet trong phim mang tmh truyen, song lai dua rat nhieu vao cac

tap quan co thuc cua ngufri dan Vi the, gia tri dan toc hoc rat cao Con co nhieu ho phim khac nua ma qua do, chung ta co the

t un thay nhu'ng gia tri tuong tu vf nhu nhung bo phim truyen lich

su cua Trung Quoc hay Han Quoc von rat qucn thuoc vai khan gia man anh nho Viet Nam Mac du vay, hieu ung dan toc hoc van la di6u nam ngoai muc dfch cua dai da so cac nha lam phim truyen Chinh vi the, toi nghl rang ve loai phim dugc coi la phim trung gian, chung ta con can phai can nhac nhieu truac khi ket luan xem do co phai la phim dan toc hoc hay khong Dau sao, van phai khang dinh rang, cac bo phim truyen cung co the dem den cho quang dai cong chung nhung hieu biet nhat dinh v6 mot dan toc, mot cong dong nguoi a mot giai doan ljch su* nao do.R5 rang la, cho den nay van chua co mot dinh nghla tom luge thoa dang ve phim dan toc hoc Song, qua y kien cua cac nha khoa hoc, toi nhan thay noi bat len mot van de: Cai ma chung ta van coi la phim dan toc hoc, tren thuc te thuoc ve nhieu the loai khac nhau Co the do la phim khoa hoc, phim phong sir - tai lieu hoac chi’ don thuan la phim tu lieu, nham liru giCr lai hien thuc song dong cua mot thoi, cho cac nha nghien cun tham khao Tham chi, hieu rong ra, do co the la nhirng bo phim truyen ma

qua do ngudi xem co the cam nhan dugc phong tuc, tap quan cung nhu tam ly cua mot dan toc, mot cong dong a mot giai doan

lich su nhat dinh Nhir vay, khong the coi phim dan toc hoc la

mot the loai rieng Chung ta chi co the coi ddi song van hoa cua

cac dan toc nhu mot mang de tai cua dien anh Tfr do t6i tam rut ra ket luan: Phim dan toc hoc la nhurng tac pham dien anh

thuoc nhurng the loai khac nhau ve de tai dan toe Nha lam

phim, tuy theo muc dfch ciia minh, co the sir dung ngon ngfl ciia thd loai nay hay the’ loai khac de bieu dat V6i cach hidu nhu the',

co the noi rang, mac dau dugc coi la mot linh vuc mdi me, nhung tren thuc te, dien anh Viet Nam nhung nam qua da co nhi£u bo phim dirge coi la phim dan toc hoc Co the ke den nhiing bo phim

tai lieu khoa hoc de’ lai nhieu a'n tugng voi ngudi xem nhu ‘T a j

(dao dien Le Manh Thich); cung co the ke den nhung phim truyen lich sir ma trong do yeu to dan toe hoc ndi troi nhu “Va

(dao diSn Nong Ich Dat), "Dat nit&c dting len” (dao di£n Le Due Tien), vv Nhung nam gan day, d£ tai mien nui va dan toe duoc cac nha lam phim tai lieu khoa hoc cung nhu phim truyen dac biet quan tam Hang loat phong su tai lieu hoac phim khoa hoc

da duoc trinh chieu tren truyen hinh, gidi thieu vdi dong dao cong chung ve van hoa cac dan toe Thuc hien chu truong cua Dang va Nha nude v6 viec ghi chep, luu gitr nhung gia tri van hoa truydn thong cua cong dong 54 dan toe, Hang phim Ngoc Khanh (thuoc Vien Phim Viet Nam), da va dang thuc hien mot cach co

he thong viec ghi chep tu lieu hinh anh v6 dan toe va mi6n nui

Do la nhung bo phim chu trong nhi6u ve mat tu lieu, mac du chua duoc cong chieu, song cac nha khoa hoc hoan toan co the khai thac cho muc dich nghien curu ciia minh Dong thoi, nhiSu

co quan nghien cuu chuyen nganh cung tien hanh lam phim dan toe hoc hoac ghi chep, luu giu cac tu lieu hinh anh dong v6 van hoa cac dan toe

2 Quy trinh lam phim dan toe hoc - Nhirng van de can thiet

Thirc te, khi lam phim truyen (trtr phim khoa hoc gia tuong

va viSn tuong), cac nha lam phim bao gid cung phai tim hidu ta't cac cac khia canh lien quan de'n mot cong dong ngudi cu th£, d mdt vung da't cu the, trong m6t giai doan ljch su nhat dinh ma minh se thd hien len man hinh Cac yeu to mang tinh dan toe hoc

b day khOng phai la cuu canh, ma chi la phuong tien b6 tro dd ho thuc hien muc dich sang tao ca nhan Nhirng canh tri, nhan vat (vdi trang phuc, suy nghi, hanh dong, v.v ) cung nhu tinh huong cot truyen deu duoc tai tao Vi the, co so ban dau ciia m6i bo phim truyen bao gid cung phai la mot kjch ban van hoc Tu do, nha dao didn phim se phai viet kich ban phan canh, xac dinh do dai cua mdi canh quay cung nhu khuon hinh cua cac canh quay

do sao cho dat dirge hieu qua cao nha't ve mat nghe thuat roi mdi bam may va lam nhung cong viec tiep theo de hoan thanh bo phim Rieng cac bo phim thuoc nhirng the loai khac ve de tai dan toe hoc tir truefe den nay thuong dugc lam theo hai each Mot so nha khoa hoc, va ca cac du khach ua kham pha, khi xuong thuc dia voi chiec may quay trong tay, da co the ghi chep tuc thi nhieu hinh anh song dong cua nguoi dan Nhung thuoc phim do khong

co gi khac hon la nguon tu lieu di6n da dugc ghi lai mot cach sinh dong bang may quay Phan nhieu du khach chi coi nhung thuoc phim ma minh quay dugc la tu lieu ca nhan, la nhung ky niem dep ma minh co may man dugc trai nghiem Nhung cac nha khoa hoc thi khong quan niem nhu vay Nhung hinh anh ma anh

ta ghi dugc chmh la nguon tu lieu de tur do co the nghien ciiu roi viet kich ban va dung thanh phim theo mot chu de nao do Mot

so khac, co y do nghe thuat hay khoa hoc rd rang, bao gid cung chuan bi kich ban hoac de cuong trudc khi xuong dia ban b&in may Doi voi cac nha dan toe hoc, ca hai each lam tren deu dugc chap nhan Tham chi, nhieu khi each lam nglu hung lai dem den nhung hieu qua bat ngo Nhirng hinh anh tinh cd ghi lai dugc ve hoat dong cua nguoi dan thudng chan xac, boi thuc te cuoc song cua nguoi dan van di6n ra nhu vay ngay ca khi khong co ong kinh may quay 6 do Nha nghien cuu, du la ngudi ban toe hay thuoc cong dong ngudi khac, khong can thiep vao qua trinh hoat dong cua ngudi dan Tuy nhien, diem yeu cua cach l&m nay la tu lieu thu dugc thudng tan man, khong he thong theo mot chu de ro

rang, khong dugc chat Igc co dong Mud'n dung thanh mot bo

phim hoan chinh de th£ hien dugc y tudng cua minh, nha khoa hoc phai doc lai phim that ky, xac dinh chu de, the loai va hinh

dung ra ca'u tu: (kich ban) cua bo phim ma minh se lam r6i mdi

lira chgn nhirng doan phim tu lieu cdn thiet dd dan dung theo kich ban Song doi vdi cac nha lam phim chuyen nghi6p, nha't la phim

nhua, cach lam thu hai la nguyen tac bat buoc Trong tinh hinh

nude ta hien nay, phan ldn viec thuc hien cac phim dan toe hoe

deu phai dua vao nguon kinh phi nha nude hay su tai trg cua cac

35

to chifc quoc t£ Vi the, viec “can dong do dem” , xoay tro sao cho dong tien duoc su dung mot cach hieu qua nha't au cung la le thuong tinh Cach lam nay co iru diem la tinh huong dich cao, ca'u tur cua bo phim chat che khoa hoc, logic, tieu ton mot cach hop ly ca thoi gian cung nhu kinh phi Song no cung co nhung nhugc diem nha't dinh Cac hoat dong thuc te cua ngudi dan thuong chi di6n ra theo chu ky nam - thang hay mua vu, khong tuan thu y muon chu quan cua nguai lam phim Vi the, khong phai bao gid nha khoa hoc (cung la nguai lam phim) cung co the

dd dang ghi dugc nhung canh quay can thiet theo y do cua minh

De khac phuc tinh trang ay, thay vi phai cho dai (ma thoi gian thucmg tinh bang thang hay bang ca nam) de quay duoc nhung hoat dong thuc te, nha lam phim thufrng to chuc cho nguai dan tai tao cac hoat canh de ghi chep Du su tai tao co gan v6i thuc te den dau, van co nhirng va'n de nay sinh, lien quan den khong gian

- thdi gian (canh tri, thcfi tiet, khi hau, phuc trang, qua trinh sinh truang cu^i cay trong, vat nufii, v.v ) va nha't la sue ep v6 mat tam ly khi durng truac ong kinh may quay ciia chu the van hoa.Didm lai cac cach lam phim dan toe hoc tren day, toi chi

muon liru y hai di^m: 1/ Can phan bifet giira mot doan phim tu lieu v6i mot bo phim dan toe hoc Nhirng hinh anh duoc nha

khoa hoc va ngudi lam phim ghi lai mot cach ngSu hung tuc thoi

a dia ban dien da khong co gi khac hon la nhung doan phim tu lieu Nhirng thu6c phim tu lieu nay co the sir dung cho nhieu muc dich khac nhau Tfir nhung tu lieu do, tuy theo muc dich, ngudi lam phim co th^ xay dung thanh phong su tai lieu hay phim khoa hoc Cac nha nghien curu cung co the coi do nhu mot doi tugng quan sat va han the nira, co the giup ho co dieu kien quan sat ky luong hon so vdfi viec chi trai nghiem thuc te mot - hai l£n Cac can bo giang day co the dung lam giao cu true quan, cho phep sinh vi6n, hoc vien cao hoc va nghien cuu sinh tiep can voi thirc

te ngay tren giang dudng 2/ Muon co mot tac pham dien anh dan toe hoc, nha't thiet phai qua cac quy trinh bat buoc Mot tac pham

dien anh, du la khoa hoc hay nghe thuat d6u khdi dau tir mot ngu6n cam hung hay y tudng nao do Cam hung hoac y tudng do

co the duoc hinh thanh tren nhung nghien cuu cua nha khoa hoc (trong phim khoa hoc), co the hat ngu6n t£r sir rung dong cua cac nghc sy (trong cac tac pham nghe thuat) hoac nhung van de ma thu'c te doi hoi cAn giai quyet hay xa hoi dat ra (trong cac phong sir tai lieu); duoc vat chat hoa Ian thii' nhat bang mot kich ban van hoc, vat chat hoa lan thu' hai bang kich ban phan canh, sau do mdi hien thuc hoa bang hinh anh d dia ban dien da Cuoi cung, mdi den cac budc ma thuat ngu dien anh goi la giai doan hau ky -

do la cong tac bien tap dung phim, long tieng (neu can), in trang (neu la phim nhua) va “doc” duyet Do la quy trinh tieu chuan

ma cac nha lam phim chuyen nghiep bat buoc phai tuan thu, nhat

la vai viec lam phim nhua Rieng v6i cac doan phim duoc quay ngSu hung, muon dung thanh mot tac pham dien anh hoan chinh theo mot chu de nao do, cung can phai doc lai, lua chon nhung canh quay co chat luong cao, dap ung duoc doi hoi chat che ve mat khoa hoc Sau do, tren co so tu lieu da co, ngudi lam phim hoac nha nghien cuu cung phai viet kich ban hoac de cuong roi mdi dung phim Cach lam nay thudng thu dong, ft co sir chau chuot khuon hinh, tu lieu nhieu khi khong dap ung du so vdi yeu cau cua y tudng

TCr su phan tfch tren day, toi ngh! rang, viec lam phim dan toe hoc d cac co quan nghien curu chuyen nganh, nha't la vdi th^ loai phim khoa hoc, n£n tuan thu cac nguy6n tac chung cua di6n anh nha nghe Trirdc het, nha khoa hoc cfin viet kich ban van hoc tr6n

co sd nhung ket qua nghien cun cua ban than Sau do, cfin 1km kich ban phan canh (vdi phim nhua) hoac chi it cung phai co d£ cuong phan canh (vdi phim VIDEO) Trudng hop lam phim tren

co sd cua nhung doan phim tu lieu san co, chung ta cung van c3n xac dinh y tudng, noi dung, cau true cua phim va vat chat hoa y tudng, noi dung, cau true do bang co mot de cuong dan dung Tuy nhien, cung khong vi the ma toi phan doi viec cac nha khoa

37

hoc bam may ngau hung Van hoa khong phai la mot cau true nhat thanh bat bien Van hoa cua cac dan toe cung dang thay doi lung ngay nhat la trudc sue ep ngay mot gia tang cua qua trinh cong nghiep hoa - hien dai hoa Viee ghi lai tu'c thi nhung tu- lieu hinh anh v6 van hoa cua cac dan toe de luu giu lau dai va truyen lai cho hau the cung la viee lam can thiet Chi xin luu y mot dieu rang, tat ca nhung thudc phim do dSu phai dugc lam ly lich that

ro rang vdi nhung thong tin c£n thiet, tra ldi dugc cac cau hoi nhu: Canh do quay d dan toe nao, d dau, vao thdi gian nao, noi dung chmh cua hoat dong dugc ghi la gi, hoat dong do co y nghla nhu the nao doi vdi ddi song cong dong, quan niem cua ngudi dan ve hoat dong do ra sao,v.v Chi co nhu vay, cac doan phim do mdi co gia tri tu lieu, mdi huu ich ddi vdi cac nha nghien cuu, nhat la vdi lap ngudi di sau

Mot van de khac cung can dugc luu tarn, do la vai tro cua bien kich va dao didn trong mdi bo phim Kich ban van hoc thudng dugc cac nha dien anh hgc coi la qua trinh vat chat hoa lan thur nhat, la co so ban-dau de lam phim Vdi the loai phim khoa hgc, kich ban van hgc thudng co su cong tac cua cac nha nghien cun hoac do chmh cac nha chuyen mon viet Ddi khi, mot bai nghien cun giau tinh dien anh cung co the dugc sir dung nhu mot kich ban van hoc Ddi vdi phim dan toe hoc, chi ft la vai nhung bo phim dugc lam d Bao tang Dan toe hoc Viet Nam, toi nghi ehung ta cung nen theo hudng nay Cac bo phim ndn dugc hinh thanh tir kSt qua nghien cuu cua cac nha dan toe hgc Nhung trong dien anh, dao di6n mdi la ngudi co vai tro dac biet quan trgng Sau khi nhan dugc kich ban van hgc, dao diSn chmh la ngudi phai viet kich ban phan canh Ong ta phai xac dinh cac trudng doan, cac canh quay vdi yeu cau cua turng khuon hinh cu the Ddi vdi phim nhua, thdi lugng cua mdi canh quay dugc tinh bang giay, tham chi bang dan vi % cua giay Luu y rang, vdi phim nhua, he so sir dung phim chi dugc phep dao dong tir 1,2 den 1,5; tu'c la de co 1 phut phim sau khi da dirng, chi dugc phep quay tir 1,2 den 1,5 phut tai thirc dia Ddi vdi phim VIDEO, dien

anh chuyen nghiep cung chi cho phep he so su' dung bang tu khong qua 3 don vi Qua trinh viet kich ban phan canh cung chfnh la sir khoi nguon sang tao cua dao didn Sau do, ong ta cung la nguoi chi dao viec thuc hien quay phim, dung phim, long tieng, v.v Doi vdi cac phim dan toe hoc, cong tac dao didn d thuc dia khong co nghia la chi dao didn xuat (nhu vdi phim truyen) ma chfnh la dao didn cac canh quay, giam sat viec thu hinh theo yeu cau cua kich ban phan canh da de ra Tiep dd, dao didn cung la ngudi chi dao cong tac hau ky cua bo phim tren ban dung va phong thu am Dao didn la tac gia chfnh cua bo phim va phai chiu hoan toan trach nhiem ve noi dung cung nhu nghe thuat cua mot tac pham dien anh Vdi nhiem vu nhu vay, ro rang nhung bo phim da duoc lam d Bao tang Dan toe hoc Viet Nam trong thdi gian qua khong co dao didn theo dung nghia cua tir nay Toi tan thanh vdi y kien cua nha nghien cuu Pham Van Loi rang chung ta khong nen lam dung chuc danh nay tren phan giao dai cua bo phim 1 Mot nha khoa hoc muon trd thanh dao didn, can phai co qua trinh hoc tap d Dai hoc San kha'u - Dien anh, hay

ft nhat cung phai hoc tap qua qua trinh lam phim vdi cac dao didn

da co nghe (hoc chuyen tay) De co duoc nhung b6 phim dan toe hoc chung chac, chung ta chi cd hai cach: mot la, giri cac nha dan toe hoc di dao tao ve cong tac lam phim; hai la, nhan cac dao didn vd roi dao tao lai ve dan toe hoc Dd cung la nhiing con dudng can thiet trong qua trinh chuydn nghiep hoa

3 Ve loi binh va am thanh trong phim

Dien anh thudng duoc goi mot cach hoa my la nghe thuat thu:

7, bdi no ra ddi muon hon 6 bo mon nghe thuat khac la van hoc, san khau, am nhac, tao hinh, nhiep anh va mua Dien anh cung duoc coi la mot bo mon nghe thuat tdng hop, phat tridn tren co sd cua nhung phat minh khoa hoc ky thuat va ke thira mot cach hieu

1 Pham Van Loi - Bai dd dan.

qua nhung thanh tuu cua cac bo mon nghe thuat di tru'dc Trong lich sir dien anh, viec phat minh ra phim co tieng duoc coi la mot cuoc cach mang Buoi ban dau cua loai phim nay, Vua he Saclo (Sacli Chaplin) la nguoi cue lire phan doi Ong cho rang, am thanh da lam hong tmh bieu tuong va nhung ain du cua hinh anh Tuy nhien, thuc te da chiing minh dieu nguoc lai Ky thuat am thanh da m o ra nhung kha nang moi, bo sung sue truyen cam cho cac tac pham dien anh.

Nhu cac tac pham dien anh khac, phim dan toe hoc cung tan dung duoc nhung loi the cua am thanh Di6u ma cac nha khoa hoc luon ban khoan hien nay la sir dung tieng noi trong phim nhir the nao, co nen co loi binh khong hay chi nen the hien qua trinh tuong tac giua nha nghien ctiu vdi chu the van hoa1 Toi nghi ling, khong nen tuyet doi hoa van de nay theo hirong khang dinh hay phii dinh Viec lira chon phuong an co hay khong co lofi binh phai duoc quyet dinh boi the loai phim, phuong phap nghien cuu

ma nha khoa hoc thuc hien va phong cach cua nha lam phim Chung ta nen nho rang, phuong phap nghien cuu dan toe hoc cung khong phai la nha't thanh b&t bien Chan ly cua ngay hom nay co the khong dung v6i ngay mai Tuyet doi hoa vai tro cua nha nghien ciru, chung ta d6 roi vao chu quan Nhung qua de cao chu the van hoa, chung ta lai dS chuyen sang trang thai sieu hinh, cuc bo Neu coi chu the van hoa - doi tuong duoc nghien cuu trong dan toe hoc - la trung tarn, nha khoa hoc se khong con ch6 dung tren chinh manh da't cua minh Thuoc tfnh quan trong nha't ciia khoa hoc chfnh la tfnh khach quan va khai quat Phu nhan tfnh khach quan, nha khoa hoc se di den ch6 ap dat, chu quan Neu khong co siic khai quat, nhung gi ma nha khoa hoc trinh bay

se chi con la nhat ky dien da Do la dieu ma khoa hoc co ban khong cha'p nhan, ft nhat la trong giai doan hien nay Neu chi ghi lai hinh anh va y kien ciia ngudi dan, chung ta moi chi dufng lai b

1 Nguydn Van Huy: Bai da dan

muc do suu tam tir lieu dien da, chat lieu co ban de lam phim Tir nguon tu' lieu do nhung bp phim dan toe hoc se dtrpc xay dung vdi nhung muc dich khac nhau va theo cac the loai khac nhau Chmh trong qua trinh nay, nha khoa hoc va ngudi lam phim moi

co the quyet dinh chon phuong an nao, co hay khong su dung ldi binh Mot khuon hinh co the chuyen tai dupe nhieu thong tin nhung khong phai bao gid cung cd the ly giai dupe ban chat cua van de hay hien tupng dang difin ra Luc dd, can cd sir can thiep cua nha nghien cun ngudi lam phim hay chu the van hoa (bang ldi giai thfch cua ngudi dan) Vdi cac phim nghien cuu, nha khoa hoc phai the hien chmh kien cua minh, viet ldi binh la dieu can thiet Vdi cac phim quang ba van hoa cung tuong tir, ngudi xem - nhat la cdng chung thuoc cac cong dong dan toe khac - can dupe nghe thuyet minh Trong cac the loai nay, tieng noi cua chu the van hoa cd the dupe coi nhu su minh hoa trp giup cho nha lam phim Rieng trong cac phong su tai lieu hay nhung phim dieu tra danh gia nhu cau, cd the de cao y kien cua ngudi dan nhu nhung dai dien cho cong dong Song cung khdng vi the ma nhung ngudi lam phim khdng dupe phep bay td thai do hay chmh kien ciia minh Quyet dinh dung dan trong van de nay se gop phan rat ldn vao su thanh cdng ciia mdi bo phim Trong su dung ldi binh noi rieng, am thanh noi chung, phong cach rieng cua nha lam phim the hien ra't ro Thuc te, dien anh tai lieu - khoa hoc Viet Nam va the gidi cho tha'y, mdi ngudi lam phim tai ba d6u cd mot phong cach khdng thd trdn lan Don cu mdt vf du so sanh ve hai dao difiii bac thay ciia phim tai lieu - khoa hoc cua dien anh cach mang Viet Nam la Tran Van Thuy va Le Manh Thfch Trong phim “/ / a N oi trong m dt a f ' - va tap tiep theo la “Chuyen tic te"

(bien kich Dao Trong Khanh, dao dien Tran Van Thuy) ldi binh dupe coi la mot trong nhung yeu to c a ban de tao nen thanh cdng Nhung “D uong day len song Dd” (bien kich va dao di£n L6 Manh Thfch) - bo phim gianh giai Bo cau vang d Lien hoan Phim Quoc te Lai-xfch (CHDC Due) nam 1981 - lai khdng he cd ldi binh Tuy nhien, ca hai bo phim dd deu dupe coi la thanh cdng,

la mSu mire cho cac phong cach lam phim khac nhau Nhu vay, viec su' dung 15i binh trong phim tai lieu - khoa hoc nhu the nao khong phai bay gid moi duoc chung ta dat ra ma da co tien le Chi co dieu cac phong cach lam phim khong loai trir lfin nhau

ma van “chung song hoa binh”, bo tro cho nhau, tao nen mot buc tranh da sac mau Vi vay, toi nghT rang, khong co ly do gi de chung ta dat van d6 mot cach gay gat xung quanh cau hoi co nen

su dung loi binh trong phim hay khong Hay de cho cac nha lam phim tu quyet dinh hinh hai dua con tinh than cua ho

Tren day la nhung y kien ve mot vai khia canh nho doi voi phim dan toe hoc Mong nhan duoc nhieu y kien trao doi de chung ta co the cung lam tot hon nua nhung bo phim trong tuong lai C) day, toi chi xin nhan manh mot l£n nua rang, doi v6i dan toe hoc, tu lieu la yeu to song con Ben canh nhung bo phim duoc lam theo tieu chudn nha nghe, cac nha dan toe hoc cung hay cu; ghi lai that nhieu tu li6u hinh anh ve cac dan toe va lam that ky ly lich phim Do se la di san quy bau, co gia tri lau dai doi v6i nganh dan toe hoc noi rieng, nhan loai noi chung