Yếu tố huyền ảo trong tiểu thuyết Nguyễn Ngọc Thuần

Yếu tố huyền ảo thể hiện rất rõ trong tiểu thuyết của Nguyễn Ngọc Thuần từ những truyện viết về thiếu nhi đến những truyện viết cho người lớn kể về cuộc sống thường nhật như Vừa nhắm mắt

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận văn “Yếu tố huyền ảo trong tiểu thuyết Nguyễn Ngọc Thuần” là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Kết quả

nghiên cứu của luận văn là trung thực và đƣợc đúc rút trong quá trình tôi nghiên cứu các tài liệu khoa học và tác phẩm của nhà văn Việc tham khảo các nguồn tài liệu đã đƣợc thực hiện trích dẫn và ghi nguồn tài liệu tham khảo đúng quy định Luận văn hoàn toàn đảm bảo tính khách quan, trung thực và khoa học

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Phú Thọ, tháng năm 2021

Học viên

Phùng Thị Nhung

cơ bản, sâu sắc và giúp đỡ tác giả trong quá trình học tập, nghiên cứu

Đặc biệt tác giả luận văn xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc

đến TS Nguyễn Thị Thúy Hằng, người đã cung cấp kiến thức và trực tiếp

hướng dẫn nhiệt tình trong suốt thời gian nghiên cứu để tôi hoàn thành luận văn này

Xin cảm ơn trường THPT Ngô Quyền – Ba Vì – Hà Nội đã tạo điều kiện giúp tôi hoàn thành khóa học

Xin cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp cùng gia đình đã luôn giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập

Mặc dù đã có nhiều cố gắng, song chắc chắn luận văn không thể tránh khỏi những thiếu sót Tác giả kính mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của các thầy, cô giáo và bạn bè, đồng nghiệp để luận văn được hoàn thiện hơn

Phú Thọ, tháng năm 2021

Tác giả luận văn

Phùng Thị Nhung

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1.Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 4

3 Mục tiêu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

4 Phương pháp nghiên cứu 11

5 Cấu trúc luận văn 12

CHƯƠNG 1 KHÁI LƯỢC VỀ YẾU TỐ HUYỀN ẢO VÀ NGUYỄN NGỌC THUẦN TRONG DÒNG CHẢY VĂN HỌC ĐƯƠNG ĐẠI 13

1.1 Yếu tố huyền ảo 13

1.1.1 Khái niệm 13

1.1.2 Phân biệt yếu tố huyền ảo và kì ảo trong văn học 15

1.2 Nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần trong dòng chảy văn xuôi đương đại 19

1.2.1 Vài nét về nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần 19

1.2.2 Đặc điểm chung trong sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần 23

1.2.3 Vị trí của nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần trong dòng chảy văn xuôi đương đại 28

CHƯƠNG 2 CỐT TRUYỆN HUYỀN ẢO TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN NGỌC THUẦN 35

2.1 Huyền ảo hóa những câu chuyện đời thường 35

2.1.1 Dấu ấn cổ tích trong câu chuyện về những người lạ, khách lạ 36

2.1.2 Chuyện về những chuyến đi kì thú 42

2.1.3 Chuyện con người khiếm khuyết kì lạ 45

2.2 Chuyện kì lạ trong tâm thức con người 49

2.2.1 Chuyện con ma 50

2.2.2 Chuyện con vật, đồ vật kì lạ 56

2.2.3 Những giấc mơ về thiên nhiên và con người 59

CHƯƠNG 3 KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN HUYỀN ẢO TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN NGỌC THUẦN 66

3.1 Không gian huyền ảo 66

3.1.1 Mô típ không gian thiên nhiên 67

3.1.2 Mô típ không gian giấc mơ 73

3.2 Thời gian huyền ảo 78

3.2.1 Thời gian hư ảo, phi tuyến tính 78

3.2.2 Thời gian trong cõi vô thức con người 82

KẾT LUẬN……… .84

TÀI LIỆU THAM KHẢO 89

MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài

1.1 Yếu tố kỳ ảo ra đời từ lâu trong nền văn học nhân loại và không hề xa

lạ với độc giả Việt Nam Xuyên suốt quá trình hình thành và phát triển của văn học dân tộc, yếu tố huyền ảo xuất hiện liên tục trong lịch sử của văn học nước nhà và mang những đặc điểm riêng biệt trong từng giai đoạn nhất định Trong văn học dân gian, yếu tố huyền ảo gắn liền với các tác phẩm tự sự dân gian Truyện cổ tích thần kì phản ánh ước mơ, khát vọng của con người về một xã hội công bằng, tốt đẹp Với thần thoại, nhân dân xây dựng những hình tượng nghệ thuật kì vĩ bằng trí tưởng tượng nguyên sơ và tư duy hồn nhiên của con người thời cổ đại Truyền thuyết phản ánh những sự kiện lịch sử, những con người có thật qua sự lí tưởng hóa và thể hiện lòng trân trọng, ngợi

ca của nhân dân về những vị anh hùng đã làm nên lịch sử Tác giả dân gian đã phủ lên màn sương huyền thoại, tấm voan huyền ảo lên những nhân vật- những người anh hùng, các vị thần có công với đất nước Với trí tưởng tượng phong phú, với niềm tin ngây thơ, đầy thành kính vào thế lực siêu nhiên người xưa đã mơ ước về một thế giới công bằng, đáng sống bằng tư duy huyền ảo

Sang thời kì trung đại, xã hội phong kiến xuất hiện thay cho thị tộc, bộ lạc, đời sống nhân dân có nhiều sự thay đổi Trình độ tư duy của con người phát triển, xã hội có sự phân chia giai cấp Ở thời kì này con người phải chịu nhiều sự áp bức bóc lột, chịu sự bất công do thế lực phong kiến hà khắc đè nén Bởi vậy con người tìm đến sự giải thoát bằng niềm mơ ước về quyền sống, về công lí, về hạnh phúc Các tác giả mượn yếu tố kì ảo để thay đổi trật

tự xã hội, thể hiện quan niệm sống, niềm tin vào thế giới mới khác hẳn với cuộc đời trần tục Yếu tố kỳ ảo tiếp tục tồn tại, biểu hiện đậm nét qua thể loại

truyền kì của các văn nhân nho sĩ như Truyền kì mạn lục - Nguyễn Dữ, Lĩnh

Nam chích quái do Trần Thế Pháp biên soạn, Truyền kì tân phả- tương truyền Đoàn Thị Điểm… Sáng tác của họ là chủ yếu vạch trần, phê phán hiện thực

xã hội phong kiến đương thời đầy rẫy những tệ trạng xấu xa hướng con người đến những giá trị tốt đẹp Đồng thời các nhà văn bộc lộ quan điểm lánh đục

về trong của tầng lớp trí thức ẩn dật đương thời phục vụ cho quan niệm “văn

dĩ tải đạo” Sang thế kỉ XX, đặc biệt là giai đoạn 1930 – 1945, yếu tố kỳ ảo đã phát triển mạnh mẽ ở các tác phẩm văn xuôi lãng mạn và đạt được thành tựu đáng kể Yếu tố huyền ảo trong văn xuôi lãng mạn Việt Nam giai đoạn 1930 –

1945 thể hiện sự giao thoa giữa nền văn học truyền thống và văn học phương Tây Điều này là do sự thúc bách của thời đại, sự đổi mới văn học theo hình thức văn học phương Tây, hội nhập với nền văn học thế giới Đến giai đoạn

1945 - 1975, văn học phản ánh bước đi của lịch sử vì vậy đề tài lớn của văn học thời kì này là đề tài chiến tranh cách mạng Văn học hướng đến cái đẹp, cái cao cả bởi vậy khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn là đặc điểm nội dung chủ đạo của thời kì này Văn học 1945-1975 là văn học vệ quốc, hướng đến phục vụ cách mạng, hướng đến phản ánh cuộc sống chiến đấu của nhân dân, hiện thực được điển hình hóa qua những hình tượng nhân vật Tiếng nói cổ động, khích lệ, ngợi ca chiến tranh cách mạng bao trùm cả nền văn học Vì vậy những yếu tố khác như con người cá nhân, yếu tố huyền ảo, phi hiện thực ít có cơ hội xuất hiện Bước sang chặng đường văn học giai đoạn sau 1975, văn học phát triển trong cái nhìn mới hơn, đề cao tư duy sáng tạo của người nghệ sĩ Nhà văn bắt đầu quan tâm tới những phương thức sáng tạo mới, xóa bỏ lối mòn phiến diện, tìm tòi lối đi riêng Theo đó, yếu tố huyền

ảo xuất hiện khá phổ biến thể hiện quan niệm của nhà văn về con người và hiện thực đời sống Chất liệu huyền ảo tạo ra sự đột phá trong tư duy nghệ thuật, đặc điểm nghệ thuật góp phần làm cho văn học thời kì đổi mới diễn ra sôi nổi, đạt được những thành tựu đáng ghi nhận

1.2 Văn xuôi Việt Nam từ sau 1975 nằm trong quĩ đạo chuyển mình

của văn học nói chung, có sự đổi mới mạnh mẽ, sâu sắc và toàn diện trên cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật Văn học phát triển đa dạng, phong phú về đề tài, chủ đề, mới mẻ về thủ pháp nghệ thuật tạo ra một sự bùng nổ của một đội ngũ sáng tác chuyên nghiệp Với cái nhìn dân chủ, các nhà văn có điều kiện phát huy cá tính sáng tạo, có cách nhìn mới về con người Hiện thực

bề bộn, ngổn ngang của cuộc sống kể cả đời sống tâm linh được tái hiện rõ nét trong các tác phẩm văn xuôi Các sáng tác chặng đường này tập trung ở nhiều cây bút tên tuổi như Hồ Anh Thái, Võ Thị Hảo, Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh, Nguyễn Khắc Trường, Tạ Duy Anh, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Bình Phương… họ trở thành hiện tượng văn học nổi bật Phong cách nhà văn hình thành với những sự tìm tòi,thể nghiệm mới Điều đó đã góp phần đưa nền văn học chặng đường sau 1975 có những bước tiến mới, diện mạo mới và đạt được chất lượng nghệ thuật nhất định

1.3 Để đáp ứng thị hiếu của độc giả, nhu cầu đổi mới toàn diện nhiều

cây bút văn xuôi chặng đường sau 1975 với sự nỗ lực, sự trải nghiệm sâu sắc các nhà văn đã đưa yếu tố huyền ảo vào văn học tạo sự lôi cuốn, hấp dẫn cho người đọc Có thể đây là cách để họ đưa con người thoát khỏi những guồng quay chật chội, tù túng của cuộc sống hiện đại Văn học hướng con người vào một thế giới hoàn toàn mới lạ, một thế giới huyễn hoặc, khám phá sự bí ẩn của con người và cuộc sống Có thể kể đến những nhà văn tiểu biểu như Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Bình Phương, Võ Thị Hảo, Bảo Ninh… Nguyễn Ngọc Thuần là một nhà văn trong số đó Anh đã đem lại cho người đọc hành trình khám phá về bản thân, về thế giới xung quanh, dẫn lối con người vào một thế giới trong vắt, trong trẻo với những câu chuyện vụn vặt, không đầu không cuối, tản mạn nhưng lại chứa đựng tinh thần nhân văn sâu sắc Dường như chất bình dị, trong veo trong những trang văn của Nguyễn Ngọc Thuần

Anh đã nuôi dưỡng tâm hồn con người, hướng đến giá trị tốt đẹp của con người giữa cái xô bồ của cuộc sống hiện đại Yếu tố huyền ảo thể hiện rất rõ trong tiểu thuyết của Nguyễn Ngọc Thuần từ những truyện viết về thiếu nhi

đến những truyện viết cho người lớn kể về cuộc sống thường nhật như Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, Một thiên nằm mộng, Sinh ra là thế, Trên đồi cao chăn bầy thiên sứ…

Nghiên cứu yếu tố huyền ảo trong tiểu thuyết của Nguyễn Ngọc Thuần, chúng tôi mong muốn đi sâu khám phá tư duy nghệ thuật, cách thức tiếp cận cuộc sống và con người của nhà văn Đó cũng là một cánh cửa giúp người viết nghiên cứu gương mặt mới của văn xuôi sau năm 1975 trong tiến trình đổi mới và phát triển

Vì những lí do trên, đề tài: Yếu tố huyền ảo trong tiểu thuyết của

Nguyễn Ngọc Thuần được lựa chọn làm vấn đề nghiên cứu

2 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

2.1 Khái lược những nghiên cứu về yếu tố kỳ ảo trong văn học Việt Nam sau 1975

Ở Việt Nam có nhiều hướng nghiên cứu về chủ nghĩa hiện thực huyền

ảo Bài viết Cái kỳ ảo và văn học huyễn ảo của Lê Huy Bắc đã xác định đặc

điểm phát triển của “văn học kỳ ảo và cái kỳ ảo” bằng các tên gọi và bản chất

của yếu tố đó trong tiến trình phát triển của lịch sử Ông đề xuất dùng khái

niệm “văn học huyễn ảo Tác giả đã đưa ra quan niệm: văn học huyễn ảo là

văn học bàn đến những cái hoang đường, thần diệu Thế giới của những điều khó tin đó khiến cho con người rơi vào những trạng thái mơ hồ, hoài nghi về hiện thực, có lúc khiến họ hoang mang, lo sợ trước mỗi sự kiện kỳ ảo Lê Huy

Bắc đã dùng khái niệm “văn học huyễn ảo” để thay cho khái niệm “văn học

kỳ ảo” Bài viết này đã bàn đến khái niệm văn học huyễn ảo và những biểu

hiện của con người khi rơi vào trạng thái vô thức

Bài viết Về cái kỳ ảo và văn học kỳ ảo trong nghiên cứu văn học của Lê

Nguyên Long tìm hiểu về cái kỳ ảo và văn học kỳ ảo từ việc lĩnh hội những quan niệm về thuật ngữ kỳ ảo của các tác giả trong nước và nước ngoài Trong bài viết này, Lê Nguyên Long đã nêu ra sự không đồng nhất trong quan niệm về cái kỳ ảo trên một số phương diện như: tính lịch sử của cái kỳ ảo, sự khác biệt trong tên gọi về cái kỳ ảo từ đó làm nảy sinh những cách hiểu về cái

kỳ ảo Tác giả đã đưa ra minh chứng để làm rõ quan niệm về cái kỳ ảo gắn với hiện thực trên cơ sở sự tiến bộ khoa học kĩ thuật của loài người Từ việc nghiên cứu về mặt từ nguyên Lê Nguyên Long đã nêu cách hiểu: cái kỳ ảo là cái không thể cắt nghĩa được bằng lý tính từ điểm nhìn của chúng ta với tầm nhận thức hiện tại Tác giả đã liên hệ với các tác phẩm truyền kì, chích quái

phương Đông cụ thể là Liêu trai chí dị- Bồ Tùng Linh, cho rằng các truyện

truyền kì cần được gọi là fantasy dựa trên đặc trưng thể loại

Ngoài ra, bài viết chủ nghĩa hiện thực huyền ảo (magic realism) của Đỗ

Văn Hiểu Tác giả đã nêu lên quan điểm về phương thức cơ bản của yếu tố

huyền ảo thể hiện trong văn học Trong đề tài luận văn yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn gárcia Márquez của Nguyễn Thành Trung, người viết đã nghiên

cứu về khái niệm kỳ ảo trong sự đối sánh với các thuật ngữ: magic, fantasy, myth, phân biệt cái kỳ ảo với huyền thoại Các bài nghiên cứu yếu tố huyền

ảo trong truyện ngắn Mĩ Latinh (khảo sát qua hai tác giả Jorge Luis Borge và

Gabriel Gárcia Máquez), Những biểu hiện của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo trong văn học Nhật đương đại của tác giả Lê Ngọc Phương đã nêu những biểu

hiện cụ thể của yếu tố huyền ảo trong văn học Mỹ latinh Ở Việt Nam, luận

văn Khuynh hướng hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

của Nguyễn Thị Thu Huyền nghiên cứu về bút pháp hiện thực huyền ảo trong

tổ chức tác phầm và xây dựng nhân vật Bài viết Về một lối viết hiện thực huyền ảo Việt tính của Đỗ Quyên đi sâu phát hiện huyền ảo Việt tính thể hiện

ở đề tài, nhân vật và cấu trúc truyện, khẳng định tính ảo nằm trong cái thực

Các bài nghiên cứu trên cho thấy trong tiến trình phát triển của văn học hiện đại thì yếu tố huyền ảo đóng một vai trò nhất định, tạo nên bước đi mới cho nền văn học nước nhà Yếu tố huyền ảo giúp các nhà văn chuyển tải nội dung phong phú của đời sống, những điều bí ẩn mà con người chưa hề chạm tới và những thông điệp cuộc sống có ý nghĩa Tư duy văn học hiện đại sẽ kế thừa trên cơ sở tinh hoa của văn học truyền thống đồng thời tạo ra bước ngoặt mới, những luồng sinh khí mới

2.2 Khái lược những nghiên cứu về sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần 2.2.1 Những nghiên cứu chung về sáng tác Nguyễn Ngọc Thuần

Nguyễn Ngọc Thuần là một nhà văn trẻ đầy hứa hẹn, có trong tay rất

nhiều giải thưởng cao Qua đó có thể thấy được sự trải nghiệm dày dặn trong nghề cầm bút, sự nỗ lực sáng tạo của anh để tìm cho mình một hướng đi riêng Sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần nhẹ nhàng, thanh thoát mà gợi những cảm xúc thẩm mĩ, tinh thần nhân văn sâu sắc về cuộc sống hiện đại Không có nhiều bàn cãi, tranh luận xung quanh sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần như một số nhà văn cùng thời nhưng không vì thế mà tên tuổi của anh

bị mờ nhạt hoặc lãng quên

Các bài viết nghiên cứu về Nguyễn Ngọc Thuần chủ yếu đi sâu vào thế giới nghệ thuật với cách kể chuyện dí dỏm, hình tượng nhân vật đặc sắc, bút pháp cổ tích… trong những sáng tác viết về thiếu nhi của anh Nguyễn Thị

Minh Thái rất ấn tượng với tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ và nhận định Nguyễn Ngọc Thuần là Người kể chuyện cổ tích hiện đại Chị đã nhận xét về chất văn của Nguyễn Ngọc Thuần “Văn chương thật chẳng giống

người Văn xuôi của Thuần đúng là… trong vắt trong veo, hồn nhiên thơ trẻ.” [45] Tác giả đã nhận xét khá tinh tế về nội dung tác phẩm cũng như cách kể

và giọng điệu của nhà văn Cách kể chuyện của Nguyễn Ngọc Thuần hấp dẫn

mang hơi hướng cổ tích, giọng điệu kể chuyện thân thương, ấm áp đặc biệt văn học viết cho thiếu nhi

Trong bài Vài khơi gợi từ thế giới Nguyễn Ngọc Thuần, tác giả Nhã

Thuyên bộc lộ cảm xúc bất ngờ khi đọc văn Nguyễn Ngọc Thuần Tác giả như lạc vào một khu vườn quyến rũ tuổi thơ đầy hồn hậu, mang sắc màu cổ tích Theo Nhã Thuyên, thế giới nghệ thuật trong trang văn của anh là thế giới trò chơi giữa các nhân vật, ở đó các nhân vật đóng vai trò xâu chuỗi những mảnh ghép của cuộc sống Thế giới trò chơi đó có sự phiêu lưu kì bí, có không gian khu vườn cổ tích tuổi thơ Chính tác giả bài viết đã nhận định

“cũng chẳng có bà tiên, ông Bụt nào ở đây Một thế giới thuần lành, không có cái ác, cái xấu Chỉ có hương hoa” [54] Người đọc sẽ tìm thấy khu vườn kí

ức của mình trong đó, thấy được khoảng trời rộng rãi của những tháng năm tuổi thơ tươi đẹp, êm đềm

Bài viết Nguyễn Ngọc Thuần nhà văn thân quý của trẻ em của Trần Viết

Nhi là bài viết khá tỉ mỉ và sâu sắc về nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần Đó là bài viết tổng hợp từ nhiều bài báo và những bài phỏng vấn nho nhỏ khác Bài báo giới thiệu về ngoại hình và tính cách đặc biệt và những giải thưởng có giá trị của nhà văn Bài báo cũng đã thể hiện quan điểm nghệ thuật xuyên suốt các sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần Anh quan niệm văn chương phải hướng đến những giá trị đích thực, hướng đến vẻ đẹp nhân văn của con người Đó là cốt lõi, là nét đẹp văn hóa của dân tộc thấm đượm trong trang văn của Nguyễn Ngọc Thuần

Luận văn thạc sĩ Đặc điểm truyện thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần của

tác giả Tạ Thị Liên (ĐH quốc gia Hà Nội, năm 2014) nghiên cứu về đặc điểm cốt truyện, nhân vật, thế giới hình ảnh và nghệ thuật trần thuật trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần Với luận văn này, tác giả so sánh Nguyễn Ngọc Thuần với các nhà văn khác viết về thiếu nhi “Nếu như nhân

vật trong truyện thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh chủ yếu là những trẻ em ở thành thị với cơ thể lành lặn, đầy đủ, no ấm về vật chất thì Nguyễn Ngọc Thuần lại chọn viết về những trẻ em nông thôn, nghèo khó về vật chất hay khiếm khuyết về thân thể Một điều vô cùng đẹp và nhân văn trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Thuần là nhân vật của anh tuy nghèo về vật chất nhưng lại giàu

để thấy được vẻ đẹp tâm hồn phong phú, nhân văn trong các nhân vật của Nguyễn Ngọc Thuần

Đề tài Đặc sắc nghệ thuật truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần của tác giả Lê Thị Hằng (Đại học Vinh, năm 2012) làm rõ đặc điểm

con người và thế giới thiên nhiên trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần Tác giả làm rõ những đặc sắc về nghệ thuật như ngôn ngữ, cốt truyện, cách tổ chức văn bản và từ đó làm rõ đặc trưng khu biệt về truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần với các nhà văn cùng thời

Nhìn chung những bài viết, luận văn nghiên cứu về Nguyễn Ngọc Thuần chủ yếu khai thác thế giới nghệ thuật trong những truyện viết cho thiếu nhi Các tác giả đều thấy được nét độc đáo trong sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần là xây dựng nhân vật, cốt truyện, thế giới hình ảnh và giọng điệu kể chuyện Thông qua đó nhà văn thể hiện nét đẹp văn hóa ứng xử của con người trong xã hội hiện đại, gợi con người trở về với miền cổ tích xa xưa

2.2.2 Những bài viết nghiên cứu về yếu tố huyền ảo trong sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần

Ở bài báo Nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần: Ngọt ngào và huyễn hoặc cùng quả tim sắt, tác giả Vũ Thành Lê đã liệt kê hàng loạt những giải thưởng

lớn của Nguyễn Ngọc Thuần và điểm những cây bút nổi bật của thế hệ 7X ở Sài thành xuất thân từ dân mĩ thuật Họ viết văn để thể hiện hành trình con người đi tìm lại chính mình trong thế giới hỗn mang, vô định, bất an Người viết làm sáng tỏ nét riêng biệt của nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần khi viết về đề tài thiếu nhi đó thế giới trẻ thơ trong trẻo, hồn nhiên, vô trùng Tác giả đánh

giá cao truyện Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ cùng một số tác phẩm viết về sự phi lí nhưng lại chứa đựng những điều hợp lí trong cuộc sống đương đại

“Mỗi cá thể sống đều như đang bơi trong mơ hồ, mơ màng, mơ tưởng, bấp bênh trong việc định vị mình Tác giả kéo người đọc đi theo trường phi logic

ấy, và rồi thở phào với lối ra bất ngờ, nhẹ nhàng đến khó tưởng Họa sĩ, biên tập viên Trần Ngọc Sinh gọi đấy là sự hài hước điên khùng huyễn hoặc và sâu lắng Chất ấy chính là dấu hiệu nhận biết văn chương Nguyễn Ngọc Thuần” [32]

Trong bài báo Nguyễn Ngọc Thuần: điên khùng, hồn nhiên đăng trên

báo văn hóa, thể thao, tác giả Việt Quỳnh có cuộc trò chuyện với nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần và ghi lại những cảm nhận với anh Bên cạnh cảm nhận được trọn vẹn ánh mắt trìu mến, nụ cười hiền hậu và cái chất chân chất ở con người Nguyễn Ngọc Thuần, tác giả nhấn mạnh về yếu tố huyền ảo, li kì từ câu chuyện có con ma trong chiếc máy giặt mới mua và cách xử lí những khúc mắc từ sự việc xảy ra trong cuộc sống hàng ngày Tác giả nhận định: “Cái hay

trong tập Sinh ra là thế, là ở chỗ nhà văn đã có những thắc mắc và chỉ điểm

hồn nhiên trong cách vận hành suy nghĩ của con người.”[44]

Tác giả Hiền Đỗ trong bài viết Sinh ra là thế- hư mà thực, hài hước mà

sâu lắng đã tóm lược nội dung câu chuyện Trong máy giặt và Sinh ra là thế

với sự hài hước mà sâu lắng, vừa hư vừa thực Tác giả bài viết đã nhận định

“nhưng rồi, những cái kết bất ngờ, nhẹ nhàng lại chính là sự giải thoát, là cách

mà con người sống, vượt qua cuộc sống hiện tại vốn chật chội, ngột ngạt này”[17] Có những chi tiết vụn vặt, nhỏ nhặt nhà văn đưa vào tác phẩm thật hài hước, châm biếm nhưng lại chứa đựng những thông điệp có ý nghĩa sâu sắc Bài viết cũng khẳng định chính sự hài hước, hư mà thực lại đem lại cảm giác nhẹ nhõm, thanh thản của con người trong cái guồng quay của cuộc sống

bề bộn, chật chội này Đó cũng là lí do người đọc tìm đến những trang viết của Nguyễn Ngọc Thuần

Có thể nói từ khi xuất hiện trên văn đàn, Nguyễn Ngọc Thuần đã tạo được sự quan tâm chú ý đối với độc giả cũng như những nhà phê bình văn học Tuy nhiên những bài viết ấy mới chỉ dừng lại ở những bài báo tản mạn, những công trình nghiên cứu về đề tài thiếu nhi chứ chưa có công trình nghiên cứu khoa học một cách tổng hợp về sự nghiệp sáng tác cũng như yếu

tố huyền ảo trong tiểu thuyết của anh Chúng tôi trân trọng những ý kiến đánh giá, những bài nghiên cứu của các tác giả trước, chúng tôi coi đó là những gợi

ý quan trọng và trực tiếp làm cơ sở cho việc tìm hiểu, nghiên cứu đề tài Yếu tố huyền ảo trong tiểu thuyết Nguyễn Ngọc Thuần

3 Mục tiêu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu sự thể hiện của yếu tố huyền ảo trong tiểu một số tiểu

thuyết của Nguyễn Ngọc Thuần Từ đó, khám phá tư tưởng của nhà văn về

cuộc sống, con người Đây cũng là con đường giúp người nghiên cứu nhận thức rõ một trong những đặc trưng tiêu biểu của văn xuôi Việt Nam sau 1975

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Yếu tố huyền ảo trong tiểu thuyết Nguyễn Ngọc Thuần

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn này, chúng tôi đã sử dụng kết hợp các phương pháp

nghiên cứu sau đây:

4.1 Phương pháp thống kê

Chúng tôi tiến hành khảo sát, thống kê, phân loại ngữ liệu, chỉ ra các dạng

biểu hiện của yếu tố huyền ảo xuất hiện trong tiểu thuyết Nguyễn Ngọc Thuần nhằm tăng tính chính xác, thuyết phục cho những vấn đề lí luận mà chúng tôi đưa ra

4.2 Phương pháp phân tích tác phẩm theo đặc trưng thể loại

Phương pháp phân tích giúp chúng tôi tìm hiểu, phân tích tiểu thuyết Nguyễn Ngọc Thuần để làm rõ những yếu tố huyền ảo ở cả hai phương diện: nội dung và nghệ thuật Tuy nhiên chúng tôi tập trung phân tích ở một số tác phẩm cụ thể sử dụng thành công yếu tố huyền ảo tạo nên dấu ấn đặc sắc trong sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần

4.3 Phương pháp tiếp cận hệ thống

Nghiên cứu yếu tố huyền ảo trong tiểu thuyết Nguyễn Ngọc Thuần cần

có cái nhìn hệ thống, toàn diện Bởi cái nhìn hệ thống sẽ giúp chúng tôi phân tích, lí giải các biểu hiện của yếu tố huyền ảo một cách sâu sắc

4.4 Phương pháp tiếp cận thi pháp học

Tiếp cận thi pháp học qua việc nghiên cứu thi pháp tác giả, tác phẩm, lịch sử văn học là nền tảng giúp chúng tôi tìm hiểu yếu tố huyền ảo trong tiểu thuyết của Nguyễn Ngọc Thuần

4.5 Phương pháp so sánh

Để tìm hiểu những nét độc đáo, mới mẻ khi sử dụng yếu tố kì ảo trong sáng tác Nguyễn Ngọc Thuần, luận văn sử dụng phương pháp so sánh đồng đại và lịch đại So sánh đồng đại để thấy được điểm giống và khác nhau của Nguyễn Ngọc Thuần và các tác giả cùng thời từ đó thấy được dấu ấn cá nhân của Nguyễn Ngọc Thuần khi tạo ra thế giới nghệ thuật huyền ảo trong tiểu thuyết So sánh lịch đại giúp cho việc nghiên cứu Nguyễn Ngọc Thuần được đặt trong cái nhìn bao quát, toàn diện của văn học Việt Nam đương đại

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Khái lược về yếu tố huyền ảo và Nguyễn Ngọc Thuần trong

dòng chảy văn xuôi đương đại

Chương 2: Cốt truyện huyền ảo trong tiểu thuyết Nguyễn Ngọc Thuần Chương 3: Không gian và thời gian huyền ảo thể hiện trong tiểu thuyết Nguyễn Ngọc Thuần

CHƯƠNG 1 KHÁI LƯỢC VỀ YẾU TỐ HUYỀN ẢO VÀ NGUYỄN NGỌC THUẦN

TRONG DÒNG CHẢY VĂN HỌC ĐƯƠNG ĐẠI

Yếu tố huyền ảo hồi sinh trở lại trong văn học đương đại góp phần tạo nên diện mạo mới cho nền văn xuôi đương đại Các nhà văn dùng yếu tố huyền ảo để kể về những câu chuyện đời thường gần gũi và thể hiện những vấn đề nhức nhối của xã hội hiện đại Đó là vấn đề đạo đức, nhân cách và lối sống của con người trong thời kì đổi mới Trong đó Nguyễn Ngọc Thuần cũng

đã kể chuyện bằng yếu tố huyền ảo Bằng cách tiếp thu mạch ngầm của văn học dân gian cùng với cái nhìn của một nhà văn đương đại, Nguyễn Ngọc Thuần đã viết nên những câu chuyện hiện đại mang dấu ấn của những sắc màu cổ tích xa xưa Do đó, đọc tiểu thuyết của Nguyễn Ngọc Thuần, độc giả vừa có cảm giác được sống trong thế giới cổ tích thần bí, li kì vừa như được tiếp xúc với hiện thực cuộc sống đời thường muôn màu Bởi vậy nên tiểu thuyết Nguyễn Ngọc Thuần luôn khơi gợi khả năng liên tưởng, sự đồng sáng tạo của người đọc

1.1 Yếu tố huyền ảo

Tác phẩm nghệ thuật ngôn từ là sản phẩm của trí tưởng tượng, hư cấu của

con người Thế giới khách quan vô cùng phong phú, muôn hình muôn vẻ mà con người không bao giờ có thể khám phá hết được Nhà văn sử dụng yếu tố huyền ảo như một phương thức sáng tạo nhằm tạo ra những hình tượng nghệ thuật độc đáo Yếu tố huyền ảo đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra phương thức kể chuyện mới cũng như cái nhìn đa diện về con người và cuộc sống hiện đại

1.1.1 Khái niệm

Yếu tố huyền ảo là khái niệm được biết đến từ lâu, ra đời sớm ở văn học

phương Tây Tuy nhiên định nghĩa về yếu tố huyền ảo còn rất nhiều vấn đề bàn cãi và không ngừng biến đổi theo thời gian Trong văn chương nghệ thuật, yếu tố huyền ảo được biết đến như một kiểu tư duy và về sau được thể hiện như một phương thức nghệ thuật độc đáo

Theo từ điển Hán Việt, Thiều Chửu định nghĩa huyền là màu đen, sắc đen, là huyền diệu, huyền bí

Trong cuốn Tự điển Hán Việt- Hán ngữ cổ đại và hiện đại tác giả Trần

Văn Chánh định nghĩa chữ “huyền” như sau: “Huyền diệu, huyền bí, cao xa khó hiểu, huyền diệu, huyền bí, huyền ảo” [9]

Theo Từ điển Tiếng Việt, Hoàng Phê định nghĩa huyền ảo có nghĩa là vừa hư vừa thực, tạo ra vẻ đẹp kì lạ, bí ẩn Còn Đào Ngọc Chương trong cuốn Phê bình huyền thoại cho rằng huyền là cái khó tiếp cận, mênh mông có thể dịch

chuyền, dịch biến Khái niệm huyền thể hiện sự kì diệu của hiện tượng mà con người khó chạm tới trong mối tương quan với các thực Còn ảo là cái phi hiện thực, cái không có thật

Trong luận văn Yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn Gárcia Márquez, tác giả

Nguyễn Thành Trung đã dẫn ra thuật ngữ huyền ảo Trong tiếng Anh, huyền

ảo là magic, có nghĩa là ma thuật, am lực Đó là những điều không thật, gắn với thế lực siêu nhiên, thần bí nào đó Huyền ảo có một sức mạnh, lực hút để biến những điều không thể thành những điều có thể Biểu hiện của huyền ảo

là trạng thái mơ hồ của con người, thường có tính chất kì lạ, siêu phàm, khó nắm bắt

Như vậy, khái niệm huyền ảo được hiểu theo nhiều cách Tựu trung có thể thấy huyền ảo là hiện tượng phi thực tế, phi logic, nửa hư nửa thực Đó là những gì khác lạ với những cái thông thường, thực tế, là những điều ẩn kín

mà con người khó có thể giải mã được Yếu tố huyền ảo có tính chất huyền diệu, sâu kín, hàm chứa nhiều ý nghĩa sâu xa Vì vậy huyền ảo đem đến cho

con người sự nửa tin nửa ngờ Huyền ảo thuộc về đời sống tâm thức, tâm linh của con người, thuộc thế giới tinh thần bí ẩn của con người Đó là lí do văn học ngày càng có xu hướng khám phá con người bản thể với tất cả những mặt khác nhau Dù khoa học ngày càng phát triển, đời sống của con người ngày càng được cải thiện, con người đạt được sự thành công vượt trội nhưng những hiện tượng dị thường trong cuộc sống là điều khoa học vẫn chưa có lời đáp Những hiện tượng thần bí thường vẫn xảy ra như ngoại cảm, đầu thai… nhưng khoa học chưa lí giải được những hiện tượng đó Như vậy chúng ta quan tâm đến những điều phi thực tế, những hiện tượng bí ẩn trong cuộc sống

và đã tìm cách lí giải Cách kể chuyện bằng yếu tố huyền ảo trong tác phẩm văn học rõ ràng đã làm giàu có hơn đời sống tâm hồn của con người trong guồng quay của xã hội hiện đại

1.1.2 Phân biệt yếu tố huyền ảo và kỳ ảo trong văn học

Thuật ngữ huyền ảo và kỳ ảo vừa có sự tương đồng và khác biệt

Trong Từ điển Tiếng Việt, Hoàng Phê định nghĩa “kỳ ảo là kỳ lạ, tưởng như

không có thật chỉ là trong tưởng tượng”[55; 69]

Todorov trong Dẫn luận về văn chương kỳ ảo đã nhìn nhận về cái kỳ ảo

trong thế giới tinh thần con người và cho rằng những đó là sản phẩm của trí tưởng tượng, là ảo giác trong tâm thức con người Những sự kiện xảy ra đối với con người bị kiểm soát bởi những qui luật mà họ không hề biết

Tác giả Lê Nguyên Cẩn trong công trình Cái kỳ ảo trong tác phẩm Balzac lý giải cái kỳ ảo xuất phát từ trí tưởng tượng của con người, là cái siêu

nhiên, độc đáo

Cũng bàn về khái niệm kỳ ảo, trong bài viết Yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn Việt Nam từ sau 1975, Phùng Hữu Hải đưa ra cách hiểu về cái kỳ ảo,

cho rằng cái kỳ ảo là sự tư duy tâm linh của con người về thế giới, nằm ngoài

tư duy lí tính của con người

Ở bài nghiên cứu Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Gabriel Gárcia Márquez tác giả Lê Huy Bắc cho rằng thế giới của văn học huyền ảo là thế

giới của sự lạ lẫm, thần diệu, hoang đường Những điều thần bí ấy khiến con người có những cảm xúc phức tạp, có lúc cảm thấy bình tâm, tĩnh tại, có lúc hoang mang, lo sợ

Tác giả Lê Nguyên Long quan điểm cái kỳ ảo không thể cắt nghĩa bằng

lí tính, cái kỳ ảo tạo ra những cảm giác khiếp sợ, lo lắng, hoang mang cho người đối diện với nó Con người sử dụng cái kỳ ảo để sáng tạo nghệ thuật, làm phong phú đời sống tâm hồn họ

Tác giả Ngô Tự Lập lại có ý kiến rằng: “Kỳ ảo, đó chính là mê lộ nghệ thuật”[31;10], là sự thu hút khó cưỡng đối với mọi lĩnh vực nghệ thuật Yếu tố

kỳ ảo dẫn lối con người trong hành trình sáng tạo cái đẹp nghệ thuật

Có thể thấy rằng, làn sóng luận bàn về yếu tố kỳ ảo không chỉ nóng bỏng trên các tạp chí chuyên ngành ở phương Tây mà còn thu hút được sự quan tâm của rất nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới Sự xuất hiện phong phú các bài nghiên cứu yếu tố kỳ ảo trong văn học cho thấy biên độ nội hàm khái niệm có độ dãn nở tự do, vì thế khó có thể thiết lập một khái niệm có sức thuyết phục hoàn toàn Từ các bài viết nói trên, chúng tôi nhận thấy điểm giống nhau trong quan niệm về cái kỳ ảo đó là cái kỳ ảo phải đề cập đến cái siêu nhiên (supernatural), cái không thể xảy ra (impossible) Sự tranh cãi chủ yếu diễn ra ở các bình diện sau: Thứ nhất, yếu tố kỳ ảo kỳ ảo xuất hiện từ văn học dân gian hay hiện đại? Thứ hai, sự khác biệt giữa cái kỳ ảo (fantastic) cái huyền diệu (marvellous) và cái phóng túng hư huyễn thuần tuý (fantasy) Thứ

ba là, quan niệm về "cái không thể xảy ra" và "cái không có thực"

Như vậy xét về thuật ngữ thì kỳ ảo và huyền ảo giống nhau ở chỗ đều

là những hiện tượng không có thật, chỉ xuất hiện trong trí tưởng tượng của con người Tuy nhiên kì ảo là cái kì lạ, khác thường Kỳ ảo “thiên về cái li kì,,

hiếm thấy, không lặp lại và dễ dàng chuyển hóa giữa thực và hư nên khó có thể biện giải một cách tường tận bằng tư duy khoa học rạch ròi”[67;49] Kỳ

ảo là những cái khác xa với hiện thực, phá vỡ trật tự thông thường, logic, là những điều mơ hồ không dễ xác định trước hiện thực

Về mặt từ nguyên, kì ảo trong tiếng Anh là Fantasy nghĩa là sự tưởng tượng, ảo tưởng, ảo ảnh dị thường “Kỳ ảo có nguồn gốc fantasticus trong tiếng la tinh có nghĩa là ảo, là tưởng tượng” [67;48] Như vậy hiểu kỳ ảo là sự

mơ hồ ảo ảnh, xa với hiện thực Todorov trong Dẫn luận về văn chương kỳ ảo

cho rằng cái kỳ ảo là những sự kiện, những hiện tượng diễn ra trong cuộc sống thường nhật khác xa với hiện thực nên không thể giải thích được bằng những qui luật của chính thế giới khách quan Những hiện tượng siêu nhiên luôn là những tầng bí ẩn mà con người không thể giải mã bằng những nhận thức thông thường

Từ những quan niệm trên, có thể thấy rằng các tác giả đều cho rằng cái kì ảo là những cái lạ, không thật, là phần vô thức thông qua trí tưởng tượng, cảm nhận bằng cảm quan siêu nhiên Cái kỳ ảo trong văn học tạo nên

sự hấp dẫn đưa người đọc vào mê cung để khám phá những điều mới lạ, chưa xảy ra trong đời thực Còn yếu tố huyền ảo thì thiên về cái hoang đường, bí ẩn Huyền ảo là cái vô thức, là những điều mới lạ xuất phát từ trí tưởng tượng của con người Đặc điểm này giống với yếu tố kỳ ảo Song yếu

tố huyền ảo khác ở chỗ là thể hiện rõ sự mơ hồ, huyền bí tạo nên cảm xúc thẩm mĩ cho người đọc

Về phân biệt giữa cái kỳ ảo và huyền ảo, công trình Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Gabriel Gárcia Márquez của tác giả Lê Huy Bắc trình bày về

cái kỳ ảo và gọi là huyễn ảo Tác giả dùng thuật ngữ văn học huyễn ảo để thể hiện những dạng thức khác nhau: văn học thần ma, gothic, kinh dị, ma quái, phi thường, siêu nhiên, kì ảo và huyền thoại Giáo sư Lê Huy Bắc đã phân

chia các giai đoạn của văn học huyễn ảo, mỗi giai đoạn thì cách gọi tên khác nhau Tên gọi thời kì cổ đại là thần thoại, cổ tích, bước sang thời trung đại là văn học kì ảo và chỉ sang thế kỉ XX thì cái tên văn học huyền ảo mới được xuất hiện Quan niệm của các thời kì về cái huyền ảo giống nhau là yếu tố ma quỉ, siêu nhiên, thần bí Tuy nhiên điểm khác nhau đó là ở thời cổ đại những yếu tố siêu nhiên là ta vì vậy con người không hề sợ trước sự huyền bí đó Thời trung đại quan niệm yếu tố huyền ảo không phải là ta nên con người sợ hãi trước sự kì bí, ma quỉ Thời hiện đại quan niệm yếu tố huyền ảo vừa là ta vừa không phải là ta nên họ vừa sợ vừa không sợ trước thế lực siêu nhiên, thần bí Có thể nói khái niệm huyền ảo của Lê Huy Bắc đã bao quát được các dạng thức mà các nhà nghiên cứu ít nhiều đã đề cập đến Trong quan niệm của mình, tác giả Lê Huy Bắc đã đồng nhất “kì ảo” và “huyền ảo”

Tác giả Phan Tuấn Anh trong bài viết Cái kỳ ảo trong văn học tiền hiện đại và cái huyền ảo trong văn học hậu hiện đại đã phân biệt cái huyền thoại (mythical), cái kỳ ảo (fantastic) và cái huyền ảo (magical) Tác giả cho rằng

căn cứ vào sự tiếp nhận của độc giả mà qui định tính chất khác nhau của kiểu sáng tác văn học huyễn ảo Theo đó, đặc tính thẩm mĩ tương ứng các giai đoạn phát triển của văn học huyễn ảo là: huyền thoại: không sợ hãi, kỳ ảo: sợ hãi và huyền ảo: vừa sợ vừa không sợ

Có thể thấy, văn học huyền ảo qua các thời kì đều xuất hiện những yếu

tố ma quỉ, siêu nhiên, huyền bí, kinh dị…Tuy nhiên ở mỗi thời kì tên gọi và biểu hiện của yếu tố huyền ảo không giống nhau, sự tiếp nhận về cái huyền ảo khác nhau Điều đó là do sự nhận thức của con người về thế giới tự nhiên, về cuộc sống, về con người khác nhau

Mặc dù vậy, cái thực chắp cánh cho cái ảo, huyền ảo như chất men say khiến con người khó lòng cưỡng nổi Cho nên dù là văn học xưa hay nay thì yếu tố huyền ảo vẫn xuất phát từ thực tế, thể hiện sự liên tưởng phong phú

của con người về những gì đang diễn ra trước mắt Các tác giả sử dụng yếu tố

kỳ ảo nhằm phát huy trí tưởng tượng, dẫn dắt người đọc từng bước đi vào trò chơi đầy tính nghệ thuật Đồng thời xây dựng yếu tố huyền ảo các nhà văn muốn bộc lộ những tư tưởng, quan niệm nhân sinh của mình về cuộc đời Yếu

tố huyền ảo xuất hiện trong tác phẩm văn học tạo nên tính đa chiều kích trong

sự tiếp nhận, thâm nhập vào thế giới ngôn từ của tác phẩm Trải qua thời gian dài của nhiều thế kỉ, khi khoa học phát triển, tư duy con người được nâng lên

có khả năng tri nhận về thế giới thì yếu tố huyền ảo vẫn còn tồn tại trong tác phẩm văn học như là cứu cánh cho khát vọng khám phá sự việc,hiện tượng trước cuộc sống hiện đại bề bộn

1.2 Nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần trong dòng chảy văn xuôi đương đại

1.2.1 Vài nét về nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần

1.2.1.1 Cuộc đời

Nguyễn Ngọc Thuần sinh năm 1972 tai xóm Phó Trì- xã Tân Thiện- huyện Bình Tân- tỉnh Bình Thuận Anh xuất thân ở một vùng quê nghèo, thiên nhiên khắc nghiệt nhưng con người lại sâu đậm nghĩa tình Quê hương của nhà văn là khoảng trời rộng rãi, với hương lúa non đầu mùa, hương cây cối ngập tràn trong không khí Vùng đất Bình Thuận đã nuôi dưỡng tuổi thơ của anh, hình ảnh quê hương thân quen, gần gũi đã luôn in trong tâm trí của anh Vì vậy trong những trang văn của Nguyễn Ngọc Thuần thấm đượm chất hồn hậu, yên bình, thân thương

Từ nhỏ Nguyễn Ngọc Thuần luôn giàu có về đời sống tình thần, tình cảm Anh sinh ra trong một gia đình được giáo dục tử tế, là con út trong nhà lại là con trai duy nhất nên anh được bố mẹ quan tâm, thương yêu hết mực Tình yêu thương, sự quan quan của gia đình đã hình thành ở Nguyễn Ngọc Thuần tâm hồn nhân ái, giàu lòng yêu thương con người và cuộc đời Anh là con trai út trong nhà được ba mẹ, anh chị trìu mến, chiều chuộng hết mực Anh cảm thấy

mình hạnh phúc, đủ đầy tình cảm thân thương Đối với anh đó là khối tài sản lớn nhất mà anh sở hữu nó Hình ảnh làng quê, cuộc sống thời thơ ấu là nền cho những câu chuyện của anh Hình ảnh bố mẹ, anh em, bạn bè với tình yêu thương gắn bó mà nhà văn cảm nhận được thể hiện trong tác phẩm Ở những trang văn của anh, người đọc cảm nhận được sự chân tình, nhân hậu, sự gắn bó giữa con người với con người trong cuộc sống đời thường

Nguyễn Ngọc Thuần từng tốt nghiệp Đại học Mĩ Thuật thành phố Hồ Chí Minh Sau khi ra trường anh là thành viên của báo Tuổi trẻ Là một họa sĩ trình bày báo từ khi tốt nghiệp Đại học, anh luôn nghiêm túc trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật Anh đến với văn chương như một cái duyên, cái tôi văn chương dường như nổi bật hơn cái tôi nghệ sĩ Nguyễn Ngọc Thuần đã trở thành thành viên của hội nhà văn bởi vậy khi nhắc đến tên anh người ta nhắc đến anh với tư cách là một nhà văn

1.2.1.2 Sự nghiệp văn chương

Nguyễn Ngọc Thuần đã bước lên đỉnh cao trong sự nghiệp văn chương với thành tích “ba ấn tượng”, đó là những giải thưởng cao, có giá trị trong hành trình sáng tác của anh Đầu tiên là giải ba trong cuộc vận động sáng tác

văn học tuổi 20 lần II năm 2000 với tập truyện Giăng giăng tơ nhện Tiếp đến

là giải A cuộc thi văn học thiếu nhi vì tương lai đất nước lần II năm 2002 với

tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ Tác phẩm được người đọc đón nhận

hào hứng và được dịch ra nhiều thứ tiếng như tiếng Anh, Thụy Điển, Thái Lan, Hàn Quốc và giành giải thưởng PetetPan- Giải thưởng của ủy ban quốc

tế về sách dành cho thiếu nhi tại Thụy Điển năm 2008 Tác phẩm Một thiên nằm mộng đã khép lại hành trình bằng giải A cuộc vận động sáng tác cho

thiếu nhi của nhà xuất bản Kim Đồng năm 2003 Có thể nói Nguyễn Ngọc Thuần đã rất thành công ở mảng sáng tác cho thiếu nhi Nguyễn Thị Minh Thái không ngần ngại khi đánh giá anh là “hoàng tử bé” của văn học thiếu nhi

Việt Nam Ngoài những tác phẩm đặc sắc viết cho thiếu nhi được đông đảo bạn đọc đón nhận thì Nguyễn Ngọc Thuần cũng đã hướng ngòi bút của mình vào những câu chuyện đời thường nhỏ nhặt, chân thực thể hiện những suy nghĩ, chiêm nghiệm về cuộc đời Nguyễn Ngọc Thuần đạt giả B (không có giải A) cuộc thi sáng tác văn học cho tuổi trẻ do nhà xuất bản thanh niên phối

hợp nhà xuất bản văn nghệ tổ chức với tác phẩm Trên đồi cao chăn bầy thiên

sứ Các tác phẩm của Nguyễn Ngoc Thuần bao gồm:

Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ (2018), NXB Trẻ

Một thiên nằm mộng (2018), NXB Kim Đồng

Sinh ra là thế (2013), NXB trẻ

Trên đồi cao chăn bầy thiên sứ (2013), NXB trẻ

Về cô gái này (2016), NXB trẻ

Về cơ bản là buồn (2016), NXB trẻ

Vì tình yêu phù phiếm (2016), NXB trẻ

Giăng giăng tơ nhện (2000), NXB trẻ

Cha và con và… tàu bay (2005), NXB Hội nhà văn

1.2.1.3 Quan điểm sáng tác

Quan điểm viết văn của Nguyễn Ngọc Thuần đơn giản như chính con người anh vậy Anh chia sẻ :“Văn chương đơn giản là viết những gì mình thích, chỉ vậy thôi Tôi thích viết bằng sự trải nghiệm của hiện tài, hay và dở của hiện tại vẫn còn quyến rũ hơn” [32] Anh luôn hướng về đời sống hiện tại với những điều mắt thấy tai nghe Anh quan điểm viết văn theo cảm hứng chứ không gò ép mình trong những khuôn khổ thông thường Những trang văn của Nguyễn Ngọc Thuần rất giản dị, tự nhiên vì vậy đọc truyện Nguyễn Ngọc Thuần, người đọc sẽ bị lôi cuốn, hấp dẫn

Quan điểm sáng tác của anh được thể hiện qua những suy nghĩ, quan điểm của anh Với Nguyễn Ngọc Thuần viết văn đầu tiên phải xác định được

đối tượng phản ánh từ đó nhà văn lựa chọn hình thức viết phù hợp Sáng tác của anh gồm cả truyện viết cho thiếu nhi và người lớn Tuy nhiên Nguyễn Ngọc Thuần gặt hái được thành công ở mảng viết cho thiếu nhi Anh quan niệm dù tác phẩm viết cho lứa tuổi nào thì cách viết đều quan trọng, anh tìm cách trình bày đơn giản, dễ hiểu Anh quan niệm viết cho người lớn từ sự trải nghiệm cuộc sống thực tế, viết cho thiếu nhi phải vận dụng, phát huy tối đa trí tưởng tượng, phải đặt mình vào đứa trẻ để quan sát cảm nhận thế giới trẻ thơ Bởi tuổi thơ đã qua, thời đại có sự thay đổi nên viết sao phải phù hợp với tâm

lí lứa tuổi nói chung và thời đại mình sống nói riêng Có như vậy người đọc mọi lứa tuổi mới có thể soi mình vào đó và thấy được cả bầu trời tuổi thơ của mình trong đó Nguyễn Ngọc Thuần cho rằng: “không thể viết cho trẻ em bằng tâm hồn ông già”[33] Bởi tác phẩm cho thiếu nhi phải khơi gợi trong lòng độc giả về tình cảm cao quí như tình yêu thiên nhiên, tình nhân ái giữa con người với con người, tình cảm gia đình, hàng xóm, quê hương Hơn thế các sáng tác viết cho thiếu nhi phải đánh thức tâm hồn trẻ thơ khả năng tri nhận về thế giới xung quanh, khả năng quan sát từ những hiện tượng nhỏ nhặt trong đời sống thường nhật Có như vậy tâm hồn các em sẽ được nuôi dưỡng từng ngày Đối với Nguyễn Ngọc Thuần văn chương phải đẹp và nhân văn Trong đó, yếu tố con người là quan trọng nhất “Tôi là dân mĩ thuật, nếu không viết đẹp thì đừng viết”[33;25] Đó là quan điểm tiến bộ, tích cực mà Nguyễn Ngọc Thuần thể hiện trong các sáng tác của anh Văn chương chân chính luôn phải hướng đến những giá trị Chân- Thiện- Mĩ của đời sống, phải làm đẹp hơn cuộc sống quanh ta, bồi đắp thế giới tâm hồn, tình cảm cho con người, làm cho người gần người hơn

Xuất phát từ quan điểm trên, Nguyễn Ngọc Thuần viết văn từ những cảm xúc thăng hoa nhưng lại có gốc rễ từ những quan điểm rất rõ ràng trong nghề văn Bằng tài năng, tâm huyết, trí tưởng tượng phong phú, bay bổng anh

đã cho ra đời những trang văn đẹp đi vào lòng người Nguyễn Ngọc Thuần luôn có sự nhất quán trong quan điểm sáng tác của mình, hình thành được lối

đi riêng trên hành trình sáng tạo nghệ thuật Sự nỗ lực lao động miệt mài, nghiêm túc đã đem lại những thành công xứng đáng cho nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần đã khẳng định được vị trí của mình trong nền văn xuôi đương đại, để lại dấu ấn tốt đẹp trong lòng độc giả

1.2.2 Đặc điểm chung trong sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần

1.2.2.1 Đặc điểm về nội dung trong sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần

Nguyễn Ngọc Thuần viết nhiều cho thiếu nhi và dường như anh có hứng thú hơn khi viết cho các em nhỏ Tác phẩm được giải thưởng cao chủ yếu là những tác phẩm viết cho thiếu nhi và được độc giả đón nhận hào hứng Những tác phẩm viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần đều là những câu chuyện giản dị, gần gũi với tuổi thơ của mỗi người, đều đầy ắp tình yêu thương, trìu mến Những nhân vật em bé trong truyện có tâm hồn vô tư, hồn nhiên, trong sáng và nhạy cảm Văn thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần khác các nhà văn khác viết cho thiếu nhi đó là sự kết hợp các yếu tố màu sắc, đường nét trong hội họa, sự giản dị, trong sáng của ngôn từ Giọng văn đầy chất cổ tích như đưa con người trở về miền kí ức xa xưa hồn hậu “Cổ tích, hóa ra có thể tự tạo dựng ngay trong đời sống hàng ngày”[54] Sáng tác của anh là những giấc mộng của bất cứ tâm hồn trẻ em nào Đó là giấc mộng tuổi thơ của một con người luôn đắm mình về kí ức xa xôi, kí ức hồn nhiên, nhuốm sắc màu huyền thoại, cổ tích Các sáng tác viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần không chỉ trong sáng, nhân văn mà thấm được sự khát khao giao cảm giữa con người với con người Khi được nhận giải thưởng

Peter Pan cho cuốn Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, anh quan niệm rằng điều

quan trọng cuốn sách đó đem lại ý nghĩa đối với độc giả Những điều con người cảm thấy còn thiếu trong cuộc sống hàng ngày như sự quan tâm, chia

sẻ, lối sống giản dị, trong sáng của những con người cùng tắt lửa tối đèn có nhau Những trang viết của anh thật dung dị, ấm áp tình người, không có mâu thuẫn, xung đột và chan chứa dư vị sâu xa

Nếu như các nhà văn trước viết về thiếu nhi như Tô Hoài, Võ Quảng, Phạm

Hổ viết về truyện đồng thoại giữa các loài vật, đồ vật, cây cối từ đó rút ra những bài học đáng quí cho các em nhỏ thì Nguyễn Ngọc Thuần đi theo hướng khác Nhà văn đặt nhân vật nhí của mình trong mối quan hệ với gia đình, bạn bè, hàng xóm, trường học để nhân vật bộc lộ sự suy ngẫm vốn rất ngây thơ, hồn nhiên theo đúng lứa tuổi của mình Từ đó các em sẽ tự rút ra bài học sống, cách ứng xử với mọi người xung quanh một cách hài hòa Nếu như nhân vật thiếu nhi trong truyện của Nguyễn Nhật Ánh đa phần là trẻ em thành thị với cơ thể lành lặn, cuộc sống no ấm thì nhân vật của Nguyễn Ngọc Thuần là những trẻ em nông thôn nghèo khó về vật chất thậm chí khiếm khuyết về thân thể nhưng lại giàu có về tinh thần Đó là những đứa trẻ sống tình cảm, chân thành, mộc mạc, có đời sống tâm hồn phong phú

Nam Cao, Nguyên Hồng cũng viết về thiếu nhi nhưng thế giới nhân vật thiếu nhi trong sáng tác của họ là những đứa trẻ lầm than, cơ cực, chịu nhiều

sự tổn thương về mặt tinh thần, bị người thân ghẻ lạnh Còn những đứa trẻ trong sáng tác của Thạch Lam là những mảnh đời bất hạnh, mòn mỏi bế tắc như những mầm cây cọc còi giữa cuộc đời Đến truyện thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần, thế giới tuổi thơ hiện lên khá đầy đủ qua sự quan sát, cảm nhận của các nhân vật Nhân vật trẻ em của Nguyễn Ngọc Thuần là những đứa trẻ

có ý chí nghị lực vươn lên hoàn cảnh để sống vui, sống có ý nghĩa Dù là những đứa trẻ nhưng chúng luôn có cách ứng xử văn hóa, mang đậm bản sắc con người Việt Sự ứng xử văn hóa của các nhân vật thông qua lời nói, hành động nhỏ nhặt nhưng chứa đựng tinh thần nhân văn sâu sắc

Truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần mang một màu sắc

đặc trưng, mang đúng con người của anh: giản đơn, chân tình, đầm ấm tình người, tình đời Có thể nói truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần

có một sức hút riêng tạo nên thành công trong sự nghiệp sáng tác của anh

Ngoài mảng truyện viết cho thiếu nhi, Nguyễn Ngọc Thuần giành tâm huyết sáng tác những câu chuyện viết về người lớn Những vấn đề vụn vặt đời thường như câu chuyện mua chiếc máy giặt mới, chuyện về kẻ quấy rối và chồng cô ta, chuyện trong quán nhậu và vợ anh chàng mất tích rồi xuất hiện, chuyện hai cô gái mắc chứng bệnh béo phì với tình yêu không được đền đáp

và khát khao làm mẹ bất thành… Những câu chuyện đời thường với những tình tiết éo le, bất ngờ chứa đựng những ý niệm của nhà văn về con người, cuộc sống Nhà văn luôn trăn trở về sự không thuần nhất trong tâm hồn con người cũng như môi trường sống Cuộc sống luôn có nhiều biến động và con người cũng phải thay đổi để thích nghi vì thế cái bản thể, sự thuần khiết trong tâm hồn con người có thể bị đánh mất Truyện viết người lớn của anh xoay quanh những hiện tượng, sự kiện thường nhật trong xã hội hiện đại Nguyễn Ngọc Thuần đòi hỏi người đọc đồng sáng tạo, khơi gợi tư duy đa chiều “đọc văn Nguyễn Ngọc Thuần là sự tương tác cảm cảm xúc trực tiếp, gợi nên bao ý tưởng huyền hoặc và hài hước, điên khùng sâu lắng” [61]

Văn chương của Nguyễn Ngọc Thuần luôn có sự khác biệt, anh quan niệm văn chương phải độc đáo, phải đem đến cho người đọc những điều mới

lạ, sáng tạo những gì chưa có Tác phẩm của anh là sự kết hợp hài hòa giữa hội họa và văn học, là kết quả của quá trình lao động nghệ thuật miệt mài, nghiêm túc của người nghệ sĩ Chính điều đó khiến những trang viết của anh mang một hơi thở riêng không lẫn với ai

Sáng tác viết cho người lớn của anh cũng đầy tính nhân văn, luôn hướng đến những giá trị truyền thống, bền vững trong cội nguồn tâm hồn dân tộc Đúng như W Shakespeare nói “ Con người là vẻ đẹp của thế gian, là kiểu

mẫu của muôn loài” [60;34] Tính nhân văn thể hiện ở khát vọng hướng đến Chân- Thiện – Mĩ Các tác phẩm của Nguyễn Ngọc Thuần đi vào khám phá những bề sâu của bản chất đời sống từ những điều nhìn thấy, nghe thấy Tưởng như những điều đó rất đỗi bình thường nhưng ngẫm kĩ người đọc thấy rằng hóa ra bên trong những câu chuyện là những vấn đề tư tưởng, khát vọng

về cuộc sống, con người được đặt ra Nguyễn Ngọc Thuần viết văn để thể nghiệm, để đấu tranh chống lại cái xấu cái ác, hướng con người tìm về sự thuần khiết trong tâm hồn mà họ bị lãng quên, đánh mất Anh đã từng thổ lộ

“Truyện của tôi là những con người, những địa danh và những sự việc cụ thể…[22;30] Chính bản thân nhà văn luôn mong muốn có được sự tương giao giữa người với người vì vậy anh tìm thấy mối giao cảm của nhân vật nhưng có vẻ như điều đó lại vượt ra khỏi cuộc đời thực Người đọc cảm nhận được sự hư ảo trong các tình tiết mà anh tạo ra đối với các nhân vật Tính nhân văn là một đặc điểm quan trọng trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần, là kim chỉ nam trong quan điểm sáng tác của anh

Thuộc thế hệ nhà văn trẻ, sống ở thời hiện đại, lớn lên ở vùng đất nghèo khó nhưng đậm tình người cộng với trái tim nhạy cảm đã làm nên những trang văn đẹp lấp lánh sắc màu cổ tích Yếu tố huyền ảo trong tiểu thuyết Nguyễn Ngọc Thuần trong dòng chảy văn xuôi đương đại đã tạo nên diện mạo mới cho nền văn học nước nhà Sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người, cách nhìn con người đa chiều và trong các mối quan hệ phức tạp

đã đem đến cho văn học một không khí dân chủ, một sự cách tân toàn diện

Đó là những tiền để giúp nền văn học nước nhà khẳng định mình trong xu thế

hội nhập toàn cầu

1.2.2.2 Đặc điểm về nghệ thuật trong sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần

Không chỉ để lại dấu ấn về nội dung trong các sáng tác mà về nghệ thuật, tác phẩm của Nguyễn Ngọc Thuần có những điểm riêng khá độc đáo

Trước hết là giọng điệu kể chuyện đặc biệt “chất giọng ngọt ngào, trong trẻo trẻ thơ và hài hước điên khùng huyễn hoặc người lớn” [32] Có lẽ đó là chất riêng tạo nên phong cách nghệ thuật của Nguyễn Ngọc Thuần Giọng kể hồn nhiên mang sắc màu cổ tích, những tình tiết nhỏ nhặt được kể khá tỉ mỉ qua sự quan sát của các nhân vật Giọng điệu đa dạng, vừa trữ tình, nhẹ nhàng vừa mang tính chất triết lí thể hiện sự chiêm nghiệm, suy luận về cuộc sống xung quanh mình

Đặc điểm nổi bật nữa về nghệ thuật là tác giả đã xây dựng thế giới nhân vật phong phú từ thế giới trẻ thơ đến nhân vật người lớn đều mang tính cách khá rõ rệt Nhân vật bộc lộ tính cách qua ngoại hình, hành động, suy nghĩ bên trong Đặc biệt nhà văn đi sâu miêu tả những diễn biến tinh vi trong tâm hồn nhân vật để thấy được đời sống tâm hồn phong phú của họ Nhân vật không chỉ được khắc họa với đời sống hiện thực mà thông qua giấc mơ, đó là thế giới đa sắc màu mà nhận vật của anh luôn có khát vọng tìm kiếm Nhà văn xây dựng nhân vật huyền ảo hoặc nhân vật có yếu tố huyền ảo là cách nhà văn

đi sâu khai thác những mảng sáng- tối, những bí ẩn trong tâm hồn con người Đằng sau cái ảo, cái kinh dị, hoang đường được tạo ra ở chính nhân vật là hiện thực của đời sống, là lời báo động về chính bản thân họ Nguyễn Ngọc Thuần sử dụng thành công thủ pháp “lạ hóa” nhằm đem lại sự mới mẻ,tạo điểm nhấn cho tác phẩm Đó là những chi tiết, hình ảnh thậm chí nhân vật được miêu tả khác thường, kì lạ Môtip giấc mơ xuất hiện nhiều trong sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần tạo ra không gian huyền ảo Ở đó nhà văn có thể chuyển điểm nhìn vào bên trong nhân vật, phiêu lưu vào cõi siêu nhiên, đầy mộng tưởng từ đó đem lại không khí li kì cho tác phẩm Nhờ đó không gian được nới rộng, mạch truyện phát triển tự nhiên, liền mạch, tạo hứng thú cho người đọc xâm nhập vào thế giới tâm hồn nhân vật

Ngoài ra điểm mới về nghệ thuật trong sáng tác của Nguyễn Ngọc

Thuần là anh đã đưa thơ, tranh vào văn xuôi tạo ra hình thức mới mẻ Chính

sự sáng tạo độc đáo này đã khẳng định tư duy đổi mới nghệ thuật của nhà văn

Với sự sáng tạo không ngừng, Nguyễn Ngọc Thuần đã trở thành cây bút tiêu biểu của văn xuôi huyền ảo đương đại Những sáng tác của anh vừa

có giá trị nội dung vừa có giá trị nghệ thuật góp phần làm nên một nền văn học thực sự khởi sắc, đạt được những thành tựu nhất định

1.2.3 Vị trí của nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần trong dòng chảy văn xuôi đương đại

1.2.3.1 Cơ sở hình thành yếu tố huyền ảo trong văn xuôi đương đại

Văn học giai đoạn 1945-1975 là chặng đường văn học cách mạng chủ yếu tuân thủ theo nguyên tắc phản ánh hiện thực Khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn thể hiện đậm nét Nội dung chủ đạo là ngợi ca chủ nghĩa anh hùng cách mạng, thể hiện niềm tin vào tương lai tất thắng của cuộc kháng chiến vĩ đại Hiện thực cách mạng được qui chiếu bởi cái nhìn của cộng đồng, hình tượng nhân vật đại diện cho phẩm chất, tính cách của cộng đồng, của dân tộc, thời đại Văn học từ sau 1975 bước sang thời kì đổi mới toàn diện.Văn học phát triển trong cái nhìn cởi mở, đề cao cá tính nghệ thuật.Văn học vận động theo hướng dân chủ hóa hóa,mang tính nhân bản và nhân văn sâu sắc, khám phá con người trong những mối quan hệ đa dạng, phức tạp Sau chiến tranh con người phải đối diện với rất nhiều khó khăn, thử thách Đất nước phải khắc phục những hậu quả do chiến tranh để lại hoàn cảnh thời kì hậu chiến tác động ảnh hưởng sâu sắc đến cảm quan hiện thực của nhà văn,

“người ta nói nhiều đến các khái niệm khám phá, nghiền ngẫm về hiện thực” [28;19]

Đặc biệt Đại hội đại biểu lần VI đổi mới toàn diện chuyển từ nền kinh

tế tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường đặt ra nhiều thử thách Con người sống trong thời kì tranh chấp các giá trị Khi cái mới được

xác lập, cái cũ vẫn còn tồn tại khiến con người hoài nghi, lo âu về những giá trị đời sống bị đảo lộn Họ hoang mang khi đối diện với hoàn cảnh mới bởi tâm lí ngại thay đổi, chậm thích ứng với cái mới Không còn sự cấu kết bởi văn hóa làng xã, con người là một thực thể độc lập, tự chịu trách nhiệm trước cuộc đời, phải đối diện với vô vàn những mối quan hệ phức tạp Vì thế con người cảm thấy hoang mang, cô đơn, lạc lõng trước sự thay đổi của thời cuộc Nền kinh tế thị trường phát triển sôi động, nhanh nhạy, khoa học kĩ thuật phát triển vượt bậc đem lại những thành tựu về kinh tế, xã hội Tuy nhiên bên cạnh

đó nó cũng có những mặt trái đáng lo ngại Những tệ nạn nảy sinh như nạn tham nhũng, quan liêu Vấn đề con người cá nhân, thân phận con người, ý thức hệ trở thành vấn đề lớn Nhiều nhà văn nhạy cảm trước những biến động

dữ dội của thời cuộc đã góp tiếng nói phản ánh chân thực hiện thực đời sống qua những trang văn Sự thay đổi đó không chỉ thể hiện về kinh tế thị trường

mà quan trọng hơn thể hiện trong nhận thức, cách hành xử của con người trước thời mở cửa Con người đối mặt với guồng quay tấp nập, bề bộn của công việc Đồng tiền trở thành thế lực nghiêng ngả thành trì kinh tế, chính trị, đạo đức Hiện tượng con người tha hóa đạo đức, vì đồng tiền mà có thể làm trái với nhân cách, pháp luật thể hiện nhiều trong các tác phẩm văn học Qua

đó các tác giả gửi gắm nỗi hoài nghi, day dứt, xót xa trước cuộc đời đầy biến động Vì thế đề tài văn học thời kì này không chỉ phản ánh hiện thực mà chuyển sang địa hạt tâm linh với những uẩn khúc, trăn trở đang diễn ra trong chiều sâu đời sống tâm hồn con người

Xuất phát từ nhu cầu nhận thức lại, khám phá con người ở chiều sâu,

đề cao cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ, khái niệm hiện thực được nới rộng

ra biên độ của nó Nhà văn bắt đầu quan tâm tới cách thức sáng tạo nghệ thuật mới Một trong những chất liệu nghệ thuật được sử dụng đắc địa trong tác phẩm văn học là yếu tố huyền ảo Có thể nói yếu tố huyền ảo xuất hiện sẽ tạo

ra phương thức trần thuật mới mà văn học trước đó chưa có điều kiện phát huy

1.2.3.2 Vị trí của Nguyễn Ngọc Thuần trong dòng chảy văn xuôi huyền ảo đương đại

Theo dòng chảy của văn học đương đại, yếu tố huyền ảo xuất hiện trở lại sau thời gian dài vắng bóng và có sự trỗi dậy mạnh mẽ Yếu tố huyền ảo

sử dụng trong văn học vừa bộc lộ quan điểm nghệ thuật, tư duy nghệ thuật của nhà văn vừa là phương thức kể chuyện được sử dụng linh hoạt Bằng phương thức nghệ thuật đó, cuộc sống hiện lên muôn màu muôn vẻ “có hiện thực quen thuộc, có hiện thực vừa mới vừa lạ, có hiện thực của tâm trạng, có hiện thực bị chi phối bởi vô vàn những ngẫu nhiên, may rủi đầy bí ẩn, bất ngờ” [28;19] Từ đó, độc giả thấy được hiện thực phi lí, thấy được số phận nhỏ bé của con người trước cái mớ bòng bong hỗn tạp của cuộc sống hiện đại Hàng loạt những tác phẩm có sử dụng yếu tố huyền ảo xuất hiện là bằng chứng khẳng định yếu tố huyền ảo được hồi sinh mạnh mẽ ở chặng đường văn học sau 1975

Khảo sát ở một số tác giả, tác phẩm tiêu biểu chúng tôi nhận thấy yếu tố huyền ảo có chiều hướng gia tăng trong văn xuôi đương đại Tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, Võ Thị Hảo, Ngô Tự Lập, Tạ Duy Anh, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Bình Phương, Ma Văn Kháng… đều có yếu tố huyền ảo Làm phép thống kê ở một số tập truyện ngắn chúng tôi nhận thấy tỉ lệ sử dựng yếu tố huyền ảo khá cao Tiêu biểu như chùm tác

phẩm Những ngọn gió Hua Tát của Nguyễn Huy Thiệp gồm 10 truyện thì cả

10 truyện đều có yếu tố huyền ảo Tập truyện Luân Hồi của Tạ Duy Anh có 9/12 truyện, tập truyện Mê lộ của Phạm Thị Hoài có 10/20 truyện Tập truyện Tháng có mười lăm ngày của Ngô Tự Lập có 9/12 truyện, tập truyện Người đứng một chân của Hồ Anh Thái có 7/10 truyện … Nguyễn Ngọc Thuần là

một nhà văn nằm trong số các nhà văn tiêu biểu kể chuyện bằng yếu tố huyền

ảo Các tác phẩm của anh viết về những câu chuyện mơ hồ nửa hư nửa thực thể hiện sự quan sát thế giới một cách tinh tế và sắc sảo Sự đổi mới phương thức sáng tác bằng yếu tố huyền ảo và sự tiếp cận hiện thực mới mẻ của Nguyễn Ngọc Thuần đã làm nên dấu ấn huyền ảo riêng trong sáng tác của anh Cụ thể là cách kể chuyện lấp lửng, lời kể rất tự nhiên, linh hoạt từ những chuyện dễ tin đến những chuyện khó tin buộc người đọc bằng năng lực cảm thụ để hiểu được những vấn đề mang tính thời sự, tính xã hội

Truyện Trên đồi cao chăn bầy thiên sứ ngay từ tên nhan đề đã sử dụng

tính chất huyền ảo Nguyễn Ngọc Thuần đã mở ra một khu vườn như được vô trùng với thế giới bên ngoài, khu vườn được dựng trên đồi cao Ở đó người cha cùng ba cô con gái sống với nhau, mỗi cô một tính cách khác nhau Cô giữa vì bị đẻ non nên trong ý nghĩ và cách đối xử của người cha, cô mãi chưa từng là người, mà vẫn chỉ là cái bào thai cần được bao bọc, chở che Cô út tật nguyền phải dựa vào chị cả để sống nên cô út ước mình được chết trước chị Người chị cả phải sống cuộc đời làm cha của các em và không có quyền chết trước các em Bút pháp phi thực dẫn dụ người đọc vào khu vườn trên đồi cao với màu sắc huyền thoại Đó là một thiên đàng mà người cha cố tình tạo ra những cám dỗ nho nhỏ cho những đứa con của mình nhằm giảm bớt những thiếu thốn, khiếm khuyết về thể xác và tâm hồn của chúng Người cha giàu lòng thương con đã hi sinh bản thân mình vì con, ông luôn thao thức cùng con, đau nỗi đau của con và lo lắng hết lòng vì con Ông sợ mùa thu mang nỗi buồn và bệnh tật cho con nên người cha đó đã nhặt những chiếc lá vàng, giấu bước đi của mùa thu đi Một hành động nhỏ bé nhưng đã nói lên tấm lòng cao

cả của tình phụ tử Nhưng rồi cuộc sống xoay vần luôn ẩn chứa nhiều bất trắc

và điều đó xảy ra khi những cô gái của ông tìm thấy mùa thu…

Chuyện tào lao là những câu chuyện vụn vặt, hài hước mà có vẻ phi lí

được kể qua giọng điệu hài hước của Nguyễn Ngọc Thuần Con người như lạc vào một thế giới hỗn mang với những điều lạ lùng, phi lí Sự biến mất của cục

xà bông trong phòng tắm, cuộc tìm kiếm kéo dài chín ngày, sự bảo toàn tính mạng bằng cách ăn cây trường sanh Con người đang sống ở nhà mình mà cảm nhận như đang lạc vào giữa chốn thiên nhiên hoang sơ, thần bí Đó là sự hòa trộn giữa cái thực và cái ảo trong câu chuyện hoang đường Nguyễn Ngọc Thuần mô tả cái lạ, cái phi thực nhằm mục đích chiêm nghiệm về thế giới hỗn tạp, sự cô độc của con người

Ðọc những truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Thuần người đọc cảm nhận điều nhà văn luôn ưu tư, trăn trở đó là sự mất mát trong tâm hồn con người,

đó là điều đáng sợ nhất Ở thiên truyện Chuyện tào lao (Về kẻ quấy rối và chồng cô ta), Nguyễn Ngọc Thuần gọi trực diện sự thay đổi đó là sự biến thái

Con người thay đổi chuyển sang nhưng trạng thái tâm lí lạ kì, không còn là chính mình nữa Một kẻ chuyên rình mò, quấy rối vợ người khác lại cảm thấy bình thường, hiển nhiên Một kẻ nghiện ngắm nghía cơ thể mình và lấy việc xem tivi là niềm vui sướng nhất trần gian Chính sự biến thái ấy đã làm mất đi cái thuần nhất, sự trong sáng trong tâm hồn của họ

Đóng góp nổi bật của Nguyễn Ngọc Thuần là tạo ra phương thức chung, cách kể chuyện hoàn toàn mới Đó là kiểu viết mới của các nhà văn đương đại khi họ thoát ra khỏi “khuôn vàng thước ngọc” của văn học trước

đó, khẳng định cá tính sáng tạo Trong dòng chảy của văn xuôi huyền ảo đương đại Việt Nam, Nguyễn Ngọc Thuần góp phần làm hồi sinh yếu tố huyền ảo trong văn học, tích cực đổi mới tư tưởng nghệ thuật Tuy nhiên anh

có lối đi riêng không lặp lại người khác Nguyễn Ngọc Thuần có cách kể chuyện độc đáo, hình tượng nhân vật huyền ảo, không gian và thời gian huyễn hoặc tạo ra những câu chuyện vụn vặt đời thường, hài hước, phi thực nhằm lí giải sự kì diệu của cuộc sống, thể hiện sự chiêm nghiệm về thế giới vốn vô

cùng bí ẩn

Như vậy có thể nói yếu tố huyền ảo chiếm số lượng nhiều trong sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần Đó là minh chứng cho sự đổi mới quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người Những bí ẩn trong tâm hồn con người là cái đích nhà văn hướng đến lí giải, thấu hiểu con người ở phần nhân tính huyền diệu đó

Tiểu kết

Yếu tố huyền ảo là một phương thức tư duy nghệ thuật độc đáo xuất hiện từ văn học truyền thống đến văn học hiện đại, ở cả Đông- Tây và mang những nét đặc trưng riêng biệt Trong những năm gần đây hướng nghiên cứu

về yếu tố huyền ảo càng có xu hướng gia tăng Có nhiều định nghĩa về yếu tố huyền ảo nhưng tựu chung lại có thể thấy huyền ảo là huyền bí, lạ lẫm, kì bí, phi hiện thực Huyền ảo là yếu tố có khả năng cùng kết hợp với các yếu tố khác để tạo nên thế giới nghệ thuật độc đáo, đa dạng của nhà văn đồng thời thể hiện cách nhìn nhận về con người, cuộc sống của nhà văn Yếu tố huyền

ảo xuất hiện và phát triển ở những chiều hướng khác nhau ở mỗi thời kì văn học Càng về sau này các sáng tác đậm chất huyền ảo càng xuất hiện đậm nét, phong phú, đa dạng Điều đáng nói là ở chặng đường sau 1975 những tác phẩm có yếu tố huyền ảo không làm cho con người kinh sợ, bàng hoàng hay thoát li thực tại mà sử dụng như một lăng kính để chiêm nghiệm cuộc đời, rút

ra những bài học nhân sinh sâu sắc Yếu tố huyền ảo trong văn học đương đại được hồi sinh mạnh mẽ, thể hiện tiếng nói cá nhân tích cực, góp phần xây dựng một nền văn học đổi mới toàn diện Yếu tố huyền ảo là một chất liệu nghệ thuật quan trọng có vai trò thúc đẩy sự đổi mới nền văn học đồng thời là chất liệu để các nhà văn chuyển tải những vấn đề đặt ra trong cuộc sống vốn phức tạp này Nhờ sử dụng yếu tố huyền ảo mà các nhà văn đạt được những thành công rực rỡ, khẳng định vị trí của mình trong nền văn học Trong số đó

không thể không nhắc tới nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần Hầu hết các tác phẩm của nhà văn đều khoác lên mình tấm áo huyền ảo, đậm màu sắc cổ tích Mỗi câu chuyện nửa hƣ nửa thực ấy không chỉ là những câu chuyện li kì, huyễn hoặc

mà là muôn mặt của đời sống Nhờ đó nhà văn đặt ra những vấn đề mang ý nghĩa nhân sinh, mang ý nghĩa xã hội lớn lao Yếu tố huyền ảo có từ lâu đời trong văn học dân tộc Do hoàn cảnh chiến tranh kéo dài khiến cho đời sống văn học chƣa có đƣợc sự cởi mở, yếu tố huyền ảo vắng bóng thời gian khá dài Trong sự vận động, đổi mới của văn học sau 1975, yếu tố huyền ảo trở lại mạnh mẽ góp phần đƣa nền văn học đạt đƣợc chất lƣợng cao về nghệ thuật