Xây dựng một số chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình lịch sử lớp 9 THCS theo hướng phát triển năng lực người học

thực tế trên và những nhận thức thu được, đồng thời căn cứ vào chương trình, qua việc tìm hiểu thông tin về việc dạy và học lịch sử ở trường phổ thông đặc biệt là khối HS lớp 9 chúng tôi

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HÙNG VƯƠNG

KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

HÀ THỊ LỆ

XÂY DỰNG MỘT SỐ CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC LIÊN MÔN TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 9 - THCS THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGƯỜI HỌC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Ngành: Đại học Sư phạm Lịch sử - GDCD

Phú Thọ, năm 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HÙNG VƯƠNG

KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

HÀ THỊ LỆ

XÂY DỰNG MỘT SỐ CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC LIÊN MÔN TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 9 - THCS THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGƯỜI HỌC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Ngành: Sư phạm Lịch sử - GDCD

Giảng viên hướng dẫn: Th.S ĐOÀN THỊ LOAN

Phú Thọ, năm 2018

“Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm đạo đức trong học thuật Tôi cam kết rằng nghiên cứu này do tôi thực hiện đảm bảo trung thực và không vi phạm về đạo đức trong học thuật.”

Để hoàn thành khóa luận này, em xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến cô giáo hướng dẫn Th.S Đoàn Thị Loan - giảng viên trường Đại Học Hùng Vương, đã tận tình hướng dẫn trong suốt quá trình viết khóa luận tốt nghiệp

Em chân thành cảm ơn quý thầy, cô trong khoa Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trường Đại học Hùng Vương đã tận tình truyền đạt kiến thức trong những năm em học tập Với vốn kiến thức được tiếp thu trong quá trình học không chỉ là nền tảng cho quá trình nghiên cứu khóa luận mà còn là hành trang quý báu để em bước vào đời một cách vững chắc và tự tin

Em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Ban Giám Hiệu, các thầy, cô và các em học sinh trường THCS Lý Tự Trọng đã tạo điều kiện cần thiết để em tiến hành thực nghiệm giúp em hoàn thành đề tài này

Cuối cùng em xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè và những người thân đã giúp

đỡ, tạo điều kiện về vật chất cũng như về tinh thần cho em hoàn thành tốt đề tài này

Do điều kiện thời gian có hạn, đề tài không tránh khỏi những thiếu sót Em rất mong muốn và chân thành tiếp thu ý kiến chỉ đạo tận tình của các thầy cô giáo và mong bạn đọc bổ sung, nâng cao nhận thức và hoàn thiện tốt hơn đề tài của mình

Em xin chân thành cảm ơn!

Việt Trì, ngày tháng năm 2018

Người thực hiện khóa luận

Hà Thị Lệ

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết 1

2 Tổng quan về tình hình nghiên cứu 2

3 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu 4

3.1 Mục tiêu nghiên cứu 4

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 5

4.1 Đối tượng nghiên cứu 5

4.2 Phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

5.1 Phương pháp lịch sử, phương pháp logic 5

5.2 Phương pháp thu thập, phân tích, xử lí tài liệu 5

5.3 Phương pháp phân tích, tiếp cận hệ thống 5

5.4 Phương pháp khảo sát, điều tra 6

5.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 6

5.6 Phương pháp thống kê toán học 6

6 Cấu trúc khóa luận 6

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DẠY HỌC LIÊN MÔN 7

1.1 Cơ sở lý luận 7

1.1.1 Bản chất của quá trình dạy học ở trường trung học cơ sở 7

1.1.2 Định hướng đổi mới nội dung chương trình giảng dạy lịch sử ở trường THCS 7

1.1.3 Định hướng đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học môn lịch sử ở trường THCS 9

1.1.4 Quan niệm về dạy học tích hợp, liên môn 10

1.1.5 Dạy học theo hướng phát triển năng lực HS ở trường THCS 11

1.2 Cơ sở thực tiễn 12

1.2.1 Nội dung chương trình, SGK Lịch sử lớp 9 – THCS 12

1.2.2 Đặc điểm tâm lí và trình độ nhận thức của HS lớp 9 – THCS 13

1.2.3 Thực trạng vận dụng dạy học tích hợp liên môn trong dạy học lịch sử hiện nay15 Tiểu kết chương 1 18

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC LIÊN MÔN TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 9 – THCS 19

2.1 Khả năng xây dựng và vận dụng các chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình Lịch sử lớp 9 - THCS 19

2.1.2 Những yếu tố thuận lợi cho việc xây dựng và vận dụng các chuyên đề dạy học

liên môn trong chương trình Lịch sử 9 – THCS 20

2.2 Xây dựng các chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình Lịch sử lớp 9 – THCS 22

2.2.1 Nguyên tắc xây dựng các chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình Lịch sử lớp 9 – THCS 22

2.2.2 Quy trình xây dựng chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình trong chương trình Lịch sử 9 – THCS 22

2.2.3 Nội dung một số chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình Lịch sử lớp 9 – THCS 24

Tiểu kết chương 2 76

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 77

3.1 Mục đích, nhiệm vụ thực nghiệm 77

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 77

3.1.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 77

3.2 Tổ chức thực nghiệm 77

3.2.1 Đối tượng thực nghiệm 77

3.2.2 Thời gian thực nghiệm 77

3.2.3 Nội dung thực nghiệm 77

3.2.4 Phương pháp thực nghiệm 78

3.3 Kết quả thực nghiệm 78

3.3.1 Tiêu chí xếp loại, đánh giá kết quả thực nghiệm 78

3.3.2 Phân tích, đánh giá kết qủa thực nghiệm 79

3.3.3 Đánh giá chung kết quả thực nghiệm 80

Tiểu kết chương 3 81

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 82

1 Kết luận 82

2 Một số kiến nghị 82

TÀI LIỆU THAM KHẢO 83

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết

Đất nước ta đang ở trong thời kì hội nhập Biểu hiện rõ ràng nhất của quá trình hội nhập quốc tế là việc thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa nhanh chóng và toàn diện Trước những điều kiện và thách thức trong giai đoạn mới của đất nước, ngành giáo dục

và đào tạo phải có những đổi mới thực sự trong tiến trình đi lên của xã hội Vì thế, tiếp tục thực hiện chủ trương đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo mà Nghị quyết Hội nghị Trung ương 9 khóa XI (NQ 29-NQ/TW) đề ra, Đại hội Đảng lần thứ XII đề ra phương hướng: “Giáo dục là quốc sách hàng đầu Phát triển giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục

từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học; phát triển giáo dục và đào tạo phải gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng

và bảo vệ Tổ quốc, với tiến bộ khoa học, công nghệ; phấn đấu trong những năm tới, tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục và đào tạo; phấn đấu đến năm 2030, nền giáo dục Việt Nam đạt trình độ tiên tiến trong khu vực” Hướng tới mục tiêu đó, cần phải tiếp tục hoàn thành đổi mới đồng bộ về mục tiêu giáo dục, phương pháp giáo dục, cách thức kiểm tra, đánh giá và công tác quản lí giáo dục

Trong bối cảnh đó, đổi mới phương pháp dạy học là yêu cầu cấp thiết Hiện nay, phần lớn GV đều đã được tiếp cận với các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực Các thuật ngữ như phương pháp dạy học tích cực, dạy học liên môn, dạy học giải quyết vấn đề; các kĩ thuật dạy học tích cực như động não, khăn trải bàn, bản đồ tư duy không còn

xa lạ với đông đảo GV Tuy nhiên, việc vận dụng và nắm vững chúng còn hạn chế và chưa đạt được hiệu quả Người GV chưa tìm được chỗ đứng của mỗi kĩ thuật dạy học trong cả tiến trình tổ chức hoạt động dạy học Cũng chính vì thế nên người GV vẫn chủ yếu lệ thuộc vào tiến trình các bài học được trình bày trong SGK, chưa chủ động trong thiết kế tiến trình xây dựng kiến thức phù hợp với các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực Mặc dù cố gắng nhưng việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực hiện nay chưa thực sự tổ chức được các hoạt động nhận thức tích cực, sáng tạo, bồi dưỡng và phát triển năng lực HS, việc tăng cường hoạt động cá thể và hoạt động hợp tác còn hạn chế, chưa kết hợp được sự đánh giá của GV và sự tự đánh giá của HS trong quá trình dạy học Một trong những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến hạn chế nói trên là việc dạy học hiện nay chủ yếu được thực hiện trên lớp theo bài/tiết trong SGK Nhằm khắc phục những hạn chế nói trên, cần phải chủ động, sáng tạo xây dựng nội dung phù hợp với các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực thay cho việc dạy học đang thực hiện theo từng bài/tiết trong SGK như hiện nay Phương pháp dạy học liên môn là một trong những phương pháp dạy học tích cực đáp ứng được yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học Từ

thực tế trên và những nhận thức thu được, đồng thời căn cứ vào chương trình, qua việc tìm hiểu thông tin về việc dạy và học lịch sử ở trường phổ thông đặc biệt là khối HS lớp 9

chúng tôi lựa chọn đề tài: “Xây dựng một số chuyên đề dạy học liên môn trong chương

trình lịch sử lớp 9 - THCS theo hướng phát triển năng lực người học” với mong muốn

góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả của hoạt động dạy học lịch sử lớp 9 nói riêng

và dạy học lịch sử ở trường phổ thông nói chung

2 Tổng quan về tình hình nghiên cứu

Ở nước ta vấn đề dạy học liên môn đã được đề cập từ lâu trong các tài liệu tâm lí học, giáo dục học, lịch sử chuyên ngành và các bài viết trên các tạp chí Đó là các tác phẩm của các tác giả:

Nguyễn Quang Vinh, 1986, có bài “Dạy học các môn học theo quan điểm liên

môn”, Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục số 10

Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt trong cuốn “Giáo dục học” (Tập 1), NXB Giáo dục,

năm 1987 nêu một cách khái quát nhất và tương đối đầy đủ về vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng kiến thức liên môn: “Tiềm năng giáo dục thế giới quan cho học sinh đặc biệt được khai thác trong mối liên hệ giữa các môn học Các mối liên hệ giữa các môn học, phản ánh bản chất biện chứng của nhận thức khoa học, giúp xem xét một sự vật hay một hiện tượng từ nhiều quan điểm khác nhau” [16;123] Như vậy, khi giáo viên sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học, phân tích để học sinh thấy được mối liên hệ giữa các môn học chính là đang thực hiện nhiệm vụ giáo dục, bồi dưỡng tư duy biện chứng và rèn luyện khả năng phân tích cho học sinh

Nghiên cứu sâu về nguyên tắc liên môn, tác giả Trần Văn Cường, 1997, trong Tạp chí

nghiên cứu Giáo dục, số 7 “Vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học lịch sử ở trường

THPT”, đã đưa ra vai trò, vị trí của nguyên tắc liên môn trong dạy học lịch sử Khoa học

lịch sử với đối tượng nghiên cứu gồm nhiều lĩnh vực: kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa,

tư tưởng…để tìm hiểu sâu một cách toàn diện cần sử dụng phương pháp liên ngành trong nghiên cứu Môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông cung cấp cho HS nhiều kiến thức

về các mặt của đời sống xã hội và liên quan đến nhiều môn học khác Vì vậy, vận dụng các kiến thức môn học khác liên quan đến lịch sử để hiểu sâu sắc toàn diện, kiến thức lịch sử là một nội dung cơ bản của nguyên tắc liên môn trong dạy học lịch sử

Trong bài “Vận dụng nguyên tắc liên môn khi dạy học các vấn đề văn hóa trong SGK

Lịch sử”, Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục, số 12 xuất bản 12 /1997, tác giả Trần Viết Thụ

cũng đã đề cập khá rõ nguyên tắc liên môn trong dạy học Lịch sử Dạy học liên môn là một trong những nguyên tắc quan trọng của quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông, nguyên tắc liên môn cần được quán triệt trong khâu giảng dạy các bài lịch sử, đặc biệt là các bài về văn hóa, khoa học – kĩ thuật, kinh tế và phương pháp liên môn trong dạy học

lịch sử cần phải được coi trọng, nhất là đối với các môn học gần gũi như văn học, địa lí, chính trị

Trần Đức Minh “Vận dụng quan điểm liên môn – một yếu tố nâng cao tính cực học

tập của học sinh” trên tạp chí Nghiên cứu Giáo dục, số 4 xuất bản năm 1999 khẳng định

tính ưu việt của nguyên tắc liên môn, liên môn là một quan điểm dạy học hiện đại, được coi như là một trong những điều kiện quan trọng của việc hoàn thiện, nâng cao quá trình giảng dạy – giáo dục Sử dụng liên môn tạo cho HS một nội dung tư duy phong phú, một cách suy nghĩ vận động bằng con đường tích hợp những nội dung từ một số môn học, từ một khóa trình trong một môn học đưa vào nội dung của một khóa trình hay một môn học khác, tăng cường tính tích cực của học sinh

Đặng Thành Hưng trong cuốn “Dạy học hiện đại – lí luận, biện pháp, kĩ thuật”,

NXB Đại học Quốc gia, Hà Nội năm 2002, cho rằng: “Trong khoa học giáo dục còn có những bộ môn, chuyên ngành, liên môn lấy những liên hệ qua lại làm đối tượng” [9;15] Tác giả đã đề cập đến một khả năng khác của vấn đề sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học Một chuyên ngành nghiên cứu sâu sắc hơn, cụ thể hơn về những mối liên hệ qua lại giữa các nghành khoa học

Tác giả Đoàn Huy Oánh trong trong tác phẩm “Tâm lí sư phạm”, NXB Đại học

quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2005 đã nêu “Bên cạnh chương trình Giáo dục công dân riêng biệt, các môn học về văn học, lịch sử cũng là những bài học quý giá giảng dạy về luân lí, đạo đức, nhân cách” [17;247] Cũng trong tác phẩm này, tác giả khẳng định “ngày nay, các nhà tâm lí giáo dục nhận định rằng, giáo viên cần có khả năng hiểu biết nhiều phương diện kiến thức [17;248] Như vậy, theo đánh giá dưới góc độ tâm lí học, kiến thức liên môn có vai trò trong giáo dục học sinh Đồng thời, để thực hiện nhiệm

vụ giáo dục, GV phải am hiểm nhiều lĩnh vực để ứng dụng vào bài giảng, làm cho giờ trở nên sinh động, hấp dẫn học sinh

Giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” tập 1 do GS TS Phan Ngọc Liên (chủ

biên), PGS TS Trịnh Đình Tùng, GS TS Nguyễn Thị Côi, NXB Đại học sư phạm, năm

2007, đã trình bày khái quát về nguyên tắc liên môn: “…việc nắm vững các sự kiện lịch sử liên quan chặt chẽ với việc hiểu biết tri thức về nhiều môn khoa học xã hội và nhân văn (văn học, giáo dục công dân, triết học, địa lí) và cả khoa học tự nhiên…” [12;259] Bên cạnh đó giáo trình còn đề cập tới tư tưởng tích hợp và phân biệt giữa nguyên tắc liên môn

và nguyên tắc tích hợp

Trong cuốn “Đổi mới nội dung và phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ

thông” của Hội giáo dục lịch sử trường Đại học sư phạm do GS Phan Ngọc Liên chủ

biên, NXB Đại học sư phạm, năm 2008 đã viết về đổi mới nội dung phương pháp dạy học lịch sử, đặc biệt các phương pháp để phát huy tính tích cực của HS cũng được đề cập

đến, nguyên tắc liên môn là một trong những nguyên tắc góp phần phát huy tính tích cực của HS cũng đã được nhắc khái quát trong cuốn sách

Tác giả Trần Viết Thụ trong cuốn “Rèn luyện kĩ năng nghiệp vụ sư phạm môn lịch

sử”, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội, 2009, khẳng định: “Nguồn tài liệu mà giáo viên đưa

vào bài giảng phong phú đa dạng không chỉ làm sâu sắc nội dung sách giáo khoa, mà còn

mở rộng hiểu biết của học sinh về kiến thức văn hóa nói chung như khảo cổ học, triết học, văn học, nghệ thuật, địa lí…[21,111] Điều này chứng tỏ, nếu giáo viên khai thác tốt nguồn kiến thức liên môn không chỉ khắc sâu nội dung nội dung lịch sử mà còn bổ sung cho HS kiến thức về những lĩnh vực khác, các em thấy được mối liên hệ và rút ra quy luật chung

Thạc sĩ Nguyễn Trọng Đức thuộc trung tâm nghiên cứu giáo dục phổ thông (Viện Khoa học giáo dục Việt Nam) với đề tài “Xây dựng và thử nhiệm một số đề tài tích hợp liên môn Lịch sử và Địa lí ở trường THCS” đã cho thấy những ưu điểm của việc thực hiện tích hợp liên môn Lịch Sử và Địa lí đưa ra những đề xuất cho việc vận dụng quan điểm tích hợp này trong phát triển chương trình giáo dục phổ thông Việt Nam sau năm 2015

Bùi Thị Huyền trong đề tài “Xây dựng một số chuyên đề dạy học liên môn theo hướng phát triển năng lực học sinh trong dạy học Địa lí lớp 12 - THPT ( ban cơ bản)”, năm 2016 Đề tài này tác giả đã nêu rõ được cơ sở lí luận của dạy học liên môn, xây dựng

và tiến hành thực nghiệm thành công với chuyên đề dạy học liên môn Để thấy được hiệu quả của việc xây dựng chuyên đề dạy học liên môn trong dạy học Địa lí

Những tài liệu trên đã khẳng định tính phổ biến của vấn đề sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học Các tác giả đã chỉ ra vai trò, ý nghĩa của việc kết hợp nhiều kiến thức của nhiều nghành khoa học trong học tập một bộ môn nhất định Việc làm đó góp phần phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong học tập Đồng thời, các tác phẩm khẳng định, vận dụng linh hoạt nhiều nguồn kiến thức là khả năng cần có ở một GV Tuy nhiên, trong các tác phẩm nói trên cũng như các chuyên đề cụ thể của các tác giả, vấn đề xây dựng các chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình lịch sử lớp 9 – THCS theo hướng phát triển năng lực người học chưa được nghiên cứu một cách hệ thống Chính vì vậy, thực hiện đề tài, tôi mong muốn đóng góp một phần trong việc hình thành hệ thống lí luận phù hợp và thực nghiệm sư phạm có khả thi để góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn lịch sử ở trường phổ thông hiện nay

3 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

Xây dựng một số chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình lịch sử lớp 9 – THCS theo hướng phát triển năng lực người học nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học lich sử lớp 9, từ đó bồi dưỡng và phát triển năng lực người học

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về xây dựng chuyên đề dạy liên môn trong chương trình lịch sử lớp 9 - THCS

- Nghiên cứu chương trình, nội dung, phương pháp dạy học lịch sử lớp 9

- Xây dựng một số chuyên đề dạy liên môn trong chương trình lịch sử 9 phục vụ dạy học để nâng cao hiệu quả học tập của HS

- Thực nghiệm sư phạm để kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của đề tài Từ đó đề xuất các giải pháp về xây dựng chuyên đề dạy liên môn trong chương trình lịch sử 9 một cách có hiệu quả

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Chuyên đề dạy học liên môn

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: Tập trung nghiên cứu xây dựng một số chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình lịch sử lớp 9 - THCS theo hướng phát triển năng lực người học

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp lịch sử, phương pháp logic

Đây là hai phương pháp quan trọng hàng đầu và không thể tách rời nhau trong nghiên cứu lịch sử

Trong đó phương pháp lịch sử là phương pháp diễn lại tiến trình phát triển của các hiện tượng và các sự kiện với mọi tính chất cụ thể của chúng Phương pháp logic là phương pháp nghiên cứu các hiện tượng trong hình thức tổng quát nhằm vạch ra bản chất, quy luật, khuynh hướng chung trong sự vận động của chúng

5.2 Phương pháp thu thập, phân tích, xử lí tài liệu

Căn cứ vào mục đích, nhiệm vụ của đề tài, tiến hành thu thập, phân tích từ nhiều nguồn khác nhau như sách báo, tạp chí, các luận văn, các công trình nghiên cứu khoa học

có liên quan

Để việc xây dựng một số chuyên đề dạy học liên môn đảm bảo tính khoa học và tính giáo dục, tôi đã tập trung nghiên cứu tài liệu chuẩn là SGK Lịch sử 9 – THCS hiện hành, các tài liệu về giáo dục học đại cương, các tài liệu về tâm lí học đại cương, tâm lí học lứa tuổi và tâm lí học sư phạm để đảm bảo cho việc xây dựng một số chuyên đề dạy học liên môn đạt hiệu quả cao nhất

5.3 Phương pháp phân tích, tiếp cận hệ thống

Đây là cơ sở để nghiên cứu nội dung, chương trình, các bài học trong SGK Lịch sử

9 - THCS Để đảm bảo tính khoa học, các đối tượng nghiên cứu phải được xem xét và phân tích trong một hệ thống hoàn chỉnh

5.4 Phương pháp khảo sát, điều tra

Để đạt hiệu quả trong việc xây dựng một số chuyên đề dạy học liên môn phục vụ giảng dạy ở trường phổ thông cần tìm hiểu kĩ về thái độ tiếp nhận của GV và HS, tìm hiểu thực tế việc dạy học Lịch sử 9 - THCS, đặc biệt là những chương trình dạy học chuyên đề liên môn

Tiến hành dự giờ ở trường THCS trong các tiết học dạy học chuyên đề liên môn để

từ đó rút ra kinh nghiệm và bổ sung những vấn đề có liên quan đến đề tài nghiên cứu

5.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Bước đầu tiến hành thực nghiệm một số chuyên đề liên môn trong dạy học chương trình Lịch sử 9 - THCS

Sử dụng các phiếu thăm dò ý kiến GV và các phiếu điều tra kết quả của HS để đánh giá những kết qủa thu được và tính khả thi của đề tài

5.6 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng phương pháp thống kê toán học trong việc xử lí kiểm tra đánh giá kết quả đạt được qua tìm hiểu thực tế, qua thực nghiệm một số chuyên đề dạy học liên môn trong

chương trình Lịch sử lớp 9 – THCS theo hướng phát triển năng lực người học

6 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, khóa luận bao

gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về dạy học liên môn

Chương 2: Một số chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình Lịch sử lớp 9 –

THCS

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DẠY HỌC LIÊN MÔN

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Bản chất của quá trình dạy học ở trường trung học cơ sở

Khái niệm quá trình dạy học

Quá trình dạy học (QTDH) là một quá trình nhận thức độc đáo của HS dưới sự chỉ

đạo của GV, là một quá trình hai mặt, đạt được chất lượng, hiệu quả dạy học

QTDH là một hoạt động thống nhất hữu cơ của hai hoạt động dạy và học Nó có liên quan chặt chẽ đến ba vấn đề: nội dung môn học, hoạt động của GV và hoạt động học (nhận thức) của HS

Trong nhà trường, QTDH có thể được hiểu là quá trình hoạt động nhận thức tự giác của HS được sự hướng dẫn về mặt sư phạm của GV, nhằm mục đích nắm kĩ năng, kĩ xảo, nhằm hình thành thế giới quan và phát triển nhân cách cũng như năng lực trí tuệ

Bản chất của quá trình dạy học ở trường THCS nói riêng và ở trường phổ thông nói chung đều được xem xét trong mối quan hệ giữa dạy và học, giữa thầy và trò Dạy và học là hai hoạt động đặc trưng, cơ bản của quá trình dạy học Hai mặt đó thống nhất biện chứng với nhau

Dạy là quá trình tổ chức nhận thức cho HS của người GV Bản chất của dạy học là tạo ra các tình huống học tập, trong đó người HS sẽ hoạt động dưới sự hướng dẫn của GV nhằm đạt được chất lượng và hiệu quả dạy học

Học là quá trình hoạt động tự giác, tích cực của HS nhằm lĩnh hội tri thức, kĩ năng,

kĩ xảo, phát triển trí tuệ, thể chất và hình thành nhân cách của HS Nói cách khác, học là một quá trình nhằm biến những yêu cầu của xã hội thành những phẩm chất và năng lực của cá nhân Bản chất của quá trình dạy học là quá trình tiếp thu, xử lí thông tin bằng các hoạt động trí tuệ và chân tay, dựa vào vốn sinh học và vốn đạt được của cá nhân, từ đó có được tri thức, kĩ năng, thái độ mới Do đó, trong học tập bao giờ cũng có tự học với sự tự giác, tích cực và độc lập cao Sự thống nhất của hai hoạt động này đi đến một hệ thống các quan hệ dạy học

Như vậy, quá trình dạy học là một hệ thống cân bằng động gồm nhiều nhân tố tác động qua lại lẫn nhau theo những quy luật và nguyên tắc nhất định nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học đạt chất lượng và hiệu quả cao

1.1.2 Định hướng đổi mới nội dung chương trình giảng dạy lịch sử ở trường THCS

Theo Quyết định phê duyệt đề án đổi mới chương trình, SGK giáo dục phổ thông số 404/QĐ – TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 27 tháng 3 năm 2015 đã xác định những định hướng xây dựng chương trình mới, SGK mới gồm những nội dung chính sau:

Chương trình mới được xây dựng phù hợp với cơ cấu, hệ thống giáo dục trong đề án hoàn thiện cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân do Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì xây dựng trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo nghị quyết số 44/NQ – CP ngày 09 tháng

6 năm 2014 của Chính phủ, trong đó giáo dục phổ thông được phân thành hai giai đoạn: Giai đoạn giáo dục cơ bản và giai đoạn GD định hướng nghề nghiệp Trong giai đoạn định hướng nghề nghiệp xác định thời điểm và mức độ phân hóa, hướng nghiệp phù hợp Chương trình mới, SGK mới đáp ứng yêu cầu của giai đoạn giáo dục cơ bản là đảm bảo trang bị cho HS tri thức phổ thông nền tảng, toàn diện và thực sự cần thiết; giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp bảo đảm HS tiếp cận nghề nghiệp phù hợp với năng lực, nguyện vọng và chủ động chuẩn bị tốt cho giai đoạn giáo dục sau phổ thông

Chương trình mới, SGK mới được xây dựng, biên soạn theo hướng tích hợp ở các lớp học, cấp học dưới và phân hóa dần ở các lớp học, cấp học trên

Chương trình mới, SGK mới phải đáp ứng yêu cầu và góp phần tạo động lực đẩy mạnh đổi mới phương pháp dạy và học, đổi mới thi, kiểm tra, đánh giá chất lượng GD Kết cấu nội dung chương trình Lịch sử ở trường THCS có những thay đổi căn bản trong chương trình giáo dục phổ thông tổng thể Về triết lí giáo dục lịch sử, sẽ có năng lực đặc thù được hình thành cho HS

Thứ nhất, là năng lực nhận diện (biết), hiểu và sử dụng sử liệu Đây là năng lực cốt lõi nhất

Thứ hai là năng lực tái hiện quá khứ Ngoài liên hệ lịch đại có trước có sau thì chú ý đến mối liên hệ, so sánh đồng đại là trong cùng một khoảng thời gian, HS được học cách

so sánh xem Việt Nam so với các nước trong khu vực và thế giới như thế nào, ở trình độ khác biệt ra sao

Thứ ba là phân tích, giải thích và đánh giá lịch sử Nhưng đánh giá thế nào đi nữa cũng phải hướng tới giá trị nhân văn, tốt đẹp Hướng tới về học chiến tranh nhưng để bảo

vệ hòa bình, tránh các cuộc xung đột và chiến tranh trong tương lai Tức là học lịch sử để hòa giải chứ chứ không phải để tạo ra những hận thù, xung đột mới

Thứ tư là năng lực vận dụng những bài học Lịch sử, như những quy luật hay kinh nghiệm cụ thể Kinh nghiệm không chỉ học được trong những thành tựu, chiến công mà còn có thể rút ra từ những sai lầm, thất bại

Để đạt những điều đó, theo định hướng chương trình mới được xây dựng theo cấu trúc chính là tuyến tính, kết hợp đồng tâm, thay cho cấu trúc đồng tâm của chương trình hiện nay Nếu như ở cấp Tiểu học những kiến thức sơ giản về Lịch sử là một hợp phần căn bản của môn Lịch sử và Địa lý chưa tập trung vào trang bị tri thức lịch sử mà mục tiêu cao nhất mới chỉ là giúp HS có được tình yêu với môn học và hình thành, phát triển

kí ức lịch sử Lên cấp THCS, toàn bộ Chương trình Lịch sử dành để trang bị nền tảng tri thức thông sử được thiết kế theo mô hình tích hợp lịch sử thế giới, lịch sử khu vực Đông

Nam Á và lịch sử Việt Nam Trong đó, lịch sử Việt Nam là trọng tâm, chiếm khoảng 60% thời lượng chương trình Vì thế, HS được học thông sử để nắm được dòng chảy của lịch sử Việt Nam qua các thời đại trong sự tương tác với lịch sử khu vực Đông Nam Á và lịch sử thế giới Từ đó giúp HS có được tri thức cơ bản, cốt lõi, hệ thống nhất Trên cơ sở

đó, hình thành, phát triển những năng lực và phẩm chất cơ bản, cốt lõi

1.1.3 Định hướng đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học môn lịch sử ở trường THCS

Tại sao phải đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học môn Lịch sử? Để trả lời câu hỏi này, chúng ta hãy xuất phát từ chính những hạn chế của cách dạy truyền thống Trước đây, trong quá trình dạy học, người thầy đóng vai trò trung tâm, là chủ thể điều khiển mọi hoạt động trên lớp Còn HS thì thụ động tiếp thu kiến thức theo kiểu lắng nghe – ghi nhớ – tái hiện Thêm vào đó, các hình thức tổ chức trong dạy học Lịch sử cũng chưa đa dạng, mới chỉ bó hẹp trong phạm vi không gian của lớp học

Để khắc phục những hạn chế của lối dạy học truyền thống và hình thức tổ chức dạy học ngày nay việc đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạy học Lịch sử đã trở thành một xu hướng tất yếu

Định hướng đổi mới PPDH Lịch sử đáp ứng mục tiêu hình thành và phát triển năng lực của học sinh và quan điểm dạy học “lấy học sinh làm trung tâm” chính là cơ sở để xác định các nội dung đổi mới PPDH

Đối với môn Lịch sử, khi vận dụng các PPDH phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh như giải quyết vấn đề, dạy học khám phá, dạy học theo dự án,… cần chú ý đến sự khác biệt về năng lực và sở thích của mỗi HS để có cách tổ chức dạy học phân hóa phù hợp; đặc biệt chú trọng bồi dưỡng phương pháp tự học, qua đó hướng dẫn HS biết kiến tạo tri thức và nền tảng văn hóa cho bản thân từ những cảm nhận, suy nghĩ và những trải nghiệm của cá nhân trong cuộc sống Tăng cường tính giao tiếp, khả năng hợp tác của HS trong giờ học Lịch sử qua các hoạt động thực hành, luyện tập, trao đổi, thảo luận Vận dụng các phương pháp dạy học theo đặc thù của môn học và các PPDH chung một cách phù hợp nhằm từng bước nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử Các phương pháp dạy học tích cực trong dạy học Lịch sử hiện nay có thể kể đến như:

- Phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề

- Phương pháp thảo luận nhóm

- Phương pháp động não

- Phương pháp nghiên cứu tình huống

- Phương pháp đóng vai

- Phương pháp dạy học theo dự án

Các hình thức tổ chức dạy học hướng tới phát triển năng lực trong môn Lịch sử cũng rất đa dạng

Thứ nhất, hình thức tổ chức dạy học trong lớp: đó là hình thức tổ chức dạy học trong các giờ học chính khoá GV tổ chức các hoạt động học tập cho HS theo các nội dung học tập Hình thức tổ chức dạy học trong lớp được thực hiện theo các cách sau:

1.1.4 Quan niệm về dạy học tích hợp, liên môn

Tích hợp là một khái niệm rộng, không chỉ dùng trong lĩnh vực lí luận dạy học Tích hợp có nguồn gốc từ tiếng La tinh Integration với nghĩa là xác lập cái chung, cái toàn thể, cái thống nhất trên cơ sở những bộ phận riêng lẻ

Tích hợp là một khái niệm được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khoa học (sinh, toán học, triết học, giáo dục học…) Từ điển bách khoa toàn thư Xô viết định nghĩa “tích hợp

là một khái niệm của lí thuyết hệ thống, chỉ trạng thái liên kết của các phần tử riêng rẽ thành cái toàn thể cũng như quá trình dẫn đến trạng thái này” Còn theo từ điển tiếng Việt

“Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau,

Dưới góc độ giáo dục học, tích hợp được hiểu là sự kết hợp một cách hữu cơ, có

hệ thống các kiến thức trong một môn học hoặc giữa các môn học thành một nội dung thống nhất

Trong dạy học các bộ môn, tích hợp được hiểu là sự kết hợp, tổ hợp các nội dung từ các môn học, lĩnh vực học tập khác nhau thành một “môn học” mới hoặc lồng ghép các nội dung cần thiết vào những nội dung vốn có của môn học

Dạy học tích hợp liên môn là dạy học những nội dung kiến thức liên quan đến hai hay nhiều môn học “Tích hợp” là nói đến phương pháp và mục tiêu của hoạt động dạy học còn “liên môn” là đề cập tới nội dung dạy học Đã dạy học “tích hợp” thì chắc chắn phải dạy kiến thức “liên môn” và ngược lại, để đảm bảo hiệu quả của dạy liên môn thì phải bằng cách và hướng tới mục tiêu tích hợp

Ở mức độ thấp thì dạy học tích hợp mới chỉ là lồng ghép những nội dung giáo dục

có liên quan vào quá trình dạy học một môn học như: lồng ghép giáo dục đạo đức, lối sống; giáo dục pháp luật; giáo dục chủ quyền quốc gia về biên giới, biển, đảo; giáo dục

sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, bảo vệ môi trường, an toàn giao thông

Mức độ tích hợp cao hơn là phải xử lí các nội dung kiến thức trong mối liên quan với nhau, bảo đảm cho HS vận dụng được tổng hợp các kiến thức đó một cách hợp lí để giải quyết các vấn đề trong học tập, trong cuộc sống, đồng thời tránh việc HS phải học lại nhiều lần cùng một nội dung kiến thức ở các môn học khác nhau

Chuyên đề tích hợp liên môn là những chuyên đề có nội dung kiến thức liên quan đến hai hay nhiều môn học, thể hiện ở sự ứng dụng của chúng trong cùng một hiện tượng, quá trình trong tự nhiên hay xã hội

Tích hợp là một trong những quan điểm GD đã trở thành xu thế trong việc xác định nội dung DH trong nhà trường phổ thông và trong xây dựng chương trình môn học ở nhiều nước trên thế giới Quan điểm tích hợp được xây dựng trên cơ sở những quan niệm tích cực về quá trình học tập và quá trình DH

Đối với môn Lịch sử, việc thực hiện dạy học tích hợp liên môn sẽ giúp HS phát triển những năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp và làm cho việc học tập trở nên ý nghĩa hơn so với việc các môn học, các mặt GD được thực hiện riêng rẽ Tích hợp là một trong những quan điểm GD nhằm nâng cao năng lực của người học, giúp đào tạo những người có đầy đủ phẩm chất và năng lực để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại

1.1.5 Dạy học theo hướng phát triển năng lực HS ở trường THCS

Giáo dục phổ thông nói chung, giáo dục THCS nói riêng ở nước ta hiện nay đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc HS học được cái gì đến chỗ quan tâm

HS vận dụng được cái gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó, nhất định phải thực hiện thành công việc chuyển từ phương pháp dạy học theo lối “truyền thụ một chiều” sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất; đồng thời phải chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề, coi trọng cả kiểm tra đánh giá kết quả học tập với kiểm tra đánh giá trong quá trình học tập để có thể

tác động kịp thời nhằm nâng cao chất lượng của các hoạt động dạy học và giáo dục

Trong dạy học, GV chủ yếu là người tổ chức, hỗ trợ HS tự lực và tích cực lĩnh hội tri thức Chú trọng sự phát triển khả năng giải quyết vấn đề, khả năng giao tiếp Chú trọng sử dụng các quan điểm, phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực; các phương pháp dạy học thí nghiệm, thực hành…

Như vậy, có thể hiểu dạy học theo định hướng phát triển năng lực là dạy học định hướng kết quả đầu ra nhằm phát triển năng lực người học:

* Về nội dung:

- Học nội dung chuyên môn để có năng lực chuyên môn: Có tri thức chuyên môn dễ ứng vận dụng trong học tập và cuộc sống

- Học phương pháp để có năng lực phương pháp: lập kế hoạch học tập, làm việc có phương pháp học tập, thu nhập thông tin đánh giá

- Học giao tiếp xã hội để có năng lực xã hội: hợp tác nhóm học cách ứng xử, có tinh thần trách nhiệm khả năng giải quyết trong các mối quan hệ hợp tác

- Học tự trải nghiệm đánh giá để có năng lực nhân cách: tự đánh giá để hình thành các chuẩn mực giá trị đạo đức

* Về chuẩn đầu ra:

- Phẩm chất: Yêu gia đình quê hương đất nước, nhân ái, khoan dung, trung thực…

- Năng lực chung: năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tư duy sáng tạo,năng lực tự quản

lí bản thân, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực sử dụng cảm xúc, năng lực tính toán, năng lực công nghệ thông tin và truyền thông…

- Năng lực chuyên biệt: tái hiện, so sánh, phân tích, phản biện, khái quát hóa; nhận xét, đánh giá rút ra bài học lịch sử; năng lực sử dụng bản đồ, tranh ảnh, năng lực khảo sát thực tế,…

* Kĩ thuật dạy học theo định hướng năng lực gồm có: kĩ thuật chia nhóm; kĩ thuật đặt câu hỏi; kĩ thuật bể cá; kĩ thuật khăn trải bàn; kĩ thuật phòng tranh; kĩ thuật công đoạn; kĩ thuật đọc hợp tác; kĩ thuật mảnh ghép; kĩ thuật hỏi chuyên gia; kĩ thuật trình bày một phút; kĩ thuật bản đồ; kĩ thuật tư duy

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Nội dung chương trình, SGK Lịch sử lớp 9 – THCS

Theo Quyết định số 16/2006/QĐ-BGD&ĐT ngày 5 tháng 5 năm 2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, chương trình giáo dục phổ thông, trong đó có chương trình Lịch sử được ban hành SGK Lịch sử lớp 9 được biên soạn đảm bảo các nguyên tắc

về tính khoa học, tính cơ bản, tính dân tộc, tính khả thi

Về nội dung và hình thức trình bày, SGK Lịch sử lớp 9 được thiết kế thành các bài học tương đối độc lập và ứng với mỗi bài một tiết Trong trường hợp có một số đơn vị kiến thức khó chia tiết thì chấp nhận phương án có bài tiếp theo

Toàn bộ nội dung chương trình Lịch sử 9 được chia làm hai phần với tổng số 34 bài Trong đó:

- Phần một:Lịch sử thế giới hiện đại từ năm 1945 đến nay Gồm 5 chương, 13 bài Chương I: Liên Xô và các nước Đông Âu sau chiến tranh thế giới thứ hai

Chương II: Các nước Á, Phi, Mĩ – Latinh từ năm 1945 đến nay

Chương III: Mĩ, Nhật Bản, Tây Âu từ năm 1945 đến nay

Chương IV: Quan hệ quốc tế từ năm 1945 đến nay

Chương V: Cuộc cách mạng khoa học – kĩ thuật từ năm 1945 đến nay

- Phần hai:Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến nay Gồm 7 chương, 21 bài

Chương I: Việt Nam trong những năm 1919 – 1930

Chương II: Việt Nam trong những năm 1930 – 1939

Chương III: Cuộc vận động tiến tới Cách mạng tháng Tám năm 1945

Chương IV: Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám đến toàn quốc kháng chiến Chương V: Việt Nam từ cuối năm 1946 đến 1954

Chương VI: Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975

Chương VII: Việt Nam từ năm 1975 đến năm 2000

Để học tốt môn Lịch sử 9, HS cần củng cố và rèn luyện tốt các kĩ năng quan trọng như phân tích, nhận xét, so sánh, đánh giá và rút ra bản chất của các sự kiện lịch sử; kĩ năng sử dụng dùng đồ trực quan như lược đồ, bản đồ các trận đánh, các chiến dịch, phân tích hình ảnh,

Sau khi tìm hiểu về Lịch sử thế giới từ năm 1945 đến nay và Lịch sử Việt nam từ năm 1919 đến nay, HS cần có thái độ tích cực và nhận thức đúng đắn về hoàn cảnh, nội dung, bản chất và mối liên hệ của các sự kiện lịch sử, các quy luật lịch sử

1.2.2 Đặc điểm tâm lí và trình độ nhận thức của HS lớp 9 – THCS

Ở lứa tuổi này, do sự phát triển mạnh mẽ của cơ thể, đặc biệt do sự phát triển của các mối quan hệ xã hội và sự giao tiếp trong tập thể mà ở các em đã biểu hiện nhu cầu tự đánh giá nhu cầu so sánh mình với người khác Các em đã bắt đầu xem xét mình, vạch cho mình một nhân cách tương lai, muốn hiểu biết mặt mạnh, mặt yếu trong nhân cách của mình Mức độ tự ý thức của các em cũng có sự khác nhau Nội dung của tự ý thức không phải tất cả những phẩm chất của nhân cách đều ý thức được hết Ban đầu các em chỉ nhận thức hành vi của mình, sau đó là nhận thức những phẩm chất đạo đức, tính cách

và nằng lực của mình trong những phạm vi khác nhau, cuối cùng các em mới nhận thức những phẩm chất phức tạp thể hiện nhiều mặt của nhân cách (tình cảm trách nhiệm, lòng

tự trọng…)

Ban đầu các em còn dựa vào đánh giá của những người gần gũi và có uy tín với mình Dần dần các em hình thành khuynh hướng độc lập phân tích và đánh giá bản thân Nhưng khả năng tự đánh giá của thiếu niên còn hạn chế, chưa đủ khách quan… Do đó, nảy sinh những xung đột, mâu thuẫn giữa mức độ kì vọng của các em với địa vị thực tế của chúng trong tập thể; mâu thuẫn giữa thái độ của các em đối với bản thân, đối với

những phẩm chất nhân cách của mình và thái độ của các em đối với người lớn, đối với bạn bè cùng lứa tuổi

Ý nghĩa quyết định nhất để phát triển tự ý thức ở lứa tuổi này cuộc sống tập thể của các em, nơi mà nhiều mối quan hệ giá trị đúng đắn, mối quan hệ này sẽ hình thành ở các

em lòng tự tin vào sự tự đánh giá của mình, là những yêu cầu ngày càng cao đối với hành

vi, hoạt động của các em… cũng đồng thời giúp cho sự phát triển về mặc tự ý thức của các em

Sự phát triển tự ý thức của thiếu niên có ý nghĩa lớn lao ở chỗ, nó thúc đẩy các em bước vào một giai đoạn mới Kể từ tuổi thiếu niên trở đi, khả năng tự giáo dục của các

em được phát triển, các em không chỉ là khách thể của quá trình giáo dục mà còn đồng thời là chủ thể của quá trình này Ở nhiều em, tự giáo dục còn chưa có hệ thống, chưa có

kế hoạch, các em còn lúng túng trong việc lựa chọn biện pháp tự giáo dục Vì vậy, việc xây dựng các chuyên đề liên môn trong dạy học Lịch sử theo hướng phát triển năng lực người GV sẽ tổ chức hoạt động học tập phong phú, hấp dẫn, lôi cuốn các em vào hoạt động chung của tập thể và kích thích sự phát triển hứng thú nhận thức và xây dựng thế giới quan tích cực

* Đặc điểm trí tuệ:

Ở lứa tuổi thiếu niên, đặc điểm cơ bản của trí nhớ là sự tăng cường tính chất chủ định, năng lực ghi nhớ có chủ định được tăng lên rõ rệt, cách thức ghi nhớ được cải tiến,

hiệu suất ghi nhớ cũng được nâng cao

HS trung học cơ sở có nhiều tiến bộ trong việc ghi nhớ tài liệu trừu tượng, từ ngữ

HS có những kỹ năng tổ chức hoạt động tư duy, biết tiến hành các thao tác như so sánh, hệt thống hóa, phân loại nhằm ghi nhớ tài liệu Kỹ năng nắm vững phương tiện ghi nhớ của thiếu niên được phát triển ở mức độ cao, các em bắt đầu biết sử dụng những phương pháp đặc biệt để ghi nhớ và nhớ lại Tốc độ ghi nhớ và khối lượng tài liệu được ghi nhớ tăng lên Ghi nhớ máy móc ngày càng nhường chỗ cho ghi nhớ lô-gic, ghi nhớ ý nghĩa Hiệu quả của trí nhớ trở nên tốt hơn Các em thường phản đối các yêu cầu của GV bắt học thuộc lòng từng câu, từng chữ có khuynh hướng muốn tái hiện bằng lời nói của mình

Tư duy nói chung và tư duy trừu tượng nói riêng phát triển mạnh là một đặc điểm

cơ bản của hoạt động tư duy ở thiếu niên Nhưng thành phần của tư duy hình tượng - cụ thể vẫn được tiếp tục phát triển, nó vẫn giữ vai trò quan trọng trong cấu trúc của tư duy Các em hiểu các dấu hiệu bản chất của đối tượng nhưng không phải bao giờ cũng phân biệt được những dấu hiệu đó trong mọi trường hợp Khi nắm khái niệm các em có khi thu hẹp hoặc mở rộng khái niệm không đúng mức Ở tuổi thiếu niên, tính phê phán của tư duy cũng được phát triển, các em biết lập luận giải quyết vấn đề một cách có căn cứ Những đặc điểm trên của tri giác, trí nhớ và tư duy đã tạo điều kiện cho HS thực hiện các thao tác tư duy cơ bản, phân tích, tái hiện các sự kiện, hiện tượng lịch sử và xác

định mối liên hệ, tác động giữa các sự kiện, hiện tượng đó Đây là cơ sở hình thành các năng lực chuyên biệt cho HS trong dạy học lịch sử

Tuy HS lớp 9 là lứa cuối cấp nhưng khả năng tư duy lí luận, tư duy logic, tư duy trừu tượng một cách độc lập, sáng tạo còn hạn chế nên việc xây dựng các chuyên đề dạy học tích hợp liên môn trong giảng dạy sẽ bồi dưỡng óc tư duy chặt chẽ và có hệ thống

* Đặc điểm học tập:

Việc học tập ở trường trung học cơ sở là một bước ngoặc quan trọng trong đời sống của thiếu niên Ở cấp tiểu học, trẻ học tập các hệ thống các sự kiện và hiện tượng, hiểu những mối quan hệ cụ thể và đơn giản giữa các sự kiện và hiện tượng đó Ở trường THCS, việc học tập của các em phức tạp hơn một cách đáng kể Các em chuyển sang nghiên cứu có hệ thống những có sở của các khoa học, các em học tập có phân môn… Mỗi môn học gồm những khái niệm, những quy luật được sắp xếp thành một hệ thống tương đối sâu sắc Điều đó đòi hỏi các em phải tự giác và độc lập cao

Do nội dung môn học và sự đòi hỏi phải mở rộng tầm hiểu biết chi phối nên thái độ đối với môn học đã được phân hóa Ở đa số thiếu niên, nội dung khái niệm “học tập” đã được mở rộng, ở nhiều em đã có yếu tố tự học, có hứng thú bền vững đối với môn học, say mê học tập Tuy nhiên, tính tò mò, ham hiểu biết nhiều có thể khiến hứng thú của thiếu niên bị phân tán và không bền vững và có thể hình thành thái độ dễ dãi, không nghiêm túc đối với các lĩnh vực khác trong cuộc sống Nếu việc xây dựng một số chuyên

đề dạy học liên môn trong chương trình lịch sử 9 theo hướng phát triển năng lực có sự liên kết lô-gic giữa các nội dung môn học thì rõ ràng phát huy năng lực, tư duy của HS,

từ đó nâng cao hiệu quả của dạy và học

1.2.3 Thực trạng vận dụng dạy học tích hợp liên môn trong dạy học lịch sử hiện nay

* Trong soạn bài:

Lịch sử là môn học có liên quan đến nhiều kiến thức, nó mang tính quá khứ và có

hệ thống Nội dung tri thức lịch sử rất phong phú, đề cập đến mọi lĩnh vực của đời sống loài người, bao gồm cả chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa nghệ thuật, khoa học kĩ thuật… Những nội dung tri thức lịch sử đó lại có mối liên hệ đan xen, phức tạp Điều này đòi hỏi người GV phải luôn luôn chú ý đến mối quan hệ ngang dọc, trước sau của các vấn

đề lịch sử cũng như mối quan hệ ngang, nội tại giữa các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa để cung cấp cho HS những tri thức lịch sử khoa học mang tính logic và hoàn chỉnh

Khó khăn trong việc giảng dạy lịch sử hiện nay ở các trường phổ thông theo hướng dạy học liên môn là ban đầu GV phải tìm hiểu sâu hơn những kiến thức thuộc các môn học khác Cộng thêm vấn đề tâm lý chủ yếu vẫn quen dạy theo chủ đề đơn môn nên khi dạy theo chủ đề tích hợp, liên môn, các GV sẽ vất vả hơn, phải xem xét, rà soát nội dung chương trình, SGK hiện hành để loại bỏ những thông tin cũ, lạc hậu, đồng thời bổ sung, cập nhật những thông tin mới, phù hợp Nội dung của phương pháp dạy tích hợp, liên

môn cũng yêu cầu GV cấu trúc, sắp xếp lại nội dung dạy học trong chương trình hiện hành theo định hướng phát triển năng lực HS nên không tránh khỏi làm cho GV có cảm giác ngại thay đổi Tuy nhiên, những khó khăn này chỉ là bước đầu và có thể khắc phục

dễ dàng bởi các lí do Thứ nhất, trong quá trình dạy học môn học lịch sử, GV vẫn thường xuyên vẫn thường xuyên phải dạy những kiến thức liên quan đến các môn học khác như Địa lí, Ngữ Văn, Giáo dục công dân vì vậy đã có sự am hiểu những kiến thức liên môn

đó Thứ hai, với việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, vai trò của GV không còn

là người truyền thụ kiến thức mà là người tổ chức, kiểm tra, định hướng hoạt động học của HS Như vậy, dạy học theo các chuyên đề tích hợp liên môn sẽ giúp GV giảm tải trong việc dạy các kiến thức liên môn trong môn học của mình, bồi dưỡng, nâng cao kiến thức và kĩ năng sư phạm của mình

Việc xây dựng các chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình Lịch sử 9 có khả năng đáp ứng được nhu cầu đổi mới nội dung và phương pháp dạy học môn Lịch sử Thông qua nội dung các chuyên đề lịch sử, GV có thể khai thác các nguồn kiến thức của các môn học khác cho nội dung từng bài dạy Việc khai thác các tri thức liên quan để thiết kế giáo án tích hợp liên môn cần phải đảm bảo:

Giáo án vận dụng kiến thức liên môn không phải là một bản đề cương kiến thức để

GV lên lớp giảng giải, truyền thụ áp đặt cho HS, mà là một bản thiết kế các hoạt động, thao tác nhằm tổ chức cho HS thực hiện trong giờ lên lớp để lĩnh hội tri thức, phát triển năng lực và nhân cách theo mục đích giáo dục và giáo dưỡng của bộ môn Đó là bản thiết

kế gồm hai phần hợp thành hữu cơ: Một là, hệ thống các tình huống dạy học được đặt ra

từ nội dung khách quan của bài dạy, phù hợp với tính chất và trình độ tiếp nhận của HS Hai là, một hệ thống các hoạt động, thao tác tương ứng với các tình huống trên do GV sắp xếp, tổ chức hợp lí nhằm hướng dẫn HS từng bước tiếp cận, chiếm lĩnh bài học một cách tích cực và sáng tạo

Thiết kế giáo án vận dụng kiến thức liên môn phải bám chặt vào những kiến thức các bộ môn có liên quan

Thiết kế giáo án vận dụng kiến thức liên môn phải bảo đảm nội dung và cấu trúc đặc thù nhưng không gò ép vào một khuôn mẫu cứng nhắc mà cần tạo ra những chân trời

mở cho sự tìm tòi sáng tạo trong các phương án tiếp nhận của HS, trên cơ sở bảo đảm được chủ đích, yêu cầu chung của giờ học

Nội dung dạy học của thiết kế giáo án vận dụng kiến thức liên môn phải làm rõ những tri thức và kĩ năng cần hình thành, tích luỹ cho HS qua phân tích, chiếm lĩnh kiến thức, mặt khác, phải chú trọng nội dung tích hợp giữa tri thức bộ môn mình dạy với các

bộ môn khác

Giáo án vận dụng kiến thức liên môn theo quan điểm tích hợp phải chú trọng thiết

kế các tình huống tích hợp và tương ứng là các hoạt động phức hợp để HS vận dụng phối

hợp các tri thức và kĩ năng của các phân môn vào xử lí các tình huống đặt ra, qua đó chẳng những lĩnh hội được những tri thức và kĩ năng riêng rẽ của từng phân môn mà còn chiếm lĩnh tri thức và phát triển năng lực tích hợp

Tóm lại, tùy theo nội dung, thời gian và trình độ nhận thức của HS mà GV đưa ra các nguồn tin vừa sức, hấp dẫn và đảm bảo hiệu quả cao trong tiết học

* Trong tiết học trên lớp:

Ngoài việc khai thác để chuẩn bị bài, tích lũy kiến thức GV còn phải đưa ra các vấn

đề hướng dẫn HS tự khai thác kiến thức nhằm tự giải quyết các nội dung tiết học trên lớp Hình thức này giúp cho HS phát huy được tính độc lập và tích cực trong giờ học

Việc tổ chức DH vận dụng kiến thức liên môn cũng cần tuân thủ một số nguyên tắc

cụ thể sau:

Tổ chức giờ học trên lớp là tiến trình thực thi bản kế hoạch phối hợp hữu cơ hoạt động của GV và HS theo một cơ cấu sư phạm hợp lí, khoa học, trong đó GV giữ vai trò, chức năng tổ chức, hướng dẫn, định hướng chứ không phải truyền thụ áp đặt một chiều HS được đặt vào vị trí trung tâm của quá trình tiếp nhận, đóng vai trò chủ thể cảm thụ, nhận thức thẩm mĩ, trực tiếp tiến hành hoạt động tiếp cận, khám phá, chiếm lĩnh kiến thức

Tổ chức hoạt động đọc hiểu vận dụng kiến thức liên môn trên lớp, GV phải chú trọng mối quan hệ giữa HS và nội dung dạy học, phải coi đây là mối quan hệ cơ bản, quan trọng nhất trong cơ chế giờ học Muốn vậy, GV phải từ bỏ vai trò, chức năng truyền thống là truyền đạt kiến thức có sẵn cho HS, còn HS không thể duy trì thói quen nghe giảng, ghi chép, học thuộc, rồi “làm bài” theo lối tái hiện, sao chép, làm thui chột dần năng lực tư duy sáng tạo, khả năng tự đọc, tự tìm tòi, xử lí thông tin, tổ chức các kiến thức một cách sáng tạo

Tổ chức chuyên đề liên môn tuyệt đối không cho HS biết trước hệ thống câu hỏi

và nội dung kiến thức mà chúng ta chỉ thông báo chủ đề dạy học để các em tự tìm tòi, khám phá nội dung liên quan

Tiểu kết chương 1

Chương 1, tác giả đã trình bày khái quát về cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc xây dựng chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình Lịch sử 9 – THCS theo hướng phát triển năng lực người học Việc xây dựng các chuyên đề liên môn này góp phần nâng cao chất lượng dạy học, phát huy được năng lực tích cực, chủ động, tư duy, sáng tạo của HS

Để xây dựng các chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình Lịch sử 9 – THCS theo hướng phát triển năng lực người học trước hết phải xuất phát từ mục tiêu, nhiệm vụ, đặc trưng, bản chất của quá trình dạy học, từ đặc điểm tâm lí, trình độ nhận thức của HS

và thực tiễn trường THCS để xây dựng một cách hợp lí, hiệu quả

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC LIÊN MÔN TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH

SỬ LỚP 9 – THCS

2.1 Khả năng xây dựng và vận dụng các chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình Lịch sử lớp 9 - THCS

2.1.1 Vị trí, nhiệm vụ của chương trình Lịch sử lớp 9 – THCS

Trong các bộ môn ở trường phổ thông thì môn lịch sử có một vị trí vô cùng quan trọng Môn học được bắt buộc từ tiểu học đến THPT Lịch sử giúp HS có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và và lịch sử thế giới, góp phần hình thành ở

HS thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, niềm tự hào dân tộc, tinh thần đoàn kết quốc tế Đồng thời, học lịch sử còn bồi dưỡng năng lực tư duy, hành động và thái độ ứng xử đúng đắn trong cuộc sống của các em

Theo chương trình THCS hiện nay, bộ môn Lịch sử 9 là môn học độc lập với thời lượng 1,5 tiết/tuần Chương trình có nội dung khá rộng, bao quát lịch sử thế giới hiện đại

từ năm 1945 đến nay và lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến nay Vì thế chương trình cung cấp cho các em HS những kiến thức cơ bản về lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc Lịch sử thế giới giúp các em biết được tình hình các nước sau Chiến tranh thế giới thứ hai như các nước xã hội chủ nghĩa Liên Xô, các nước Đông Âu; phong trào giải phóng dân tộc ở các nước Á, Phi, Mĩ – Latinh; các nước tư bản như Mĩ, Nhật Bản, Tây Âu; quan hệ quốc

tế và cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật Với lịch sử Việt Nam, HS có được những kiến thức về phong trào cách mạng Việt Nam, cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mĩ và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta

Môn Lịch sử ở trường phổ thông có nhiệm vụ quan trọng để đào tạo, giáo dục thế

hệ trẻ Chương trình lịch sử ở trường phổ thông bao gồm các kiến thức khái quát, cụ thể

về lịch sử từng quốc gia dân tộc Do vậy lượng kiến thức vô cùng rộng lớn cả với thầy và trò Việc học tập Lịch sử không phải cung cấp một số kiến thức, và mẩu chuyện về quá khứ mà trang bị cho HS những kiến thức khoa học

Những nội dung trong chương trình lịch sử 9 có nhiệm vụ quan trọng trong việc giáo dục, bồi dưỡng các giá trị truyền thống của dân tộc, nhất là chủ nghĩa yêu nước, ý chí độc lập tự cường, tinh thần nhân ái…từ đó xây dựng phẩm chất và bản lĩnh con người Việt Nam Qua đó, tạo niềm tin cho HS qua các bằng chứng xác thực như tin vào vai trò của Đảng, của Bác, của nhân dân trong đấu tranh, xây dựng Cung cấp cho HS những kinh nghiệm quý báu về cách xử lí tình huống thông minh, nhất là trong đấu tranh bảo vệ

Tổ quốc Giáo dục lòng yêu nước qua các tấm gương khắc phục khó khăn, không ngại hí sinh gian khổ, xả thân vì nước Từ đó, HS ý thức được trách nhiệm của mình với xã hội,

Tổ quốc

Như vậy, có thể thấy từ vai trò và nhiệm vụ của chương trình lịch sử 9 nếu xây dựng các chuyên đề liên môn trong dạy học lịch sử sẽ tránh được chồng chéo, trùng lặp

về nội dung kiến thức trong một môn học, giữa các môn và các lĩnh vực giáo dục khác Đặt các nội dung của nhiều môn trong một môn học sẽ có tác dụng bổ sung, hỗ trợ và làm sáng tỏ cho nhau khi hướng đến nhiệm vụ chung và nâng cao hiệu quả giáo dục

2.1.2 Những yếu tố thuận lợi cho việc xây dựng và vận dụng các chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình Lịch sử 9 – THCS

Môn Lịch sử trong trường phổ thông có nhiều thuận lợi để xây dựng các chuyên đề liên môn vì những kiến thức Lịch sử rất phong phú, đề cập đến mọi lĩnh vực của đời sống loài người, bao gồm cả chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa nghệ thuật, khoa học kĩ thuật,

tư tưởng… Vì vậy, việc tích hợp liên môn nội dung kiến thức của các môn học khác sẽ rất đa dạng

Xây dựng các chuyên đề liên môn trong giảng dạy Lịch sử lớp 9 – THCS là rất cần thiết Căn cứ vào vị trí và mục tiêu của môn học, có thể thấy môn Lịch sử lớp 9 trong nhà trường phổ thông có nhiều thuận lợi cho việc xây dựng các chuyên đề liên môn Vì môn Lịch sử lớp 9 trang bị cho HS những kiến thức về lịch sử thế giới, lịch sử Việt Nam thời

kì hiện đại bao gồm sự phát triển về kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, khoa học – kĩ thuật… Việc xây dựng chuyên đề liên môn trong giảng dạy Lịch sử đã được triển khai ở trường trung học cơ sở từ lớp 6, lớp 7, lớp 8 nên chương trình Lịch sử lớp 9 đã có những tiền đề để khai thác, phục vụ cho tích hợp các kiến thức liên môn cho HS lớp 9

Dựa trên mối liên hệ những nội dung kiến thức môn Lịch sử và nội dung kiến thức một số môn học khác như: Địa lí, Văn học, Âm nhạc, Giáo dục công dân…Tôi đưa ra một số chuyên đề liên môn có thể xây dựng trong chương trình Lịch sử lớp 9 – THCS như sau:

Bảng 2.1: Một số chuyên đề liên môn trong chương trình Lịch sử lớp 9 - THCS

Lịch sử

Môn học liên môn

Nội dung kiến thức liên môn

Thời lượng chuyên đề

Nguyễn Ái Quốc ở nước ngoài trong nhưng năm

1919 - 1925

Bài 1: Học hát bài Quốc ca Việt Nam

Bài 6: Tuyên ngôn độc lập (Phần II: tác phẩm)

số 2; Âm nhạc thường thức: nhạc sĩ Hoàng Vân và bài hát “Hò kéo pháo”

Âm nhạc 9

Bài 28: Vùng Tây Nguyên

Bài 43: Miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ Bài 7: Ôn tập Bài đọc thêm nhạc sĩ Xuân Hồng và bài hát “Mùa xuân trên thành phố

Hồ Chí Minh”

và phát triển kinh tế - xã hội ở miền

phóng hoàn

Nam (1973 – 1975)

Việc xây dựng các chuyên đề liên môn gúp cho HS hiểu vấn đề sâu sắc hơn, thấy được những kiến thức Lịch sử là bổ ích Trong qúa trình học tập, các em được suy nghĩ, liên hệ và có khả năng vận dụng sự hiểu biết của mình để đưa ra các giải pháp giải quyết các vấn đề thực tế cuộc sống Điều đó làm cho việc xây dựng các chuyên đề liên môn trở nên hấp dẫn, sinh động hơn

2.2 Xây dựng các chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình Lịch sử lớp 9 – THCS

2.2.1 Nguyên tắc xây dựng các chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình Lịch

sử lớp 9 – THCS

Để đảm bảo chất lượng dạy học cho HS thì việc xây dựng các chuyên đề dạy học liên môn phải đảm bảo những nguyên tắc nhất định Xây dựng các chuyên đề dạy học liên môn trong giảng dạy Lịch sử 9 cũng phải dựa trên nguyên tắc chung của xây dựng chuyên đề dạy học

Thứ nhất, đảm bảo mục tiêu giáo dục phổ thông: Chuyên đề phải đảm bảo mục tiêu

giáo dục môn học hiện nay là góp phần hình thành các phẩm chất tốt đẹp như yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm; các năng lực chung (tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo) Đặc biệt là đảm bảo chuẩn kiến thức, kĩ

năng của môn học

Thứ hai, đảm bảo tính khoa học: Việc xây dựng chuyên đề liên môn phải đảm bảo

được tính chính xác về nội dung khoa học chứa đựng trong chuyên đề Các nội dung của chuyên đề phải phù hợp với nội dung chương trình dạy học trong SGK Lịch sử 9 đã được

Bộ giáo dục quy định

Nội dung chuyên đề phải đảm bảo đầy đủ kiến thức, đáp ứng mục tiêu kiến thức mà bài học đã đặt ra Kiến thức phải mang tính chất tổng hợp, chính xác cao nhằm rèn luyện

kĩ năng tư duy tổng hợp cho HS

Nội dung chuyên đề phải phù hợp với tâm sinh lí lứa tuổi và trình độ nhận thức của

HS lớp 9

Thứ ba, đảm bảo tính nội dung: Chuyên đề liên môn không làm tăng tải nội dung

chương trình, không tích hợp ngược Nội dung trong chuyên đề yêu cầu HS khai thác vận dụng kiến thức của môn Lịch sử với các môn liên quan phải tương đồng để phát hiện và

giải quyết vấn đề một cách chủ động, sáng tạo, hợp tác,…

Thứ tư, đảm bảo tính khả thi: Chuyên đề liên môn phải gắn liền với thực tiễn, tác

động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS, phù hợp với năng lực HS, phù hợp với điều kiện khách quan của từng trường hiện nay Các chuyên đề liên môn đảm bảo để HS học tập tích cực, giúp HS khai thác kiến thức môn, phát hiện một số kĩ

năng, năng lực chung

2.2.2 Quy trình xây dựng chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình trong chương trình Lịch sử 9 – THCS

Để xây dựng chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình Lịch sử 9 – THCS cần thực hiện theo quy trình sau:

* Bước 1: Xác định tên chuyên đề

Căn cứ vào nội dung SGK Lịch sử lớp 9 và nội dung SGK của từng môn học và những ứng dụng phương pháp dạy học trong thực tiễn, tổ/nhóm chuyên môn xác định các nội dung kiến thức liên quan với nhau, có những điểm tương đồng được thể hiện ở một số bài/tiết hiện hành, từ đó xây dựng một số vấn đề chung để tạo thành một chuyên đề dạy học ( chuyên đề có thời lượng ít nhất 2 tiết)

Trường hợp có nội dung kiến thức liên quan đến nhiều môn học, các tổ chuyên môn liên quan cùng nhau lựa chọn nội dung để thống nhất xây dựng các chủ đề tích hợp, liên môn

* Bước 2: Xác định chuẩn kiến thức, kỹ năng, thái độ và năng lực

Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện hành và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho HS theo phương pháp dạy học tích cực, từ đó xác định các năng lực và phẩm chất có thể hình thành cho HS trong chuyền đề sẽ xây dựng

Một số năng lực chung: tự học, phát triển và giải quyết vấn đề, sáng tạo; giao tiếp

và hợp tác; sử dụng công nghệ thông tin

Một số năng lực riêng: nhận thức thế giới theo quan điểm khách quan; sử dụng công

cụ về Lịch sử học; liên hệ thực tiễn và thông tin tri thức lịch sử; giải quyết vấn đề và sáng tạo về Lịch sử

Một số phẩm chất: nhân ái, chuyên cần, trách nhiệm, trung thực, khoan dung, tiết kiệm, kỉ luật và dũng cảm

* Bước 3: Xây dựng nội dung chuyên đề

Trên cơ sở vấn đề cơ bản của chương trình, SGK THCS có mối quan hệ mật thiết với nhau, có những điểm tương đồng về nội dung kiến thức, GV hình thành chuyên đề dạy học

Nội dung chuyên đề cần tạo nên một chuỗi các vấn đề học tập cần giải quyết, khi giải quyết được nhiệm vụ học tập đó sẽ tạo thành một nội dung hoạt động hoàn chỉnh, toàn diện cả chiều dọc và chiều ngang của chuyên đề

Nội dung chuyên đề đảm bảo chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình SGK và phát triển năng lực HS

Kênh hình, tư liệu tham khảo của chuyên đề phải góp phần tạo điều kiện cho HS tham gia các hoạt động học tập và hình thành năng lực trong học tập

Chú ý đến tính vừa sức của chuyên đề: cân đối giữa khối lượng và mức độ kiến thức trong chuyên đề

* Bước 4: Thiết kế tiến trình dạy học chuyên đề thành các hoạt động học (thực chất

là thiết kế giáo án dạy học)

Tiến trình tổ chức các hoạt động cần linh hoạt, mềm dẻo

Đảm bảo thiết kế được các hoạt động dạy học

Sử dụng các PPDH bộ môn theo hướng phát huy tính tích cực của HS nhằm hình thành và phát triển các năng lực cho HS

Các hoạt động học được tổ chức cho HS thực hiện ở trên lớp và ở nhà

Khi tổ chức một hoạt động học tập cần đảm bảo các công việc sau:

- GV giao nhiệm vụ, HS thực hiện giải pháp đã lựa chọn để giải quyết vấn đề

- HS hoạt động tự lực giải quyết nhiệm vụ (cá nhân, cặp đôi hoặc nhóm nhỏ)

- GV tổ chức cho HS thảo luận và báo cáo kết quả làm việc

- GV hướng dẫn cho HS nhận định và rút ra kết luận GV chốt các kiến thức thu được, gợi ý HS phát hiện các vấn đề cần giả quyết tiếp theo

* Bước 5: Kiểm tra, đánh giá chuyên đề:

- Kiểm tra đánh giá quá trình: quan sát, nhận xét việc HS tham gia và hoàn thành các nhiệm vụ học tập của chuyên đề

- Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS:

+ Xác định và mô tả 4 mức độ yêu cầu ( nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp, vận dụng cao) của mỗi câu hỏi/ bài tập có thể sử dụng để kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất của HS trong dạy học

+ Biên soạn các câu hỏi/bài tập cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã mô tả để sử dụng trong các quá trình tổ chức các hoạt động dạy học và kiểm tra, đánh giá, luyện tập theo chuyên đề đã xây dựng (bài kiểm tra)

2.2.3 Nội dung một số chuyên đề dạy học liên môn trong chương trình Lịch sử lớp 9 – THCS

Căn cứ vào những nguyên tắc, quy trình xây dựng chuyên đề liên môn và chương trình Lịch sử 9 - THCS, đề tài tiến hành xây dựng ba chuyên đề đó là: Vai trò của Nguyễn Ái Quốc ở nước ngoài trong những năm 1919 – 1925; Cách mạng tháng Tám năm 1945; Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp kết thúc thắng lợi (1953 – 1954) Nội dung của những chuyên đề như sau:

CHUYÊN ĐỀ 1: VAI TRÒ CỦA NGUYỄN ÁI QUỐC Ở NƯỚC NGOÀI TRONG NHỮNG NĂM 1919 – 1925

I Xác định tên chuyên đề:

VAI TRÒ CỦA NGUYỄN ÁI QUỐC Ở NƯỚC NGOÀI TRONG NHỮNG NĂM

1919 – 1925

* Lý do chọn chuyên đề: vai trò của Nguyễn Ái Quốc trong những năm 1919 –

1925 là thời kì Người đã trực tiếp chuẩn bị đầy đủ về mặt chính trị, tư tưởng và tổ chức cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam Chuyên đề “Vai trò của Nguyễn Ái Quốc trong những năm 1919 – 1925” sẽ đi sâu tìm hiểu những hoạt động của người ở Pháp, Liên Xô, Trung Quốc

II Mục tiêu chuyên đề

1 Kiến thức:

- Hiểu rõ những hoạt động cụ thể của Nguyễn Ái Quốc sau Chiến tranh thế giới thứ nhất ở Pháp, Liên Xô và Trung Quốc và thấy được con đường cứu nước đúng đắn do Người tìm ra và tích cực chuẩn bị về tư tưởng, tổ chức cho việc thành lập chính đảng vô sản ở Việt Nam

- Sự khác nhau trong con đường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc với con đường của lớp người đi trước

- Hiểu được chủ trương, hoạt động và ảnh hưởng của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên

Kiến thức liên môn:

- Vận dụng kiến thức môn Ngữ Văn để biết, hiểu được bản chất của chủ nghĩa đế quốc qua ngòi bút lập luận sắc bén, trào phúng sâu cay của Nguyễn Ái Quốc; cảm xúc, thời điểm Bác bắt gặp Luận cương của Lê – nin

- Vận dụng kiến thức môn Giáo dục công dân hiểu được: Thế nào là lòng yêu lao động, ý chí quyết tâm và lòng yêu Tổ quốc? Biểu hiện và ý nghĩa của những đức tính đó của Bác

- Vận dụng kiến thức môn Âm nhạc qua bài hát “Thăm bến Nhà Rồng” của nhạc sĩ Trần Hoàn HS nhớ lại ca từ, giai điệu, nội dung bài hát thể hiện được hình ảnh của Bến Nhà Rồng – nơi Bác Hồ đã ra đi tìm đường cứu nước Từ đó ghi nhớ công ơn của Bác

- Vận dụng kiến thức môn Địa lí, đặc biệt địa lí về các châu lục để biết được hành trình cứu nước của Bác khắp các quốc gia, khu vực Từ đó, hiểu được con đường cứu nước đầy gian khổ của Bác Hồ

- Vận dụng kiến thức môn Mỹ thuật trong việc giới thiệu tranh vẽ Nguyễn Ái Quốc tại lớp huấn luyện chính trị để hiểu cụ thể những hoạt động của Người ở Quảng Châu, Trung Quốc

2 Kĩ năng:

- Rèn luyện kĩ năng phân tích, so sánh, đánh giá các sự kiện lịch sử

- Kĩ năng quan sát bản đồ, tranh ảnh để tự nhận thức kiến thức lịch sử

- Rèn kĩ năng sưu tầm và sử dụng các tư liệu về kiến thức liên môn để tìm hiểu những kiến thức mới

- Vận dụng kiến thức môn Ngữ văn để có kĩ năng tạo mối liên kết giữa các phần kiến thức thành một chuỗi logic; kĩ năng thuyết minh, miêu tả, giới thiệu các sự kiện lịch

- Vận dụng kiến thức môn Âm nhạc, Mỹ thuật để sáng tạo hơn trong trình bày bài khoa học, thẩm mĩ và khả năng cảm thụ âm nhạc

3 Thái độ

- Thể hiện sự khâm phục kính yêu với Chủ tịch Hồ Chí Minh và các chiến sĩ cách mạng

- Đấu tranh, lên án chủ nghĩa đế quốc

4 Năng lực cần hướng tới:

- Năng lực chung: rèn luyện năng lực tự học; năng lực giải quyết vấn đề; năng lực hợp tác và năng lực sử dụng ngôn ngữ

- Năng lực chuyên biệt: Tái hiện sự kiện, nhân vật lịch sử; năng lực thực hành bộ môn, xác định mối liên hệ, tác động giữa các sự kiện lịch sử với nhau; năng lực so sánh, phân tích, đánh giá, rút ra ý nghĩa sự kiện lịch sử và thể hiện được chính kiến của mình

III Nội dung chuyên đề:

I Nguyễn Ái Quốc ở Pháp (1917 – 1923)

II Nguyễn Ái Quốc ở Liên Xô (1923 – 1924)

III Nguyễn Ái Quốc ở Trung Quốc (1924 – 1925)

IV Bảng mô tả các cấp độ tư duy

- Giải thích sự chuyển biến tư tưởng của Nguyễn Ái Quốc khi đọc Luận cương của Lê-nin

- So sánh con đường cứu nước của Nguyễn

Ái Quốc với lớp người đi trước

của Nguyễn Ái

Quốc ở Liên Xô

- Giải thích tại sao nói thời kì ở Liên Xô là thời kì Nguyễn Ái Quốc trực tiếp chuẩn

bị về mặt tư tưởng cho việc thành lập chính đảng vô sản ở Việt Nam

1924 – 1929

- Nhận xét vai trò của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên do Nguyễn Ái Quốc sáng lập đối với phong trào cách mạng Việt Nam

V Biên soạn câu hỏi

1 Nhận biết

a Trắc nghiệm

Câu 1: Con đường tìm chân lí cứu nước của Nguyễn Ái Quốc có gì khác lớp người

đi trước?

A Đi sang phương Tây tìm đường cứu nước

B Đi sang châu Mĩ tìm đường cứu nước

C Đi sang châu Phi tìm đường cứu nước

D Đi sang phương Đông tìm đường cứu nước

Câu 2: Sự kiện đánh dấu Nguyễn Ái Quốc bước đầu tìm thấy con đường cứu nước đúng đắn?

A Đưa yêu sách đến Hội nghị Véc - xai

Câu 3: Sự kiện đánh dấu bước ngoặt trong hoạt động cách mạng của Nguyễn Ái Quốc từ chủ nghĩa yêu nước đến chủ nghĩa Mác – Lê nin và đi theo con đường cách mạng vô sản:

A Ảnh hưởng của cách mạng tháng Mười Nga (1917) đến tư tưởng cứu nước của Nguyễn Ái Quốc

B Đưa yêu sách đến Hội nghị Véc-xai (18/6/1919)

C Đọc sơ thảo luận cương của Lê – nin về vấn đề dân tộc và thuộc địa (tháng 7/1920)

D Bỏ phiếu tán thành việc gia nhập Quốc tế thứ ba và tham gia sáng lập Đảng Cộng sản Pháp (tháng 12/1920)

Câu 4: Vạch trần chính sách đàn áp bóc lột dã man của chủ nghĩa đế quốc nói chung

và đế quốc Pháp nói riêng, thức tỉnh các dân tộc bị áp bức nổi dậy đấu tranh tự giải phóng Đó là nội dung của tờ báo nào:

A Đời sống công nhân

B Nhân đạo

C Người cùng khổ

D Tạp chí thư tín quốc tế

Câu 5: Năm 1922, Nguyễn Ái Quốc làm chủ nhiệm kiêm chủ bút báo:

A Đời sống công nhân

to lớn của giai cấp nông dân ở các nước thuộc địa tronh:

A Đại hội Đảng xã hội Pháp họp ở Tua (12/1920)

B Hội nghị Quốc tế nông dân (6/1923)

C Đại hội Quốc tế Cộng sản lần V (1924)

D Đại hội đại biểu lần thứ nhất Hội Việt Nam cách mạng thanh niên (5/1929) Câu 8: Cuối năm 1924 đã diễn ra sự kiện gì:

A Nguyễn Ái Quốc rời Pháp sang Liên Xô dự Hội nghị Quốc tế nông dân

B Nguyễn Ái Quốc về Quảng Châu (Trung Quốc)

C Nguyễn Ái Quốc xuất bản tác phẩm “Đường cách mệnh”

D Nguyễn Ái quốc dự Đại hội đại biểu lần thứ nhất Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên

Câu 9: Cơ quan ngôn luận của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên là:

A Báo “Thanh niên”

B Báo “Nhân đạo”

C Báo “Đời sống công nhân”

D Báo “Người cùng khổ”

Câu 10: Chủ trương năm 1928 của Hội Việt Nam cách mạng thanh niên là:

A Phong trào đòi quyền tự quyết dân tộc

B Phong trào “vô sản hóa”

C Phong trào đòi tự do dân chủ

D Phong trào đấu tranh dân tộc, dân chủ

b, Tự luận

Câu 1: Nêu những hoạt động của Nguyễn Ái Quốc ở Pháp?

Câu 2: Trình bày những hoạt động của Nguyễn Ái Quốc ở Liên Xô?

Câu 3: Trình bày những hoạt động nổi bật của Nguyễn Ái Quốc ở Trung Quốc (1924 – 1925)?

Câu 4: Nêu mục đích và những hoạt động của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên?

2 Thông hiểu

Câu 1: Làm rõ ý nghĩa những hoạt động của Nguyễn Ái Quốc ở Pháp?

Câu 2: Giải thích sự chuyển biến tư tưởng của Nguyễn Ái Quốc khi đọc Luận cương của Lê – nin?

Câu 3: Giải thích tại sao nói thời kì ở Liên Xô là thời kì Nguyễn Ái Quốc trực tiếp chuẩn bị về mặt tư tưởng cho việc thành lập chính đảng vô sản ở Việt Nam?

Câu 4: Làm rõ tác dụng của những hoạt động của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đối với phong trào cách mạng Việt Nam từ 1924 – 1929?

4 Năng lực cần hướng tới:

II HÌNH THỨC, PHƯƠNG PHÁP, KỸ THUẬT DẠY HỌC

- Hình thức: Tổ chức dạy học trên lớp

- Sử dụng phương pháp: Trực quan, thảo luận nhóm, nêu và giải quyết vấn đề, đàm thoại, thuyết trình, sử dụng kiến thức liên môn

III CHUẨN BỊ CỦA GV VÀ HỌC SINH

1 Chuẩn bị của GV:

- Các bài thơ liên quan đến nội dung chuyên đề

- Máy tính, máy chiếu, tranh ảnh, bút dạ

- Những tư liệu về hoạt động của nguyễn Ái Quốc ở nước ngoài từ 1919 – 1925

- Phiếu học tập

2 Chuẩn bị của HS:

- SGK

- Tham khảo tư liệu về hoạt động của Nguyễn Ái Quốc

IV TIẾN TRÌNH BÀI HỌC

1 Tổ chức: (1 phút)

2 Kiểm tra bài cũ: (3 phút)

Câu hỏi: Phong trào công nhân trong những năm 1919 – 1925 phát triển như thế nào?

GV giới thiệu: Chúng ta đang nói đến một con người, con người vĩ đại trong lịch

sử dân tộc ta, vị lãnh tụ xuất sắc của nhân dân ta – đó là Nguyễn Tất Thành – Nguyễn

Ái Quốc Cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX, trong lúc Việt Nam đang bế tắc, khủng hoảng về đường lối cứu nước giải phóng dân tộc thì Nguyễn Ái Quốc xuất hiện trên vũ

đài chính trị Người ra đi tìm đường cứu nước cho dân tộc Việt Nam vào ngày 5/6 /1911 Vậy cuộc hành trình cứu nước của Người diễn ra như thế nào? Con đường cứu nước đó là gì? Quá trình chuẩn bị cho sự thành lập một chính đảng vô sản ở nước ta ra sao? Chúng ta cùng tìm hiểu chuyên đề: “Vai trò của Nguyễn Ái Quốc ở nước ngoài trong những năm 1919 – 1925”

3.2 Hình thành kiến thức mới (34 phút)

* Hoạt động 1: Nguyễn Ái Quốc ở Pháp (1917 – 1923)

* Mục tiêu:

- Nêu được những hoạt động của Nguyễn Ái Quốc ở Pháp trong 1917 – 1923

- Hiểu được ý nghĩa của những hoạt động đó

- GV sử dụng kiến thức môn Địa lí dùng lược đồ để cụ thể hóa

cho HS hành trình cứu nước của Nguyễn Ái Quốc

- GV sử dụng kiến thức môn Âm nhạc cho HS nghe một đoạn

bài hát “Thăm Bến Nhà Rồng” của nhạc sĩ Trần Hoàn qua đó

cảm nhận hình ảnh nơi Bác đã ra đi tìm đường cứu nước

- GV sử dụng kiến thức môn Giáo dục công dân qua hình ảnh

Người sống và làm việc ở nước ngoài để giáo dục cho HS lòng

yêu lao động, ý chí quyết tâm và lòng yêu Tổ quốc

GV: Nêu những hiểu biết của em về hành trình cứu nước

của Nguyễn Ái Quốc từ năm 1911 – 1917?

HS trả lời

GV nhận xét, gợi cho HS nhớ lại những nét chính quá

trình tìm đường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc từ 1911 đến

năm 1917:

Ngày 5/6/1911, Nguyễn Tất Thành rời Bến cảng Nhà

Rồng ra đi tìm đường cứu nước Người đi đế nhiều nơi, đến

nhiều nước: từ bến Nhà Rồng, vượt đại dương đến Xin-ga-po,

I Nguyễn Ái Quốc ở Pháp (1917 – 1923)

Người đã đi qua nhiều hải cảng khác nhau trên đường sang

Pháp; từ Ha-vơ-rơ Người đến Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha,

An-giê-ri, Tuy-ni-di, Đông Phi rồi Công-gô và hầu hết cửa biển

Tây Phi Từ châu Phi người sang Mĩ Từ thực tiễn lịch sử,

người nhận thấy ở đâu bọn đế quốc, thực dân cũng tàn bạo,

độc ác, ở đâu những người lao động cũng bị áp bức bóc lột dã

man Đầu tháng 12/1917, Nguyễn Ái Quốc từ Anh trở lại

Pháp Tại đây, Người đã làm rất nhiều nghề, học tập, rèn luyện

trong cuộc đấu tranh của quần chúng lao động và giai cấp

công nhân Pháp

GV hỏi: Nêu những hoạt động của Nguyễn Ái Quốc ở

Pháp, ý nghĩa của những sự kiện đó?

HS trả lời

GV nhận xét, bổ sung:

+ Ngày 18/6/1919, Nguyễn Ái Quốc đã thay mặt những

người Việt Nam yêu nước sống ở Pháp gửi đến Hội nghị

Véc-xai bản Yêu sách của nhân dân An Nam gồm 8 điểm đòi

Chính phủ Pháp phải thừa nhận các qyền tự do, dân chủ,

quyền bình đẳng và quyền tự quyết của dân tộc Việt Nam:

1 Tổng ân xá những người bản xứ bị tù chính trị

2 Cải cách nền pháp lí Đông Dương bằng cách để người bản

xứ cũng được quyền hưởng những bảo đảm pháp lí như người

Châu Âu Xóa bỏ hoàn toàn những tòa án đặc biệt dùng làm

công cụ để khủng bố và áp bức bộ phận trung thực nhất trong

nhân dân An Nam

3 Tự do báo chí và tự do ngôn luận

4.Tự do lập hội và hội họp

5 Tự do cư trú ở nước ngoài và tự do xuất dương

6 Tự do học tập, thành lập các trường kĩ thuật tại tất cả các

tỉnh cho người bản xứ

7 Thay chế độ ra các sắc lệnh bằng chế độ ra các đạo luật

8 Có đại biểu thường trực của người bản xứ do người bản xứ

bầu ra tại Nghị viện Pháp để giúp cho Nghị viện biết được

nguyện vọng của người bản xứ

Những yêu sách trên không được chấp nhận nhưng nó đã

gây được tiếng vang lớn đối với nhân dân Việt Nam, nhân dân

Pháp và nhân dân các nước thuộc địa Pháp Nó cũng giúp

- Tháng 6/1919, gửi bản “Yêu sách của nhân dân An Nam” tới Hội nghị Véc-xai