Truyện ngắn “Cánh đồng bất tận” của Nguyễn Ngọc Tư từ góc nhìn văn hoá

Tiếp nhận văn học nhóm 3 (T4, 2 4) BÀI TẬP Đề tài Truyện ngắn “Cánh đồng bất tận” của Nguyễn Ngọc Tư từ góc nhìn văn hoá Bài làm 1 Đặt vấn đề Âm thầm đến với văn chương và bừng sáng khi được nhận giải Nhất cuộc thi Văn học tuổi 20 của NXB Trẻ, Nguyễn Ngọc Tư đã trở thành tâm điểm của sự hy vọng vào một nền văn trẻ đương đại Chị đã tiếp tục có những cú nhảy ngoạn mục trên chặng đường văn cùng những tác phẩm được giới chuyên môn đánh giá cao Tập truyện ngắn “Cánh đồng bất tận” của chị gây được tiế.

BÀI TẬP

Đề tài: Truyện ngắn “Cánh đồng bất tận” của Nguyễn Ngọc Tư từ góc

nhìn văn hoá.

Bài làm

1 Đặt vấn đề

Âm thầm đến với văn chương và bừng sáng khi được nhận giải Nhất cuộc thi Văn học tuổi 20 của NXB Trẻ, Nguyễn Ngọc Tư đã trở thành tâm điểm của

sự hy vọng vào một nền văn trẻ đương đại Chị đã tiếp tục có những cú nhảy ngoạn mục trên chặng đường văn cùng những tác phẩm được giới chuyên môn đánh giá cao Tập truyện ngắn “Cánh đồng bất tận” của chị gây được tiếng vang lớn, nhận được nhiều giải thưởng cũng như chuyển thể thành kịch, phim điện

ảnh Truyện ngắn“Cánh đồng bất tận” là sự thành công đặc biệt của Nguyễn

Ngọc Tư trong việc miêu tả nỗi đau bất tận trước những tình cảnh quặn thắt lòng người

Tác phẩm được nhiều nhà nghiên cứu nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau, trong bài viết này chúng tôi sẽ tiếp cận bài thơ từ góc nhìn văn hóa

2 Giải quyết vấn đề

- Văn học với tư cách là yếu tố của văn hóa chính là sự tự ý thức của văn hóa Văn học không chỉ tự thân là văn hóa mà còn phản ánh các văn hóa khác kết tinh trong cuộc sống con người tạo thành diện mạo của văn hóa một dân tộc, một thời đại:

+ Văn học trực tiếp tái hiện đời sống văn hóa của từng dân tộc

+ Văn học kết tinh văn hóa thẩm mĩ của từng dân tộc, bảo tồn những gì được xem là đẹp, gìn giữ các thể thơ, thơ văn , câu hát, chuẩn mực ngôn ngữ

+ Chất liệu của văn học là ngôn từ cũng là một hiện tượng văn hóa hết sức độc đáo vì trong đó mang cách hiểu, cách quan niệm của dân tộc về thế giới

Đến với “Cánh đồng bất tận” bạn đọc không chỉ thấy được bức tranh hiện

thực phức tạp của đời sống mà còn cảm nhận được hoàn cảnh văn hóa-xã hội đặc trưng của con người vùng Tây Nam bộ Vì vậy ở bài trình bày này, nhóm chúng tôi lấy nguyên tắc thứ 2 trong phương pháp tiếp nhận văn học từ góc nhìn văn hóa để đọc hiểu tác phẩm này

2.1 Không gian Nam Bộ

Sinh ra ở vùng đất Nam Bộ nên sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư cũng bị ảnh hưởng nhiều bởi khung cảnh thiên nhiên, tính cách của người dân nơi đây Trong truyện ngắn “Cánh đồng bất tận”, không gian sông nước vùng đồng bằng sông Cửu Long được tác giả xây dựng thành bối cảnh của truyện, là khung nền làm nổi bật những tình tiết, diễn biến bi kịch của gia đình Út Vũ

Trong tác phẩm này, chúng ta thấy xuất hiện rất nhiều những “cánh đồng bất tận” Đây thuộc về yếu tố địa lý của vùng Nam Bộ Nam Bộ là vùng đồng bằng rộng lớn, có những cánh đồng thẳng cánh cò bay Những cánh đồng ấy mang đậm vị chua loét của phèn Ở những cánh đồng ấy, chúng ta nghe thấy văng vẳng tiếng đàn vịt Gia đình Nương cũng giống như bao gia đình khác ở đây, sinh sống bằng nghề chăn vịt trên những cánh đồng Và đàn vịt đưa họ đi hết cánh đồng này đến cánh đồng khác, không có một cuộc sống định cư lâu dài Đó là những cánh đồng không tên được hai chị em Nương và Điền đặt cho

những tên gọi gắn liền với kỉ niệm: “Cánh đồng không có tên Nhưng với tôi và Điền chẳng có nơi nào là vô danh, chúng tôi nhắc, chúng tôi gọi tên bằng những kỷ niệm mà chúng tôi có trên mỗi cánh đồng.”

Những cánh đồng ấy xuất hiện không với sự xanh tươi, trù phú Ta luôn thấy một màu vàng úa, xác xơ, một sự hoang lạnh, vắng ngắt và chua loét vị

phèn, những con kênh khô cạn đầy váng phèn, những cánh đồng nứt nẻ “lúa chết khô khi mới trổ bông Người ta không thể trồng đậu, trồng dưa vì thiếu nước Bầy con nít giỡn nhoi trên những con kinh khô trơ lỏng” Điều này tượng

trưng cho cuộc sống đầy vất vả, cơ cực của người dân nơi đây Những cánh đồng ấy gợi tả một môi trường sống tạm bợ, nghèo nàn nhưng con người nơi

đây vẫn phải cố bám víu vào để duy trì sự sống Hình ảnh những cánh đồng cứ nối dài nối dài gợi ra sự cô lập trong đời sống của con người nơi đây Họ như bị tách biệt với xã hội, nằm ngoài lề của xã hội

Bên cạnh hình ảnh về những cánh đồng bất tận, trong tác phẩm còn hiện lên không gian đặc trưng của Nam Bộ, đó là không gian sông ngòi, kênh rạch Điều đó được thể hiện không chỉ trực tiếp qua những hình ảnh về dòng sông, con kênh, mà nó còn thể hiện thông qua lề thói sinh hoạt của con người nơi đây Mọi sự sinh hoạt của họ gắn liền với sông ngòi Họ di chuyển chủ yếu bằng đường thủy với phương tiện là những thuyền, xuồng, ghe Những phiên chợ nổi trên sông xuồng, ghe buôn bán đi lại tấp nập Đưa đón dâu cũng bằng đường thủy Có những gia đình như gia đình Nương còn sinh sống, sinh hoạt trên những chiếc thuyền, trên những dòng sông Mọi sinh hoạt đời sống đều diễn ra trên sông nước Đó là con sông dài mênh mang mà ở đó đời sống của người dân gắn liền với sự nghèo đói và cơ cực Sống gần sông nhưng họ lại không có nước ngọt để dùng, trẻ con bị ghẻ lở đầy người do phải tắm bằng thứ nước đóng đầy

váng phèn “Họ đi mua nước ngọt bằng xuồng chèo, nín thở để nước khỏi sánh

ra ngoài vì đường xa, nước mắc Buổi chiều đi làm mướn về, họ tụt xuống ao tắm táp thứ nước chua lét vì phèn, rồi xối lại đúng hai gàu Nước vo gạo dùng

để rửa rau, rửa rau xong dùng lại rửa cá” Và phải chăng, chính sự dập dềnh

của dòng nước ấy gợi liên tưởng về cuộc sống bấp bênh của những con người nơi đây Dòng nước không bao giờ đứng yên, cũng giống như cuộc đời của gia đình Nương vậy, trôi nổi, vô định, nay đây mai đó

2.2 Cuộc sống của những người dân

Họ sống nuột cuộc sống du canh du cư, nay đây mai đó, không có định cư lâu dài Gia đình Nương là một điển hình Trên chiếc thuyền của mình, họ di chuyển hết vùng đất này đến vùng đất khác, mang theo đàn vịt Và chiếc thuyền

là phương tiện quan trọng và duy nhất mà họ có thể sử dụng trong cuộc sống của mình

Con người sinh ra luôn có nhu cầu được sống cho mình, sống đúng là mình Bản năng thầm kín ấy được Nguyễn Ngọc Tự miêu tả trong các tác phẩm với cái nhìn nhân bản, ở nhiều góc độ khác nhau Khi là niềm mơ ước về một tổ

ấm gia đình, lúc lại là sự khát khao, ham muốn nhục dục Những con người Nam Bộ luôn đau đáu về một gia đình trọn vẹn, hạnh phúc, thứ mà họ lỡ đánh mất hoặc bị đánh cắp Câu nói ngây thơ của Điền (Cánh đồng bất tận) mới xót

xa làm sao: “Phải chi ông già đây là ông nội mình, thương đỡ chơi, nghen Hai”.

Con người miền Nam chân chất, giàu tình thương, giàu tình cảm Chị em Nương, dù không quen biết nhưng đã dốc lòng giúp đỡ, cứu chữa cô gái điếm Sương Hai chị em còn cãi lại cha để giữ Sương lại bên mình Không băn khoăn quá nhiều chuyện được mất, cô gái điếm Sương (Cánh đồng bất tận) tìm cách sà vào lòng người đàn ông đầy thù hận, giành phần nấu cơm, thổi lửa, đem cá vô xóm bán, đổi thân xác cứu lấy đàn vịt Sương nỗ lực sưởi ấm trái tim chai lì cảm xúc của cha hai đứa trẻ, xua tan không khí u ám, buồn tẻ phủ ngập chiếc ghe thiếu vắng hơi người vợ, người mẹ Tiếc là, sự tận hiến của cô bị đáp trả bằng thái độ lạnh lùng, cười cợt, bị giày xéo bởi sự hả hê, ác độc từ con người

đã đổ vỡ niềm tin Sương buộc phải ra đi Cô gái điếm chỉ xuất hiện ở một thời đoạn trong chuỗi ngày lang thang bất tận của gia đình chị em Nương - Điền, song bằng vẻ hồn nhiên đến từng tửng, lòng yêu ghét rạch ròi mà mãnh liệt, đã gieo vào cuộc sống của hai đứa trẻ bất hạnh niềm mến thương, hy vọng Nếu sự quên mình của Tư Mốt là ý thức trách nhiệm công dân đối với cộng đồng thì sự

hy sinh của Sương được mách bảo bởi bản năng của một người phụ nữ từng trải, nhạy cảm

2.3 Ngôn ngữ

Nguyễn Ngọc Tư là người sinh ra và lớn lên trên dải đất cuối cùng của Tổ quốc, văn Nguyễn Ngọc Tư mang hơi thở, phong vị Nam bộ Từ phong tục tập quán đến thói quen ngôn ngữ đều trở thành chất liệu và là đối tượng để nhà văn

thể hiện tài năng Nói phong vị văn chương Nam Bộ trong "Cánh đồng bất tận” không đơn thuần là nói đến “cảnh", mà quan trọng là nói đến “người” của một

không gian sống đặc trưng - đất mới, vận hành nhiều trên sông nước, nên có thể nói tính cách Nam Bộ đặc trưng bởi sự phóng khoáng, vô tư, chân thành, nghĩa hiệp, hết mình theo tinh thần hiện sinh

Có thể nói ấn tượng đầu tiên và dễ thấy nhất trong ngôn ngữ “Cánh đồng bất tận” chính là khả năng khai thác và vận dụng nhuần nhị và có hiệu quả vốn

hệ thống từ địa phương Nam bộ để phản ánh và làm bật nổi những nét văn hóa

về vùng đất và con người vùng sông nước miền Tây Nam Bộ Theo Nguyễn

Văn trong “Giao thừa của Nguyễn Ngọc Tư”, cũng cho rằng "”Văn của Nguyễn Ngọc Tư dùng phương ngữ Nam bộ tối đa”.

- Trước hết, người đọc không khó để bắt gặp trong “Cánh đồng bất tận” của

Nguyễn Ngọc Tư một hệ thống từ địa phương thể hiện cách xưng hô khi giao tiếp rất đặc trưng của người dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long Tùy vào hoàn cảnh giao tiếp cụ thể, truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư có những lớp từ riêng biệt Dễ thấy nhất trong truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư là lớp từ chỉ cách gọi tên người trong quá trình giao tiếp rất đặc trưng của người miền Tây Nam bộ theo kiểu gọi tên Út Vũ, Điền,

+ Trong xưng hô với người trong gia đình, Nguyễn Ngọc Tư rất thường hay sử dụng lớp từ: “má”, “tía”, “chế”, “má sắp nhỏ”, “má con tao”, “má nó”, “ba thằng ”, “ba nó”

+ Khi xưng hô với những người ngoài xã hội, Nguyễn Ngọc Tư có các lớp từ như: “tui”, “qua”, “nhỏ”, “ông già ”, “người ta”, “thằng chả”, “mấy ông”,

“mấy ổng”, Có thể thấy, lớp từ xưng hô này ít nhiều thể hiện được nét cởi mở, phóng khoáng và không khách khí của người Nam bộ trong giao tiếp dù là với người quen hay lạ

“Chậc, mấy con vịt chết gió, mấy ông nhà nước nói cho quá ”

Chị hỏi, Điền nói, tôi nói, người con trai bảo, hoặc lồng trong những lời đánh giá, những cảm nhận của nhân vật: Chị ngạc nhiên, mắt chị nhìn cha day khiêu khích, “cuộc đeo đuổi vẫn còn dài, cưng à”; thằng Điền đổ quạu, mo nguýt dài, má bỗng nhiên bồn chồn Hai đứa bấy ngôi chù ụ cả buổi trời, không nói câu nào, vậy mà cũng chịu nổi sao?

- Bên cạnh hệ thống từ địa phương được sử dụng với tần số dày đặc, còn thấy

“Cánh đồng bất tận” Nguyễn Ngọc Tư một hệ thống từ thể hiện rất rõ đặc

trưng địa hình và văn hóa của vùng Đồng bằng sông Cửu Long như: kinh, rạch, vàm, xẻo, chợ nổi, ghe, xuồng, vỏ lãi, nước rong, nước kém, vịt chạy đồng, khô

cá chạch, mắm, sú, đước, ô rô, dừa nước, cóc kèn, Các từ thể hiện không gian

" chiếc ghe, cánh đồng, dòng sông thênh thang mãi” xuất hiện xuyên suốt trong

suốt cuộc hành trình bất tận của ba cha con Út Vũ Cuộc sống khắc khổ, nghèo khó như bao vây, bám riết lấy họ Dọc theo hành trình của gia đình Nương là những xóm làng heo hút, khát nước vào mùa khô, những con kênh khô cạn đầy

váng phèn, những cánh đồng nức nẻ “ lúa chết khô khi mới trổ bông Người ta không thể trồng đậu, trồng dưa vì thiếu nước Bầy con nít giỡn nhoi trên những con kinh khô trợ lòng” “Chúng tôi chẳng có chỗ nào để đi nữa, từ bờ bên kia của con sông Bìm Bịp là vùng đệm cho những cánh rừng tràm lớn Mùa này, người ta lấy nước từ tất cả các dòng sông nhỏ, các con kinh để bơm vào rừng

để chống cháy Chúng tôi không thể ngược sông Bìm Bịp băng qua vùng Kiên

Hà, ở đó họ kiểm dịch thú y rất gắt gao Và dịch cúm gia cầm nghe đâu còn bùng phát khắp đồng bằng”.

3 Kết luận

Truyện “Cánh đồng bất tận” từ góc nhìn văn hóa là con đường tiếp cận khoa học và hiệu quả nhằm ghi nhận đóng góp của cây bút này đối với văn đàn đương đại Bên cạnh một số nhà văn "gạo cội" như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyễn Huy Thiệp, Tạ Duy Anh, Nguyễn Ngọc Tư chỉ là gương mặt trẻ, là thế hệ thứ ba trên văn đàn hôm nay Kiên định trên con đường

sáng tác, Ngọc Tư nỗ lực hết mình để sáng tạo nên những truyện ngắn hay, hấp dẫn người đọc, và Cánh đồng bất tận là một minh chứng Nguyễn Ngọc Tư cho thấy được phần nào nét độc đáo trong phong cách văn chương và tấm lòng, tình cảm của mình dành cho con người Nam Bộ

Những giá trị cơ bản của văn học dân gian Việt Nam

1) VHDG là kho tàng tri thức vô cùng phong phú về đời sống các dân tộc

- Trí thức trong VHDG trong mọi lĩnh vực đời sống: xã hội, con người, tự nhiên được nhân dân đúc kết từ những kinh nghiệm thực tiễn

Ví dụ:

+ Tục ngữ về thiên nhiên:

“Nhiều sao thì nắng, vắng sao thì mưa”, “Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao

thì nắng, bay vừa thì râm”

+ Qua thời gian, ông cha ta đúc rút được những câu tục ngữ về phòng chống thiên

tai như "Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ", "Tháng 7 kiến bò chỉ lo lại lụt" Nhờ những

câu tục ngữ đúc rút như vậy mà con cháu có thêm những bài học để chủ động phòng chống thiên tai và xây dựng nhà cửa

- Vì là trí thức dân gian nên nó có sự khác biệt về nhận thức với giai cấp thống trị

- Tri thức dân gian thể hiện trình độ nhận thức và quan điểm tư tưởng của nhân dân

lao động nên nó mang tính chất nhân đạo, tiến bộ, khác biệt và thậm chí đối lập

quan điểm của giai cấp thống trị cùng thời

Ví dụ:

+ Nhận thức: Trong Tấm Cám từ cuộc đời và số phận của Tấm, tính cách và cách

ứng xử của mẹ con Cám ta liên hệ so sách, rút ra được nhiều điều cho bản thân mình

+ Tri thức dân gian thường được trình bày bằng ngôn ngữ nghệ thuật hấp dẫn, dễ

phổ biến, có sức sống bền với thời gian:

“Con vua thì lại làm vua

Con sãi ở chùa thì quét lá đa

Bao giờ dân nổi can quan

Con vua thất thế lại ra quét chùa.”

“Đừng than phận khó ai ơi

Còn da: lông mọc, còn chồi: nảy cây”

2) VHDG có giá trị giáo dục sâu sắc về đạo lí làm người

- Văn học dân gian là nhân tố quan trọng trong việc hình thành tâm hồn, nhân cách

con người Việt Nam Giáo dục tinh thần nhân đạo, tôn vinh những giá trị con người với quan niệm của dân gian “ở hiền gặp lành”, yêu thương con người và đấu

tranh để giải phóng con người khỏi áp bức bất công, bất hạnh

Ví dụ:

+ Truyện cổ tích Tấm Cám giáo dục về đạo lí làm người:

~ Đạo lí ở hiền gặp lành, ác giả ác báo Có những lúc cái thiện có thể bị cái ác lấn lướt nhưng cuối cùng phần thắng vẫn luôn thuộc về cái thiện

~ Dân gian muốn khẳng định sức sống mãnh liệt của con người, của cái thiện; con

người không chịu khuất phục, đầu hàng cái ác, cái xấu, sẽ chiến đấu đến cùng

để bảo vệ chân lí Con người cần phải biết giành và giữ hạnh phúc chính đáng cho mình

+ Thầy bói xem voI; ta rút ra được bài học cho bản thân phải chọn cái bao quát để

nhìn để quan sát cái tổng thể rồi mới đưa ra kết luận

- VHDG giáo dục con người tinh thần nhân đạo và lạc quan Đồng thời hình thành

phẩm chất tốt đẹp như:

+ Tình yêu quê hương, đất nước

+ Lòng vị tha, đức kiên trung

+ Tính cần kiệm, óc thực tiễn,

Ví dụ:

+ Thương người như thể thương thân (về tình yêu thương)

+ Đói cho sạch, rách cho thơm (bài học về lòng tự trọng);

+ “Thánh Gióng”: biểu tượng rực rỡ về ý thức và sức mạnh bảo vệ đất nước khi có

giặc ngoại xâm (tinh thần yêu nước)

+ Tấm Cám, Thạch Sanh: bảo vệ, giải phóng con người khỏi cái ác; niềm tin vào

công lí, ở hiền gặp lành (tinh thần nhân đạo)

+ Bài ca dao “Mười cái trứng”: lời tự động viên mình của người lao động xưa, nhắn nhủ mọi người luôn lạc quan, tin tưởng dù cuộc sống còn nhiều khó khăn (tinh thần lạc quan)

+ Về đạo lí làm con:

“Công cha như núi Thái Sơn

Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Một lòng thờ mẹ kính cha

Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con”

- Khả năng văn học có thể thay đổi hoặc nâng cao tư tưởng, tình cảm của con người theo chiều hướng tích cực, tốt đẹp, tiến bộ, đông thời làm cho con người ngày càng hoàn thiện về đạo đức Nhưng điều đặc biệt là tác dụng giáo dục của văn

học ko phải ngay lập tức mà dần dần thấm sâu nhưng rất lâu bền, nó gợi những cảm nghĩ sâu xa về con người và cuộc đời, nó gián tiếp đưa ra những bài học, những đề nghị về cách sống Văn học ko chỉ góp phần hoàn thiện bản thân con người mà còn hướng họ tới những hành động cụ thể, thiết thực vì một cuộc đời ngày càng tốt đẹp hơn

3) VHDG có giá trị thẩm mĩ to lớn, góp phần quan trọng tạo nên bản sắc riêng cho

nền văn học dân tộc

- Góp phần hình thành tư duy thẩm mĩ, mĩ cảm đúng đắn, tiến bộ

- Văn học dân gian là nơi lưu giữ và phát triển nghệ thuật truyền thống vô giá