Mục tiêu của nghiên cứu Thiết kế, chế tạo thiết bị thí nghiệm về tính chất sóng – hạt của ánh sáng dùng trong dạy học Vật lí lớp 12 trường THPT là chế tạo được thiết bị thí nghiệm về lưỡng tính sóng hạt của ánh sáng để sử dụng trong dạy học vật lí 12 THPT nhằm nâng cao chất lượng kiến thức và phát triển năng lực hoạt động thực nghiệm và năng lực sáng tạo của học sinh.
Trang 1THIẾT KẾ, CHẾ TẠO THIẾT BỊ THÍ NGHIỆM VỀ TÍNH CHẤT SÓNG – HẠT CỦA ÁNH SÁNG DÙNG TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ LỚP 12 TRƯỜNG THPT
Vũ Thị Nguyệt Ánh, Đỗ Thị Huệ, Trần Việt Hùng Lớp K60A, Hoàng Ngọc Cầm, Đặng Thị Thu Hiền, Lớp K61A, Khoa Vật lí
GVHD: TS Nguyễn Văn Biên, TS Dương Xuân Quý,
TS Nguyễn Anh Thuấn
Tóm tắt: Trong dạy học Bộ môn vật lí ở trường THPT, một số kiến thức hiện đại về quang học được
trình bày ở lớp 12 giúp tạo nên bức tranh trọn vẹn về Ánh sáng cho học sinh Đây là kiến thức về sự truyền ánh sáng theo quy luật sóng với bản chất là sóng điện từ và tính chất lượng tử của ánh sáng với mô hình photon thể hiện tính chất lưỡng tính sóng- hạt ánh sáng Thực tế dạy học phần kiến thức này, hầu hết là sự truyền thụ một chiều, học sinh tiếp thu kiến thức một cách thụ động do thiếu thiết bị thí nghiệm (hiện chỉ có 03 thiết bị thí nghiệm dùng thực hiện được 03 thí nghiệm dành cho việc dạy học 2 chương này) Do đó không tạo điều kiện để thực hiện việc dạy học theo định hướng phát triển hoạt động học tích cực sáng tạo của học sinh Đề tài: “Thiết kế, chế tạo thiết bị thí nghiệm về tính chất sóng – hạt của ánh sáng dùng trong dạy học vật lí lớp 12 trường THPT…” đã chế tạo được một
bộ thiết bị thí nghiệm để thực hiện được 10 thí nghiệm dùng trong dạy học các kiến thức về tính chất sóng – hạt của ánh sáng Cụ thể: Khảo sát hiện tượng giao thoa ánh sáng; khảo sát hiện tượng nhiễu
xạ ánh sáng qua khe hẹp; khảo sát hiện nhiễu xạ ánh sáng qua lỗ tròn; khảo sát hoạt động của quang trở; khảo sát hiện tượng phân cực ánh sáng đối với ánh sáng LED trắng và LASER, nghiệm lại biểu thức của định luật Malus; xác định độ lưỡng chiết của mica mỏng; khảo sát sự phụ thuộc góc quay của mặt phẳng phân cực vào nồng độ dung dịch đường; xác định hằng số Planck nhờ đèn LED và ánh sáng của dây tóc bóng đèn đốt nóng; khảo sát ba định luật quang điện ngoài
Việc thực hiện các thí nghiệm này tạo điều kiện cho học sinh chiếm lĩnh được kiến thức xuyên suốt, sâu sắc về tính chất sóng- hạt của ánh sáng và tạo cơ hội phát triển năng lực thực nghiệm, năng lực hoạt động sáng tạo của học sinh
Thiết bị thí nghiệm được chế tạo từ các linh kiện, vật liệu có sẵn trên thị trường Việt Nam với giá thành rẻ có thể sản xuất hàng loạt để cung cấp cho các trường phổ thông (kể cả các trường chuyên) trên toàn quốc
Từ khóa: Phân cực, giao thoa, nhiễu xạ, ánh sáng, hằng số Planck, định luật Malus
I MỞ ĐẦU
Trong dạy học Bộ môn vật lí ở trường THPT, một số kiến thức hiện đại về quang học được trình bày ở lớp 12 giúp tạo nên bức tranh trọn vẹn về Ánh sáng cho học sinh Đây là kiến thức về sự truyền ánh sáng theo quy luật sóng với bản chất là sóng điện từ và tính chất lượng tử của ánh sáng với mô hình photon thể hiện tính chất lưỡng tính sóng- hạt ánh sáng Thực tế dạy học phần kiến thức này, hầu hết là sự truyền thụ một chiều, học sinh tiếp thu kiến thức một cách thụ động do thiếu thiết bị thí nghiệm (hiện chỉ có 03 thiết bị thí nghiệm dùng thực hiện được 03 thí nghiệm dành cho việc dạy học 2 chương này) Do đó không tạo
điều kiện để thực hiện việc dạy học theo định hướng phát triển hoạt động học tích cực sáng
tạo của học sinh
Trang 2II NỘI DUNG
1 Mục tiêu của công trình
Chế tạo được thiết bị thí nghiệm về lưỡng tính sóng hạt của ánh sáng để sử dụng trong dạy học vật lí 12 THPT nhằm nâng cao chất lượng kiến thức và phát triển năng lực hoạt động thực nghiệm và năng lực sáng tạo của học sinh
2 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: nghiên cứu các giáo trình, tài liệu khoa học về
ánh sáng; nghiên cứu chương trình SGK, sách giáo viên, sách bài tập vật lí lớp 12 THPT
và các tài liệu liên quan đến việc khai thác và sử dụng thí nghiệm trong dạy học vật lí
- Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm: nghiên cứu thử nghiệm chế tạo thiết bị và tiến hành các thí nghiệm tương ứng trong phòng thí nghiệm
3 Nội dung nghiên cứu
3.1 Chức năng của thiết bị thí nghiệm
Thiết bị thí nghiệm được sử dụng để tiến hành các thí nghiệm về tính chất sóng và tính chất hạt của ánh sáng trong chương trình vật lí lớp 12 THPT
3.2 Các bộ phận của thiết bị thí nghiệm
Hình 1 Dụng cụ thí nghiệm “Thiết kế, chế tạo thiết bị thí nghiệm về tính chất sóng –
hạt của ánh sáng dùng trong dạy học vật lí lớp 12 trường THPT”
Trang 31: Ống đồng trục
2 Ống ngắm
3 Đĩa gắn lỗ tròn
4 Đĩa có gắn khe hẹp
5: Đĩa tròn có thấu kính hội tụ
6: Các lỗ tròn, khe hẹp và khe giao thoa
7: Ống trụ rỗng
8: Bộ điều khiển đèn
9: Đèn LED có jack cắm
10: Đèn LASER có jack cắm
11: Dây nối
12: Ống gắn đèn
13: Kính phân cực và kính phân tích
14: Bản mica mỏng
15: Màn chắn có gắn quang trở
16: Ống đựng dung dịch đường
17: Nguồn sáng (LED + LASER)
18: Giá quang học
19: Đường glucose
20: Bình chia độ
21 + 22: Chân đỡ 23: Biến áp nguồn 24: Dây nối que đo 25: Cân điện tử 26: Đế gắn bóng đèn, kính lọc sắc và quang trở
27: Kính lọc sắc 28: Kính xám 29: Biến trở 30: Đồng hồ đo điện đa năng hiện số 31: Nắp hộp
32: Bảng mạch LED 33: Các bóng đèn LED 34: Kẹp LED
35: Điện trở 36: Nguồn sáng đơn sắc 37: Hộp thí nghiệm hiện tượng quang điện
3.3 Các thí nghiệm có thể tiến hành với thiết bị
1 Thí nghiệm khảo sát hiện tượng giao thoa ánh sáng và xác định bước sóng của ánh sáng
2 Thí nghiệm khảo sát hiện tượng nhiễu xạ ánh sáng qua lỗ tròn nhỏ
3 Thí nghiệm khảo sát hiện tượng nhiễu xạ qua một khe hẹp
4 Thí nghiệm khảo sát hoạt động của quang trở
5 Thí nghiệm khảo sát hiện tượng phân cực của ánh sáng trắng và LASER
6 Thí nghiệm kiểm nghiệm định luật Malus
7 Thí nghiệm xác định độ lưỡng chiết của mica mỏng
8 Thí nghiệm xác định hằng số Planck nhờ đèn LED
9 Thí nghiệm xây dựng thiết bị thí nghiệm đo hằng số Planck nhờ ánh sáng của dây tóc bóng đèn đốt nóng
10 Thí nghiệm xác định hằng số Planck bằng phương pháp tĩnh điện
III KẾT LUẬN
Trang 4Thiết bị thí nghiệm được chế tạo từ các linh kiện, vật liệu có sẵn trên thị trường Việt Nam với giá thành rẻ có thể sản xuất hàng loạt để cung cấp cho các trường phổ thông (kể
cả các trường chuyên) trên toàn quốc
Bộ thiết bị thí nghiệm này có thể được chúng tôi nghiên cứu để tiến hành thêm một
số thí nghiệm khác
TÀI LIỆU THAM KHẢO [1] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Danh mục tối thiểu thiết bị dạy học môn Vật lí – trường
trung học phổ thông chuyên, Thông tư số 38/2011/TT-BGDĐT ngày 29/8/2011
[2] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Chương trình chuyên sâu trung học phổ thông Chuyên –
môn Vật lí, tháng 12 năm 2009
[3] Đặng Thị Mai, Quang học, NXB Giáo dục, 1999
[4] Nguyễn Thế Khôi, Vũ Thanh Khiết, Vật lí 12 nâng cao, NXB Giáo dục, 2008
[5] Dương Xuân Quý, Vấn đề sử dụng thiết bị thí nghiệm trong dạy học vật lí ở trường
phổ thông: Thực trạng và giải pháp, Tạp chí Thiết bị giáo dục, số 61, 34, 2010
[6] Cao Long Vân, Vật lí đại cương tập 2, NXB Giáo dục, 2012
[7] Tài liệu hướng dẫn thí nghiệm Vật lí phổ thông, Khoa Vật lí, Trường Đại học Sư
phạm Hà Nội
[8] Planck’s constant in the light of an in candescent lamp, 36th
IPhO Salamanca (Espana), 2005
[9] International young physicists’ tournament, Edited by Izadi and llya Martchenko,
2010-2011
[10] Web: http://www.scielo.org.mx/pdf/rmfe/v56n1/v56n1a17.pdf
