Tín ngưỡng phồn thực của người chăm cơ sở văn hóa việt nam

Học Phần Cơ Sở Văn Hóa Việt Nam TIỂU LUẬN TÍN NGƯỠNG PHỒN THỰC CỦA NGƯỜI CHĂM Năm 2021 MỤC LỤC Phần Mở Đầu 2 1 Lý do chọn đề tài 2 2 Mục đích của đề tài 2 3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2 4 P.... Bao gồm phần mở đầu, nội dung, kết luận, tài liệu tham khảo

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIÊN GIANG KHOA SƯ PHẠM VÀ XÃ HỘI NHÂN VĂN

TIỂU LUẬN TÍN NGƯỠNG PHỒN THỰC CỦA NGƯỜI CHĂM

Học Phần : Cơ Sở Văn Hóa Việt Nam Giảng Viên Hướng Dẫn : Huỳnh Chi Sinh Viên Thực Hiện : Võ Hoàng Em

MSSV: 2006216010 LỚP : B20TV

NĂM 2021

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIÊN GIANG

KHOA SƯ PHẠM VÀ XÃ HỘI NHÂN VĂN

TIỂU LUẬN TÍN NGƯỠNG PHỒN THỰC CỦA NGƯỜI CHĂM

Năm 2021

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Qua hàng ngàn năm lịch sử , bản sắc văn hóa của dân tộc Chăm không chỉ mang những nét đặc sắc mà còn góp phần tạo nên bức tranh đẹp đẽ đậm văn hóa đất Việt Nói đến văn hóa Chăm chúng ta sẽ nghĩ ngay đến những các công trình kiến trúc cổ xưa như là Tháp Chăm , Các quần thể kiến trúc… hay là những bức tượng điêu khắc , tôn giáo của người Chăm và những điệu nhảy múa vô cùng duyên dáng cảm xúc được truyền qua bao đời mà trong đó còn là những lớp giá trị văn hóa dân gian Trong các giá trị ấy thì tín ngưỡng phồn thực của người Chăm vô cùng đa dạng cũng như có nhiều khía cạnh mà còn dần đi sâu vào đời sống cộng đồng theo thời gian , tín ngưỡng phồn thực của người Chăm còn được biểu hiện qua nhiều hình thức như là lễ hội , phong tục , kiến trúc , điêu khắc , tôn giáo bản thân là một sinh viên thuộc ngành Văn hóa nên tôi cảm thấy khai thác những vấn đề nghiên cứu này rất thú vị và giúp cho tôi có thêm nhiều kiến thức ,vì vậy tôi chọn đề tài : “ Tín ngưỡng phồn thực của người Chăm ”

2 Mục đích của đề tài

Làm rõ những vấn đề như là khái niệm , nguồn gốc , biểu hiện cũng như những đặc điểm trong tín ngưỡng phồn thực của người Chăm

3 Đối tượng và Phạm vi nghiên cứu

Đối tượng và Phạm vi nghiên cứu của đề tài là tín ngưỡng phồn thực của người Chăm

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu của đề tài thông qua những tư liệu như sách , báo ,

internet…

5 Bố cục

Ngoài Phần mở đầu , kết luận hay tài liệu tham khảo chúng tôi còn có 2 chương : Chương 1 : Nguồn gốc và khái niệm Tín ngưỡng phồn thực

Chương 2 : Biểu hiện của Tín ngưỡng phồn thực trong văn hóa Chăm

CHƯƠNG I : NGUỒN GỐC VÀ KHÁI NIỆM TÍN NGƯỠNG

PHỒN THỰC

1.1 Nguồn gốc tín ngưỡng phồn thực

Người Việt Nam thời xưa luôn sống theo gốc nông nghiệp nên rất chú trọng vào việc làm nông hay là chăn nuôi nhưng từ thời xa xưa thì điều kiện lao động vô cùng khó khăn và cực nhọc , cây trồng hay chăn nuôi đều trong tình trạng bấp bênh , năng suất thấp và đời sống thì không được ổn định , bị mất mùa và nạn dịch gia súc hoành hành tình trạng “ Hữu sinh vô dưỡng ” ( có sinh con ra mà không nuôi dưỡng được ) thì luôn trong tình trạng nghiêm trọng Để mong được dân đông và vật chất được thịnh thì sự cố gắng của con người là chưa đủ mà còn phải có sự cộng cảm của thần linh , từ

đó họ xây dựng nên tín ngưỡng phồn thực Tín ngưỡng phồn thực tồn tại suốt chiều

dài lịch sử được thể hiện ở hai dạng là : Cơ quan sinh dục của nam lẫn nữ và thờ cúng hành vi giao phối

1.2 Khái niệm tín ngưỡng phồn thực

Cũng như nhiều lĩnh vực văn hóa khác thì tín ngưỡng phồn thực cũng được rất nhiều nhà khoa học nghiên cứu nên hiện nay thì tín ngưỡng phồn thực cũng có rất nhiều khái niệm về nó :

Theo GS Trần Ngọc Thêm trong công trình “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam” thì

“Tín ngưỡng phồn thực là tín ngưỡng cầu mong cho sự sinh sôi nảy nở của tự nhiên

và con người” [3, tr.234]

Và theo tác giả Hồ Thị Hồng Lĩnh thì tín ngưỡng phồn thực được hiểu như sau:

“Người ta cầu mùa màng tươi tốt để duy trì cuộc sống và con người cần phải sinh sôi nảy nở để tồn tại và phát triển, từ đó phát sinh cái gọi là tín ngưỡng phồn thực: Tín ngưỡng là niềm tin; phồn là nhiều; thực là nảy nở Như vậy tín ngưỡng phồn thực là niềm tin vào sự này nở ra nhiều vật”

Qua những khái niệm trên của một số nhà nghiên cứu khoa học thì chúng ta có thể thấy tuy có nhiều khái niệm nhưng quy lại thì nó chỉ có một điểm chung đó là về sự sinh sôi , nảy nở từ những ý trên chúng ta có thể đút kết ra rằng : Tín ngưỡng phồn thực là một hình thức tín ngưỡng dân gian thể hiện ước vọng của người dân về sự sinh sôi nảy nở của tự nhiên và con người, về cuộc sống ấm no, đầy đủ Nó được thể hiện dưới các hình thức mang tính phô diễn dưới dạng âm dương, đực cái

( Ảnh: Tượng nhà mồ ở Bắc Tây Nguyên.) (Nguồn : http://redsvn.net/tim-hieu-ve-tin-nguong-phon-thuc-cua-nguoi-viet3/)

CHƯƠNG II : BIỂU HIỆN CỦA TÍN NGƯỠNG PHỒN THỰC

TRONG VĂN HÓA CHĂM

2.1 Thờ sinh thực khí

Việc thờ sinh thực khí không còn xa lạ gì đối với những đất nước gốc nông nghiệp lúa nước như là các nước Đông Nam Á, việc thờ sinh thực khí không những rất phổ biến

mà nó còn được xem là biểu tượng năng lượng thiêng sinh ra muôn loài Đối với người dân làm nông thì họ quan niệm việc thờ sinh khí sẽ mang lại cho họ sự sinh sôi nảy nở , mùa màng bội thu , vật chất thì luôn đầy ắp , cây cối sẽ luôn tươi tốt , sinh thực khí còn biểu hiện thông qua những biểu tượng như là Linga , Yoni, Nõ Nường, Chày Cối

Trong văn hóa Chăm, hai biểu tượng Linga và Yoni xuất hiện phổ biến nhất , có rất nhiều loại và hình dáng mang nét đặc trưng khác nhau , theo quan niệm của người Chăm linga và yoni chính là biểu hiện hai mặt âm dương của vũ trụ thể hiện sự sinh tồn của loài người, là nguồn gốc của mọi sự sáng tạo, ngoài ra văn hóa Chăm còn chịu

sự ảnh hưởng rất nhiều từ văn hóa Ấn Độ cho nên Linga của người Chăm mang đậm màu sắc của Linga Ấn Độ , vì vậy Linga còn mang ý nghĩa của cây cột chống đỡ vũ

trụ , là ngọn núi thần thoại Meru nơi các vị thần cư ngụ Đồng thời linga còn là biểu tượng cho sự vĩnh cửu của các triều đại là sức mạnh, uy lực tổng hợp của vương quyền và thần quyền

Theo nghiên cứu hiện nay thì Linga có 3 loại chính :

- Loại linga thứ 1 là loại linga đơn giản nhất chỉ có một thành phần hình trụ tròn, có khi gặp dựng thành hàng cả hàng chục cái Loại này mang đậm nét tính cách bản địa Chăm

( Ảnh: Linga được trưng bày tại bảo tàng Lâm Đồng ) ( Nguồn :

http://baotanglichsu.vn/vi/Articles/3096/16841/bao-tang-tinh-lam-djong-dja-dang-nang-djong-hieu-qua.html )

- Loại linga thứ 2 là có cấu tạo hai phần Phần trên vẫn hình trụ; phần dưới là một vật

thể to tròn - ta gọi là biến thể 2A hoặc vuông - ta gọi là biến thể 2B Loại linga hai phần này không chỉ có chất dương tính của tính cách bản địa Chăm mà còn có cả chất

âm tính; nó là một tổng thể âm dương hài hòa - dấu ấn rất rõ ràng của truyền thống văn hóa nông nghiệp khu vực

( Ảnh :

Tượng

Linga-Yony bằng đồng tìm thấy tại tháp Bánh Ít (Tuy Phước), hiện đang trưng bày tại

Bảo tàng Guimét - Paris (Pháp) ) ( Nguồn :

http://baotanglichsu.vn/vi/Articles/3091/5418/ve-nhung-tuong-linga-yony-phat-hien-o-binh-djinh.html )

- Loại linga thứ 3 có cấu tạo ba phần Ngoài phần hình trụ tròn ở trên và phần hình

vuông ở dưới, loại linga này còn có một đoạn hình bát giác ở giữa Một biến thể của loại này có dạng 4 phần về hình thức nhưng về cấu trúc cũng chỉ có 3 mà thôi

(Ảnh : Linga trưng bày tại bảo tàng điêu khắc Chămpa) (Nguồn: https://www.facebook.com/baotangdieukhacchamdanang/posts/23298432036

9105/ )

Ngoài các linga thông thường, trong đền tháp Chăm còn có thể gặp loại linga hình mặt người (gọi là mukhalinga) Đó là một khối tượng hình linga đặt trên một yoni mà nửa phần trước tạc tượng hình vua Chăm Sự đồng nhất “Siva (thần Ấn Độ) = Linga (tín ngưỡng phồn thực khu vực) = Vua (lãnh tụ dân tộc Chăm)” trong mukhalinga khiến cho sự hòa quyện ba yếu tố bản địa - khu vực - Ấn Độ trên cơ sở tính cách bản địa dương tính đã đạt đến mức nhuần nhuyễn

(Ảnh : Mukhalinga tại bảo tàng ở Mỹ Sơn) ( Nguồn :

https://vnexpress.net/tuong-mukhalinga-1-300-tuoi-o-my-son-3980084.html )

Không chỉ có linga mà biểu tượng yoni trong tín ngưỡng phồn thực của người Chăm cũng rất đa dạng từ khối hình vuông, hình khối tròn và có cả khối hình chữ nhật nhưng loại này thì ít hơn

Trong điêu khắc Chăm thì Linga và Yoni thường đi chung với nhau là phổ biến nhất,

đa số trên bệ yoni thường có một linga ở trên , chúng tạo thành một khối thống nhất

tạo ra sự kết hợp hài hòa âm dương làm cho mọi sinh vật nảy nở , cây cối tốt tươi , mùa màng bội thu, các điêu khắc này chúng ta có thể thấy rõ ở những tháp Chăm như tháp bà Ponagar hay ở Thánh Địa Mỹ Sơn…

Qua những ý trên chúng ta có thể thấy tín ngưỡng phồn thực của người Chăm gắn liền với tôn giáo , mang đậm tính tôn giáo trong đời sống văn hóa của người Chăm , riêng tín ngưỡng phồn thực của người Chăm nó mang những nét đặc sắc và riêng biệt vì không chỉ đơn thuần mang tính bản địa mà nó còn là sự giao lưu văn hóa của Ấn Độ

vì thế Linga và Yoni của người Chăm rất độc đáo so với các dân tộc khác

2.2 Biểu hiện thông qua Kiến Trúc

Nói đến văn hóa Chăm không thể không nói tới các tháp Chăm.Thống kê cho biết hiện còn 19 khu tháp với 40 kiến trúc lớn nhỏ Số lượng các phế tháp do bom đạn tàn phá và hủy diệt là chưa thể xác định được Theo khảo sát và thống kê của

H.Parmentier vào năm 1904-1909, riêng lòng chảo Mỹ Sơn (Quang Nam) đã có tới trên 70 kiến trúc

Từ ngàn xưa tới nay đền tháp luôn đóng vai trò quan trọng trong tâm thức và đời sống văn hóa của cư dân Chăm Nó không chỉ là nơi thờ tự tôn giáo mà còn mang ý nghĩa tâm linh, là nơi gửi gắm những ước vọng của người dân qua niềm tin tín ngưỡng - đặc biệt là tín ngưỡng phồn thực Do tháp Chăm xây dựng qua từng thời kỳ khác nhau nên

về mặt thẩm mĩ hay cấu trúc đều qua từng thời đại mà tính đến quy mô và số lượng tháp, tuy rằng tháp Chăm ở mỗi thời kì khác nhau nhưng đều có chung những đặc điểm giống nhau , đặc biệt là sự thể hiện tín ngưỡng phồn thực rất rõ nét

Các tháp chính được xây dựng theo dạng hình núi ngoài ý nghĩa tượng trưng cho ngọn núi Meru - trung tâm vũ trụ nơi ngự trị của các vị thần trong thần thoại Ấn Độ thì còn

là biểu tượng của linga (dương) và bệ tháp hình vuông biểu tượng của yoni (âm)

(Ảnh : Tháp Chăm Poklongarai) ( Nguồn :

https://dulichvietnam.com.vn/thap-cham-poklongarai-nghe-thuat-kien-truc-doc-dao.html ) Chúng ta có thể thấy rằng cấu trúc của tháp đã chứa đựng một triết lý thâm sâu Nền

và móng tháp là hình khối vuông, biểu thị cho sự vững chãi, tịnh tại, ổn định (thuộc âm) và linga được đặt trên nóc tháp (thuộc dương) tạo nên sự giao hòa âm dương trong sự xoay vần vũ trụ làm cho sự sống được tái sinh

Và chúng ta thấy rằng toàn bộ kiến trúc đền tháp Chăm từ Mỹ Sơn đến Ninh Thuận đều khoác lên mình vẻ phồn thực Ví như tháp Chăm thường có 3 tầng, bởi với người Chăm con số 3 là con số phát triển, may mắn Vì thế, cụm tháp Chăm cũng thường có

3 tháp như tháp Po Klong Garai có tháp cổng, tháp lửa và tháp chính Kiến trúc tháp luôn mang yếu tố nước và lửa Tháp cổng là nơi rước nước tắm tượng Linga – Yoni, trong khi đó tháp lửa là nơi cất giữ ngọn lửa thiêng

Như vậy tín ngưỡng phồn thực thể hiện ước vọng vạn vật được sinh sôi nảy nở, cuộc sống hạnh phúc, no đủ của cư dân được gửi gắm trong kiến trúc Chăm mà đặc biệt là

hệ thống đền tháp rất rõ

2.3 Biểu hiện thông qua Lễ Hội

Lễ hội là một trong những nơi lưu giữ được những nét đẹp và các giá trị văn hóa tốt đẹp thông qua các biểu hiện như là tôn giáo, tín ngưỡng , sinh hoạt cộng đồng…, đối với dân tộc Chăm thì các lễ hội của họ vô cùng đa dạng phong phú và mang nhiều ý nghĩa khác nhau được truyền từ thời đại này qua thời đại khác , đặc biệt trong các lễ hội của người Chăm cũng thể hiện rõ nét tín ngưỡng phồn thực trong các lễ hội của họ , Theo nhà văn Trương Văn Món ( Sakaya ) : Tín ngưỡng phồn thực hay nói một cách khác là tư tưởng lưỡng hợp hay triết lý âm dương trong lễ hội Chăm được biểu hiện sâu sắc trên nhiều bình diễn Trong văn hóa Chăm có những lễ hội tiêu biểu mang đậm nét tín ngưỡng phồn thực như là :

- Lễ Hội Kate

(Ảnh : Lễ hội Katê 2018 trên tháp Pô Sah Inư Phan Thiết) ( Nguồn :

http://baohoabinh.com.vn/237/120523/Le-hoi-Kate-2018-tren-thap-Po-Sah-Inu-Phan-Thiet.htm )

Lễ hội Kate được xem như là tết của người Chăm Balamon được tổ chức hằng năm vào ngày 1.7 Chăm lịch ( thường vào cuối tháng 9 đầu tháng 10 dương lịch).Đây là lễ hội lớn kéo dài trong 3 ngày với nhiều hoạt động văn hóa văn nghệ truyền thống của người Chăm

Ở Ninh Thuận, lễ hội Katê được tổ chức cùng giờ, cùng ngày tại ba nơi là tháp Pô Kluang Giarai, tháp Pô Rame và đền Pô Inư Nưgar theo tuần tự các bước từ lễ rước y phục, lễ mở cửa tháp, lễ mộc dục, lễ mặc y phục, đại lễ và hội Và trong quá trình diễn

ra lễ hội có một số yếu tố chứa đựng triết lý phồn thực của người Chăm như lễ tắm tượng, các lễ vật cúng thần…

Lễ tắm tượng diễn ra sau lễ mở của tháp , đây là một nghi lễ linh thiêng nên chỉ có một số người được chọn để thực hiện nghi lễ bên trong tháp Khi tắm thầy Kanhi hát

“Chúng con mang nước này từ con sông hằng về gội đầu, rửa chân rửa tay cho thần Chúng con xin lấy những tấm khăn đẹp nhất mà chúng con dệt để đem lau mồ hôi cho

thần” , đặc biệt là những người tham gia thực hiện nghi lễ sẽ lấy nước tắm cho Linga

và Yoni để bôi lên đầu và khắp cơ thể để mong làm ăn suôn sẻ hay mong được ban tài lộc, mạnh khỏe , sự hạnh phúc , qua nghi lễ tắm tượng cho thần chúng ta cũng có thể thấy đây là biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực

Về lễ vật dâng cúng thần linh thì cũng mang triết lý âm - dương, một biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực Lễ vật dâng cúng trong lễ hội Katê tại đền tháp bao gồm: một con

dê (dê tương trưng cho dương); ba con gà (gà tượng trưng cho âm); năm mâm cơm, canh với thịt dê; một mâm cơm với muối vừng; ba ổ bánh gạo và hoa quả; ngoài ra còn có rượu, trứng, trầu cau, xôi chè Qua những đồ vật trên chúng ta đều có thể thấy

rõ những đồ vật mang yếu tố dương và âm , trong những đồ vật hiến tế trong nghi lễ thì dê là một vật rất quan trọng vì nó được xem là con vật quý của người Chăm nên

dê sẽ được giết trong nghi lễ thực hiện hiến tế , vì vậy nên người Chăm rất ít giết dê tại gia đình và tuyệt đối không để máu dê rơi ra sàn nhà ) , ngoài những đồ vật hiến tế như trên thì người Chăm cũng có thể hiến tế những đồ vật nhỏ hơn như là muối , vừng , bánh gạo… nhằm mong thần linh phù hộ và ban cho họ được cuộc sống ổn định , tài lộc hay hạnh phúc …

Như vậy lễ hội Kate là một lễ hội lớn của người Chăm , tuy được xem như là tết cổ truyền của người Chăm Balamon nhưng lễ hội này cũng mang tính chất của một lễ hội nông nghiệp thông qua những hình thức như là cầu mưa , tắm tượng cho thần , dâng vật cúng và mang theo những ý niệm của tín ngưỡng phồn thực như cầu mong cho con người sinh sôi nảy nở , cầu cho có được cuộc sống hạnh phúc , mùa màng bội thu

- Lễ hội Rija Nưgar

(Ảnh : Lễ hội Rija Nưgar ở Ninh Thuận) ( Nguồn : https://luhanhvietnam.com.vn/du-lich/le-hoi-rija-nagar-o-ninh-thuan.html )

Nếu như lễ hội Kate được xem là lễ hội lớn nhất của dân tộc Chăm thì lễ hội mang yếu tố phồn thực rõ nét nhất phải kể tới lễ hội Rija Nưgar Đây là lễ hội chuyển mùa của người Chăm khi tiếng sấm vang báo hiệu thời khắc chuyển mùa của đất trời , lễ hội được tổ chức vào tháng 4 hoặc đầu tháng 5 dương lịch Lễ hội Rija Nưgar là lễ hội đầu năm mới , tiễn đi năm cũ , nhưng tuy là lễ hội chuyển mùa nhưng mà lễ hội vẫn mang tính chất lễ nông nghiệp vì ở trong lễ hội có một số nghi thức như là cầu mưa , cầu cho mưa thuận gió hòa , mùa màng tốt tươi Đây là lễ hội mang những nét nguyên

sơ nhất của văn hóa Chăm với những tín ngưỡng dân gian đặc biệt là tín ngưỡng phồn thực Tín ngưỡng này biểu hiện ngay qua các khâu tổ chức như thời gian diễn ra lễ hội ,các lễ vật và các điệu múa phồn thực được phô diễn

Lễ hội Rija Nưgar là lễ hội của cả người Chăm Balamon và Chăm Bani được diễn ra trong hai ngày nhưng Chăm Bàlamôn tổ chức vào thứ 4, thứ 5 (bởi theo quan niệm của người Chăm Balamôn thứ 4 là ngày đẹp nhất trong tuần nên những việc tốt như hiếu, hỉ đều tổ chức vào thứ 4) còn Chăm Bàni tổ chức vào thứ 5, thứ 6 trong tuần Trong hai ngày tổ chức lễ hội thì trong thời gian diễn ra thì có “ ngày vào ngày ra ” ngày cúng là buổi chiều ( âm ) còn buổi sáng là ( dương ) như vậy qua cái thời gian tổ chức chúng ta có thể thấy rõ triết lý âm dương trong tín ngưỡng phồn thực ở trong lễ hội

Cũng như lễ hội Katê, vật cúng không thể thiếu dê, gà, cơm canh, trầu cau và ngoài ra bắt buộc trên bàn lễ còn phải có lửa và nước, đây cũng là hình thái mang biểu tượng

âm dương Và theo thời gian tổ chức có quy định ngày vào, ngày ra nên các lễ vật cúng tế cũng được thực hiện theo biểu tượng âm dương Đó là ngày đầu cúng gà tượng trưng cho âm và ngày hôm sau cúng dê, tượng trưng cho dương Khi cúng dê người ta cũng phân chia thành hai phần để cúng, phần đầu, hai chân trước và tim phổi được sắp trên mâm cao - tượng trưng cho trời (dương), phần sau từ rốn dê trở đi gồm hai chân sau và đuôi dê đặt trên mâm thấp - tượng trưng cho đất (âm) Qua cách sắp xếp như trên thì người Chăm họ mong âm dương hòa hợp , vạn vật sinh sôi Vào ngày thứ hai thì trong lễ hội còn có cả hình nhân thế mạng được làm từ bột gạo mang