Tài liệu Nghệ thuật gốm Việt Nam : quá khứ và hiện tại pptx

truyền thống là đất, nước và lửa nhưng nhờ tài hoa của người thợ và tâm hồn dân tộc thấm đẫm trong từng sản phẩm nên những nguyên liệu tưởng chừng câm lặng ấy luôn có tiếng nói riêng, d

Nghệ thuật gốm Việt Nam : quá khứ

và hiện tại

Hàng ngàn năm nghề: Không phải vô cớ mà tên làng gốm nổi danh đã đi vào ca dao

và gắn bó với mỗi người Việt Nam Là quốc gia được ghi tên vào danh sách những cái nôi của nghề gốm thế giới, Việt Nam tự hào khi làm chủ nghề gốm gần một vạn năm qua Trải qua bao dâu bể của thời gian, gốm Việt Nam vẫn luôn mang trong mình vẻ duyên dáng riêng biệt, không thể lẫn khi đặt cạnh những tác phẩm gốm sứ của Trung Hoa, Nhật Bản hay Châu Âu Cũng vẫn là những nguyên liệu thô sơ

truyền thống là đất, nước và lửa nhưng nhờ tài hoa của người thợ và tâm hồn dân tộc thấm đẫm trong từng sản phẩm nên những nguyên liệu tưởng chừng câm lặng

ấy luôn có tiếng nói riêng, dù chúng được làm ở dạng đất nung, sành nâu, sành xốp, sành trắng hay đồ sứ

Từ cuối văn hoá Hoà Bình đến đầu văn hoá Bắc Sơn (cách ngày nay gần một vạn năm), tổ tiên người Việt đã biết lấy thứ đất dày, thô, có pha cát hoặc bã động vật…

để tự tay mình nặn những đồ đựng, đồ đun nấu và sau khi nung qua lửa chúng trở thành những vật dụng thiết thân nhất cho cuộc sống Rồi làm nhiều thành quen, từ những vật dụng đơn giản ấy, người Việt đã ngày càng trở nên thuần thục trong việc tạo nên các sản phẩm gốm có độ tinh xảo hơn, mang cả bản sắc của từng nền văn hoá riêng biệt như văn hoá Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun thuộc Bắc Bộ; Đông Sơn, Sa Huỳnh ở Trung Bộ hay Cầu Sắt, Óc Eo ở Nam Bộ Từ thế kỷ thứ I đến thế

kỷ thứ IX, Việt Nam rơi vào thời kỳ thống trị của phong kiến phư¬ơng Bắc, nghề gốm của người Việt vừa tiếp tục phát triển trên vốn kinh nghiệm cổ truyền vừa tiếp thu những tinh hoa của nghề gốm Trung Hoa Những trung tâm gốm được hình thành và phát triển ở Thanh Hóa với gốm đất trắng, ở Bắc Ninh với gốm nâu và ở

cả vùng vương quốc Chăm-pa với đồ đất nung đã tạo nên sự đa dạng, phong phú đặc biệt Người Việt thời kỳ này cũng đã sáng tạo thêm chất liệu mới là sành xốp sử dụng đất sét trắng không men hoặc được phủ men, đồ sành nâu và chủng loại gốm kiến trúc

Gốm sứ Việt và tâm hồn Việt: Từ thế kỷ thứ X đến thế kỷ XIV là kỷ nguyên của độc lập dân tộc, nghề gốm Việt Nam càng có điều kiện tiến những bước dài về kỹ thuật và nghệ thuật Để phục vụ đời sống của triều đình và nhân dân, các loại đồ sành xốp tráng men đ¬ược sản xuất đa dạng, tinh xảo với các sản phẩm nổi tiếng như¬ thạp, liễn, bát đĩa, ấm chén bằng gốm hoa nâu, gốm hoa trắng, gốm men ngọc, gốm men nâu, gốm men trắng ngà… đã được ra đời Họa tiết chủ yếu của gốm thời

kỳ này là hoa, lá và các loại động vật như¬ chim, cá… Ngư¬ời ta đã biết sử dụng các loại lò cóc, lò nằm khoét vào đồi núi, lò rồng để nâng nhiệt độ nung cho sản phẩm

lên tới 1200oC Giai đoạn này cũng đã hình thành các vùng gốm có tính tập trung

và chuyên nghiệp hóa ở Thanh Hóa, Hà Nội, Hải Dư-ơng, Ninh Bình Các sản phẩm gốm Việt Nam đã đư¬ợc xuất khẩu sang Trung Quốc, Indonesia… qua cửa khẩu Vân Đồn (Quảng Ninh).

Từ thế kỷ XV đến thế kỷ XIX, các trung tâm sản xuất gốm “nở rộ” và mang tính chuyên nghiệp cao hơn hẳn với những phong cách vô cùng đa dạng về nguyên liệu, kiểu dáng, họa tiết cũng như men phủ Nổi tiếng nhất phải kể đến Bát Tràng (Hà Nội), Chu Đậu (Hải D¬ương) chuyên sản xuất các sản phẩm sành xốp và sành trắng hoa lam, gốm men màu, gốm tam sắc và gốm men rạn; Thổ Hà (Bắc Ninh), Hư¬ơng Canh (Vĩnh Phúc) làm sành nâu sắc đỏ không men; Phù Lãng (Bắc Ninh) làm sành nâu có phủ men da l¬ươn đ¬ược làm từ tro và bùn hoặc đá; Đình Trung, Hiển Lễ (Vĩnh Phúc), Vân Đình (Hà Tây) làm đồ đất nung… Về mặt kỹ thuật, các loại lò cóc,

lò rồng, lò đàn đã được sử dụng khá rộng rãi, nhiệt độ và chế độ nung, điều khiển lửa tiến bộ và chủ động Loại men tro trấu, tro cây và cả men đá đ¬ược sử dụng phổ biến Kỹ thuật vẽ hoa d¬ưới men và trên men đã đạt độ thành thục

Đến thế kỷ XX, bên cạnh các cơ sở gốm truyền thống, một số cơ sở gốm mới hình thành và trở nên nổi tiếng như¬ gốm Móng Cái (Quảng Ninh), gốm Cây Mai (Sài Gòn), gốm Lái Thiêu (Bình Dư¬ơng), gốm Biên Hoà (Đồng Nai)… Thế kỷ XX cũng đánh dấu sự ra đời của các sản phẩm sứ đầu tiên tại Hải D¬ương từ nguồn nguyên liệu đất sét trắng, cao lanh… đã làm cho kho tàng nghệ thuật gốm Việt Nam ngày một phong phú hơn

Có thể nói, cùng với thời gian, các sản phẩm gốm Việt Nam ngày càng mang đậm tâm hồn Việt bởi sự sáng tạo vô cùng phong phú khi tạo nên sự đa dạng của gốm men màu trên men, gốm hoa lam kết hợp với gốm men da ¬lươn, gốm men màu vẽ nét chìm hoa văn ở Bình Dương; gốm men lửa trung ở Đồng Nai với hoa văn khá chi tiết và màu sắc tư¬ơi tắn, rực rỡ Sản phẩm của mỗi vùng đều có những nét đẹp rất riêng biệt, không có sự dập khuôn, sao mẫu Không phải ngẫu nhiên mà nhiều n¬ước Châu Âu, Châu Á đặc biệt là Nhật Bản và Đông Nam Á, Tây Á đã nhập khẩu

gốm Việt Nam với số l¬ượng lớn ngay từ thế kỷ XIV- XVI Người chiêm ngưỡng có thể dễ dàng nhận biết vẻ đẹp nhuần nhị, tinh tế của một sản phẩm gốm Bát Tràng,

vẻ khoẻ khoắn, phá cách của gốm Phù Lãng hay cái hồn mộc mạc trong đồ gốm của người Chăm Chính sự hoà quyện tuyệt vời giữa đất, nước, lửa với tâm hồn người Việt đã tạo nên một nghề mang đầy tính nghệ thuật, được mọi người dân Việt Nam

và bạn bè thế giới trân trọng

Kỹ thuật sản xuất – tìm phong cách riêng từ “công thức” chung: Một sản phẩm gốm đẹp làm rung động lòng người luôn là sự kết hợp tinh túy giữa tính sáng tạo nghệ thuật và sự tuân thủ các nguyên tắc kỹ thuật Khác với các quá trình sản xuất

cơ giới hoá, sản xuất gốm yêu cầu tính sáng tạo nghệ thuật rất cao và chính với sự sáng tạo đó những người thợ gốm đã thổi hồn mình vào đất để tạo ra các sản phẩm gốm độc đáo, luôn luôn có sức cuốn hút mãnh liệt và mang nặng yếu tố con người

Để làm ra đồ gốm, người thợ luôn phải tuân thủ nghiêm ngặt các khâu chọn, xử lý

và pha chế đất, tạo dáng, tạo hoa văn, phủ men và cuối cùng là nung sản phẩm Tuy thế ở mỗi trung tâm gốm sứ, những kinh nghiệm phong phú của quy trình lao động

kỹ thuật lại sớm được đúc kết, để rồi trở thành những phong cách truyền thống riêng, tạo nên dáng vẻ không thể trộn lẫn trong tác phẩm của mỗi làng nghề

Chọn và xử lý đất : Đất sét dùng để làm gốm phải có độ dẻo cao, hạt mịn, độ co ngót

khi khô bé và có khả năng chịu lửa theo yêu cầu của mỗi loại sản phẩm gốm Đất sét phải được xử lý để loại bỏ các tạp chất chứa trong nó Trong quá trình xử lý, tùy theo từng loại gốm mà người ta có thể pha thêm cao lanh ở mức độ nhiều ít khác nhau Có loại đất sét mỡ ít cát, hút nước nhiều, quá dính thì phải pha thêm cát và một số chất không dẻo để chống rạn nứt trong khi phơi hay nung gốm

Tạo dáng : Là khâu đặc biệt quan trọng trong quy trình sản xuất Từ những mảng

đất đã được xử lý, người thợ bắt đầu truyền cho mỗi sản phẩm một hình dáng riêng biệt Người thợ gốm có thể sử dụng phương pháp vuốt tay, be chạch trên bàn xoay

hoặc tạo hình theo khuôn in Sản phẩm sau khi tạo dáng còn ướt và rất dễ biến dạng

do đó phải tiến hành phơi sản phẩm sao cho khô đều, không bị nứt nẻ, không làm thay đổi hình dáng của sản phẩm

Trang trí hoa văn : Để nâng cao tính nghệ thuật cho tác phẩm gốm, người thợ gốm

dùng bút lông vẽ màu lên sản phẩm với đủ loại hoa văn Đôi khi họ cũng dùng các hình thức trang trí khác như đánh chỉ (định vòng tròn quanh miệng, thân hoặc chân sản phẩm bằng màu hoặc men màu) hay bôi men chảy (một loại men trang trí) lên miệng sản phẩm để khi nung men chảy tỏa xuống tạo nên những đường nét màu sắc

tự nhiên hài hòa Nhiều gia đình lại sử dụng kỹ thuật hấp hoa lên bề mặt gốm tráng men đã nung chín

Tráng men : Khi sản phẩm mộc đã hoàn chỉnh, người thợ gốm có thể nung sơ bộ

sản phẩm ở nhiệt độ không cao rồi sau đó mới đem tráng men hoặc dùng ngay sản phẩm mộc hoàn chỉnh đó trực tiếp tráng men lên rồi mới nung Đối với các sản phẩm lớn người ta hay dùng phương pháp dội men hay phun men, còn các sản phẩm bé thì dùng phương pháp nhúng men

Quá trình nung : Các sản phẩm mộc thường được nung trong các loại lò ếch, lò đàn,

lò bầu và gần đây là lò hộp Nhiên liệu đun là củi, than cám hoặc ga Tuỳ theo mỗi loại lò và mỗi dạng gốm cụ thể mà thời gian nung và nhiệt độ nung cũng khác nhau Gốm đất nung ở nhiệt độ từ 600 – 900oC, gốm sành nâu từ 1100 – 1200oC, gốm sành xốp từ 1200 – 1250oC, gốm sành trắng từ 1250-1280oC và đồ sứ từ 1280 – 1350oC

Nghề gốm đang khởi sắc: Trong những năm gần đây, gốm sứ mỹ nghệ Việt Nam có

sự phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng Các trung tâm sản xuất chủ yếu của cả nước như Bình Dương, Biên Hoà (Đồng Nai), Vĩnh Long… ở phía nam; Bát Tràng (Hà Nội ), Phũ Lãng (Bắc Ninh), Đông Triều (Quảng Ninh)… ở phía Bắc đều hoạt động khởi sắc Các sản phẩm gốm sứ ngày càng phong phú về phong cách, chủng loại, mẫu mã với các hình thức trang trí đa dạng như các loại chậu hoa, lọ

hoa, bát, đĩa, ấm trà, tượng…, đáp ứng mọi yêu cầu của khách hàng trong cũng như ngoài nước.

Hiện nay, Việt Nam có khoảng 1.000 nhà sản xuất khắp ở Bắc, Trung, Nam, trong

đó chủ yếu là do tư nhân tự quản lý Khoảng 50 công ty trong số các công ty lớn đáp ứng được tiêu chuẩn của Châu Âu Mỗi năm Việt Nam sản xuất được khoảng 250 triệu sản phẩm, riêng các tỉnh phía Nam sản xuất khoảng 175 triệu sản phẩm Với đội ngũ hùng hậu và sự năng động trong nắm bắt nhu cầu của thị trường, các nhà sản xuất đã góp phần quan trọng trong việc gốm mỹ nghệ Việt Nam vượt qua biên giới về không gian để chiếm lĩnh hàng loạt các thị trường khó tính Sản xuất và xuất khẩu gốm đạt những tăng trưởng đáng kể với kim ngạch xuất khẩu liên tục tăng

và được người tiêu dùng ở Hồng Kông, Nhật Bản, Singapore, các nước cộng đồng Châu Âu, Mỹ và Australia đánh giá rất cao về chất lượng, mẫu mã cũng như giá thành của sản phẩm