(LUẬN VĂN THẠC SĨ) Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ trong Luật hình sự Việt Nam

Các dấu hiệu pháp lý của tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ trong Bộ luật Hình sự... luật Hình sự năm 1999 và được sử

đại học quốc gia hà nội

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các bảng

QUY ĐỊNH VỀ BẢO VỆ ĐỘNG VẬT THUỘC DANH MỤC LOÀI NGUY CẤP, QUÝ, HIẾM ĐƯỢC ƯU TIÊN BẢO VỆ

6

1.2 Thời kì từ khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 1985 đến

trước khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 1999

8

1.3 Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh

mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ trong Bộ luật Hình sự năm 1999

11

1.3.2 Nội dung pháp lý của tội vi phạm các quy định về bảo vệ động

vật hoang dã, quý hiếm trong Bộ luật Hình sự năm 1999

13

1.4 Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh

mục, loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ trong luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự năm 1999

số 37/2009/qh12 ngày 19/6/2009

15

1.5 Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh

mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ trong pháp luật hình sự của một số quốc gia

17

1.5.1 So sánh với quy định của Bộ luật Hình sự của nước Cộng 18

hòa nhân dân Trung Hoa 1.5.2 So sánh với quy định trong pháp luật hình sự của Vương

quốc Thụy Điển

20

1.5.3 So sánh với các quy định trong pháp luật hình sự của một số

nước khác

22

QUY ĐỊNH VỀ BẢO VỆ ĐỘNG VẬT THUỘC DANH MỤC LOÀI NGUY CẤP, QUÝ, HIẾM ĐƯỢC ƯU TIÊN BẢO VỆ

26

2.2 Các dấu hiệu pháp lý của tội vi phạm các quy định về bảo

vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được

ưu tiên bảo vệ trong Bộ luật Hình sự

thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo

vệ ở nước ta trong thời kì từ 2006 - 2011 3.2.2 Đối tượng, phương thức, thủ đoạn, tuyến, địa bàn trọng điểm 83 3.3 Một số kiến nghị nhằm phòng, chống có hiệu quả tội vi

phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ

88

3.3.1 Hoàn thiện các quy định pháp luật hình sự đối với tội vi

phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ

88

3.3.2 Nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của pháp luật hình sự

đối với tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ

92

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 96

Danh mục các bảng

Sè hiÖu

b¶ng

3.1 Hành vi vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ động vật

hoang dã trên cả nước trong giai đoạn 2006 -2011

3.3 Số vụ và số bị cáo được xử sơ thẩm về tội vi phạm các quy

định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ từ năm 2006 đến năm 2011

81

3.4 Số vụ cũng như số bị cáo phạm tội vi phạm các quy định

về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ so sánh với tội phạm nói chung của từng năm, từ năm 2006 đến năm 2011

82

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Sự nghiệp đổi mới do Đảng ta lãnh đạo đã và đang thu được những thành tựu lớn trên tất cả các lĩnh vực, đời sống của nhân dân không ngừng được nâng cao Tuy nhiên sự phát triển sản xuất mạnh mẽ, tăng trưởng kinh tế nhanh đang gây ra nhiều hệ lụy mà lĩnh vực môi trường đang là vấn đề nóng trong thời gian gần đây Qua hàng loạt những vụ việc vi phạm môi trường hết sức nghiêm trọng của các doanh nghiệp vừa qua, dư luận xã hội ngày càng có nhiều ý kiến về vấn đề phát triển nhưng phải đảm bảo tính bền vững

Một trong những vấn đề về bảo vệ môi trường đang được xã hội quan tâm là việc bảo vệ các động vật hoang dã nói chung và động vật

nói riêng Trong khi Việt Nam là quốc gia có đa đạng sinh học đứng thứ 16 trên thế giới, với trên 75 loài duy nhất chỉ nước ta mới có thì ý thức bảo vệ những vốn quý đó ở nước ta hiện nay có thể nói là chưa cao Một điều dễ thấy nhất là đến bất kì một tỉnh, thành phố nào ở Việt

Nam đều có thể bắt gặp những quán "Thịt Rừng" với những lời quảng cáo hết

sức cuốn hút về nguồn gốc hoang dã của các động vật Ông Sulma Warne, Điều phối viên của TRAFFIC (mạng lưới giám sát buôn bán động vật hoang dã quốc tế) Đông Nam Á nhận định: Rất nhiều trong số các loài động vật hoang

dã được tiêu thụ nhiều nhất tại Việt Nam lại nằm trong danh sách của Công ước buôn bán quốc tế các loài động thực vật có nguy cơ bị đe dọa (Công ước CITES) mà Việt Nam tham gia từ năm 1994, và được luật pháp Việt Nam bảo

vệ Việc tiêu thụ các sản phẩm hoang dã đã trở nên nghiêm trọng nhất trong những thập kỷ gần đây khi kinh tế của người dân khá lên, gây phá huỷ hệ sinh thái, ảnh hưởng nặng nề đến các quần thể loài và đến môi trường (Báo điện tử VnExpress ngày 07 tháng 04 năm 2006)

Dường như việc khai thác, buôn bán các động vật hoang dã đang bị thả nổi ở nước ta Hậu quả, theo ngài Eric Coull, Trưởng đại diện của WWF (World Wide Fund For Nature- Tổ chức bảo tồn thiên nhiên thế giới) Greater Mekong thì: Không nơi nào mà các quần thể hoang dã lại bị suy giảm với tốc

độ đáng báo động như ở Việt Nam, tất cả đều do buôn bán và tiêu thụ trái phép

(Báo điện tử VnExpress ngày 07 tháng 04 năm 2006)

Thực trạng trên cho thấy, mặc dù trong những năm qua Chính phủ đã quan tâm đến việc về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ thể hiện qua hàng loạt những biện pháp như: Thành lập lực lượng Cảnh sát môi trường, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về bảo

vệ, xử lý các vi phạm trong bảo vệ động vật , quý hiếm…, tuy nhiên kết quả trên thực tế còn chưa được như mong đợi Thời gian gần đây, trên các phương tiện thông tin đại chúng có rất nhiều những vụ buôn bán, săn bắt động vật , quý, hiếm được phản ánh, hoặc bị phát hiện khiến dư luận xã hội hết sức bất bình Mặc dù vậy, theo thống kê của ngành Toà án thì hàng năm không có nhiều hành vi vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ (theo Điều 190 Bộ luật Hình sự) được đưa ra xét xử Rất nhiều vụ việc được khởi tố, tuy nhiên lại bị đình chỉ điều tra với nhiều nguyên nhân khác nhau từ giai đoạn điều tra hoặc giai đoạn truy tố, các vụ án được đưa ra xét xử thì hình phạt cũng chưa thực sự nghiêm khắc Vì vậy việc nghiên cứu một cách có hệ thống các vấn đề về lí luận và thực tiễn của tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ trong luật hình sự Việt Nam để giúp nâng cao hiệu quả của công tác đấu tranh phòng chống loại tội phạm này là một nhu cầu thực tế và thiết thực

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ được quy định lần đầu tiên trong Bộ

luật Hình sự năm 1999 và được sửa đổi bổ sung năm 2009, qua quá trình áp dụng trong thực tiễn gần 12 năm đã được nhiều nhà khoa học, học giả quan tâm nghiên cứu, được đề cập trong nhiều bài viết nghiên cứu - trao đổi, xây dựng pháp luật… và được thể hiện trên báo chí trung ương và địa phương, nhất là các báo, tạp chí chuyên ngành pháp luật như: Tạp chí Toà án nhân dân, Tạp chí Kiểm sát, tạp chí Luật học, tạp chí Dân chủ và Pháp luật, tạp chí Nhà nước và Pháp luật… Tuy nhiên, theo ý kiến của nhiều nhà luật học và quá trình tìm hiểu của chúng tôi trước khi lựa chọn đề tài này thì tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ hiện nay vẫn chưa được quan tâm đúng mức, các nghiên cứu về tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ thường mới chỉ đề cập, tập trung nghiên cứu về mặt lý luận hoặc chỉ dừng lại ở việc nêu ra vấn đề mà không đưa ra giải pháp hoàn thiện quy định tại Điều 190 Bộ luật Hình sự hoặc nghiên cứu dưới góc độ tội phạm học Chính vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống cả lí luận và thực tiễn về tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ

sẽ đáp ứng được những đòi hỏi của thực tiễn và yêu cầu của công tác phòng chống loại tội phạm này trong tình hình hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục đích:

Làm rõ khái niệm, đặc điểm pháp lý, các vấn đề khác có liên quan, kết quả của cuộc đấu tranh phòng chống tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ hiện nay Trên

cơ sở đó có thể đề xuất một số kiến nghị hoàn thiện quy định tại Điều 190 Bộ luật Hình sự và một số giải pháp nâng cao hiệu quả của cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm này

* Nhiệm vụ:

- Làm rõ được nội dung, phạm vi của khái niệm tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ

- Nghiên cứu, phân tích, đánh giá các quy định pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành về tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ và thực tiễn áp dụng các quy phạm của tội này 2006 -2011, tìm ra những mặt làm được và những hạn chế

- Đề xuất một số giải pháp nhằm tiếp tục hoàn thiện quy định về tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ

4 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu sự hình thành và phát triển của các quy định về tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ trong luật hình sự Việt Nam từ trước đến nay

5 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lí luận của luận văn: Chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng mác xít; tư tưởng Hồ Chí Minh; quan điểm, tư tưởng chỉ đạo cũng như chủ trương của Đảng và Nhà nước ta về đấu tranh phòng chống tội phạm nói chung và tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ nói riêng trong tình hình mới

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử, thống kê, tổ, phân tích, so sánh, đối chiếu, trao đổi với các chuyên gia, nhà nghiên cứu

và khảo sát thực tiễn

6 Ý nghĩa của luận văn

Trên cở sở phân tích những vấn đề lí luận và thực tiễn của tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ, luận văn hệ thống hóa sự hình thành và phát triển các quy định pháp luật hình sự về loại tội phạm này, đồng thời, làm rõ khái niệm, đặc điểm pháp lý của tội phạm Từ đó, có thể đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định tại Điều 190 Bộ luật Hình sự và một số giải pháp nâng cao hiệu quả của cuộc đấu tranh phòng chống loại tội phạm này trên thực tế

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương

Chương 1: Lịch sử lập pháp hình sự về tội vi phạm các quy định về bảo

vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ

Chương 2: Một số vấn đề lý luận về tội vi phạm các quy định về bảo vệ

động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ

Chương 3: Thực trạng tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật

thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ và một số kiến nghị nhằm phòng chống có hiệu quả loại tội phạm này

Chương 1

LỊCH SỬ LẬP PHÁP HÌNH SỰ VỀ TỘI VI PHẠM CÁC QUY ĐỊNH VỀ BẢO VỆ ĐỘNG VẬT THUỘC DANH MỤC LOÀI NGUY CẤP, QUÝ, HIẾM ĐƯỢC ƯU TIÊN BẢO VỆ

trình hình thành và phát triển các quy phạm về tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được

ưu tiên bảo vệ gắn liền với các chính sách pháp luật của đất nước Sự hình thành và phát triển các quy phạm pháp luật của tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ

có thể được tìm hiểu qua từng thời kỳ, giai đoạn cụ thể sau đây

1.1 THỜI KÌ TỪ 1945 ĐẾN TRƯỚC 1985

Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công đã khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa Nhà nước non trẻ vừa ra đời đã phải đương đầu với rất nhiều khó khăn thử thách do giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm, đặc biệt

là nền kinh tế kiệt quệ do vừa trải qua nạn đói khủng khiếp Ưu tiên hàng đầu của nhà nước là thi hành mọi biện pháp để giải quyết ngay nạn đói, từng bước giải quyết nạn mù chữ và chuẩn bị ngay mọi điều kiện để sẵn sàng chống giặc ngoại xâm Mặt khác, đội ngũ cán bộ nước ta thời kỳ này còn nhiều hạn chế

về trình độ chuyên môn, đặc biệt là công tác lập pháp Mặc dù chúng ta đã ban hành ngay Hiến pháp 1946 để tạo cơ sở pháp lý vũng chắc cho nhà nước nhưng các luật chuyên ngành khác hầu như chưa thể ban hành trong đó có Luật Hình sự Vì vậy, để giải quyết tình hình trước mắt, ngày 10/10/1945, Nhà nước ta đã ban hành Sắc lệnh số 47-SL cho tạm thời áp dụng các luật lệ

cũ, trong đó có Bộ "Luật hình An Nam", Bộ "Hoàng Việt hình luật" và Bộ

"Hình luật pháp tu chính" với điều kiện không trái với nguyện tắc độc lập của nước Việt Nam và chính thể dân chủ cộng hòa

Mặc dù sau đó, nhà nước có ban hành một số văn bản quy phạm pháp luật hình sự như: Sắc lệnh số 26/SL ngày 25/2/1946 về trừng trị tội phá hoại công sản, Sắc lệnh 223/SL ngày 17/11/1946 quy định truy tố các tội hối lộ, biển thủ công quỹ… tuy nhiên lĩnh vực môi trường nói chung cũng như tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ hầu như chưa được đề cập đến Trong giai đoạn này, chỉ có duy nhất Thông tư liên Bộ số 1303-BCN/VN của liên Bộ Nội vụ - Canh nông về việc bảo vệ rừng, trong đó nhấn mạnh: "ai vi phạm các lệnh cấm chặt, phá rừng sẽ bị phạt tù, phạt tiền theo thể lệ đã được ấn định từ trước" là có nội dung liên quan đến bảo vệ môi trường, tuy nhiên chỉ quan tâm đến việc bảo vệ các loại thực vật mà chưa quan tâm đến việc bảo vệ các loài động vật hoang dã Nhận thức của nước ta trong giai đoạn này không coi việc săn bắt các động vật hoang dã là hành vi trái pháp luật

Sau chiến thắng Điện Biên Phù năm 1954, Hiệp định Giơnevơ được

ký kết nhưng nước ta lại chia cắt thành hai miền với hai chế độ chính trị khác nhau và sự can thiệp trắng trợn của nước Mỹ vào tình hình nội bộ Việt Nam

Do đó, Miền Bắc vừa phải tập trung kiến thiết đất nước, vừa phải dành hết nhân lực, vật lực cho cuộc chiến đấu giải phóng Miền Nam, vừa phải chống trả lại chiến tranh phá hoại tại Miền Bắc Hoàn cảnh lịch sử thăng trầm với sự khắc nghiệt và tàn phá của chiến tranh tại nước ta đã ảnh hưởng không nhỏ đến hoạt động lập pháp, trong đó có lập pháp hình sự Cho đến trước năm

1985, nhiệm vụ quan trọng của nước ta lúc này là giành độc lập dân tộc và sau đó là xây dựng đất nước sau chiến tranh nên Đảng và nhà nước ta chua có điều kiện tập trung vào vấn đề bảo vệ môi trường nói chung và bảo vệ các động vật hoang dã, quý hiếm nói chung Hơn nữa, vào thời điểm này, vấn đề môi trường ở nước ta chưa đáng lo ngại như hiện nay, diện tích bao phủ rừng còn lớn và còn nhiều cánh rừng nguyên sinh không hề có dấu chân người Xét

ở một góc độ nào đó, trong điều kiện khó khăn của chiến tranh, bộ đội hầu hết đóng quân trong các cánh rừng, lương thực thiếu thốn, vì vậy việc săn bắn các

loại động vật rừng nhằm bổ sung dinh dưỡng cho bộ đội được thừa nhận Thực tế đây là một biện pháp hoàn toàn hợp lý trong điều kiện chiến tranh

Mặc dù vậy, trong giai đoạn từ 1954 - 1975, Nhà nước cũng đã ban hành Pháp lệnh quy định việc bảo vệ rừng năm ngày 6/9/1972 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong nhận thức về công tác bảo vệ các tài nguyên rừng trong đó các các động vật hoang dã Việc Nhà nước ban hành pháp lệnh

đã cho thấy ít nhiều, chúng ta cũng đã nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ một trong những tài nguyên quý giá nhất của đất nước bằng pháp luật, tiến tới bảo vệ bằng pháp luật hình sự

Vào những năm 1980, do thay đổi nhận thức về tầm quan trọng của môi trường đối với đời sống của con người, Nhà nước ta đã quan tâm hơn đến vấn đề bảo vệ môi trường nói chung Mở đầu cho những họat động lập pháp

có ý nghĩa đối với việc bảo vệ môi trường là việc tạo ra một cơ sở pháp lý quan trọng tại Điều 13 Hiến pháp 1980: "Các cơ quan nhà nước, xí nghiệp, hợp tác xã, đơn vị vũ trang nhân dân và công dân đều có nghĩa vụ thực hiện chính sách bảo vệ, cải tạo và tái sinh các nguồn tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ

và cải tạo môi trường sống" [42]

Từ quy định hiến định này, các nhà làm luật nước ta khi xây dựng Bộ luật Hình sự năm 1985 đã xây dựng một số tội danh liên quan đến lĩnh vực bảo vệ môi trường, trong đó có chứa đựng nội dung bảo vệ các động vật hoang dã, quý hiếm Chính thức thực hiện việc bảo vệ môi trường bằng pháp luật hính sự

1.2 THỜI KÌ TỪ KHI BAN HÀNH BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1985 ĐẾN TRƯỚC KHI BAN HÀNH BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999

Trong Bộ luật Hình sự năm 1985, các tội danh liên quan đến lĩnh vực bảo vệ môi trường được quy định tại Chương VII "Các tội phạm về kinh tế"

và Chương VIII "Các tội xâm phạm an toàn, trật tự công cộng và trật tự quản

lý hành chính" bao gồm các điều 180, 181, 195 và 216, trong đó Điều 181 "tội

vi phạm các quy định về quản lý và bảo vệ rừng" có chứa đựng nội dung bảo

vệ bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo

vệ Có thể thấy Bộ luật Hình sự năm 1985 chưa thể hiện rõ tính cấp bách và tầm quan trọng đặc biệt của việc đấu tranh với các hành vi xâm hại môi trường nói chung và bảo vệ các động vật hoang dã nói riêng Điều này không chỉ thể hiện qua việc Bộ luật Hình sự 1985 chưa dành riêng một Chương cho các tội phạm về môi trường, mà còn dễ dàng nhận thấy qua việc một số tội phạm về môi trường được gộp lại với những tội phạm khác và được hiểu không phải với tư cách là những tội phạm về môi trường như Điều 181

Điều 181, Bộ luật Hình sự năm 1985 "Tội vi phạm các quy định về quản lý và bảo vệ rừng" quy định:

1 Người nào khai thác trái phép cây rừng, săn bắt trái phép chim, thú hoặc có hành vi khác vi phạm các quy định của Nhà nước

về quản lý và bảo vệ rừng gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đã bị xứ

lý hành chính mà còn vi phạm, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến một năm hoặc bị phạt tù từ ba tháng đến ba năm

2 Phạm tội trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng thì bị phạt tù từ hai năm đến mười năm [38]

Nội dung điều luật gộp chung nhiều hành vi liên quan đến công tác quản lý và bảo vệ rừng, tuy nhiên cũng đã đề cập đến hành động săn bắt trái phép chim, thú, tuy nhiên dường như các nhà làm luật quan tâm đến vấn đề kinh tế nhiều hơn là quan tâm đến vấn đề bảo vệ sự tồn tại của các loài chim, thú hoang dã, bảo vệ tính đa dạng sinh học của rừng Chính về vậy tội danh này được các nhà làm luật đặt trong chương VII, "các tội phạm về kinh tế" Mặt khác, các động vật ở đây được hiểu là các được hiểu là các loại chim muông, thú rừng nói chung chú không chỉ là các động vật nguy cấp, quý hiếm Nếu nhìn một cách "phiến diện" ta thấy dường như Điều 181, Bộ luật Hình sự năm 1985 quy định rất nghiêm khắc đối với hành vi săn bắn chim,

thú rừng Tuy nhiên thực chất không hoàn toàn như vậy Việc quy định "rộng

mà hẹp" như Bộ luật Hình sự năm 1985 khiến cho việc bảo vệ động vật hoang

dã trên thực tế bằng luật hình sự gần như không được thực hiện Chúng ta có thể thấy điều này qua phân tích dưới đây:

- Hành vi khách quan liên quan đến việc bảo vệ động vật hoang dã của điều luật này là: hành vi săn, bắt chim muông, thú rừng không có giấy phép, không đúng quy định của nhà nước

- Do tội có cấu thành vật chất nên phải có hậu quả nguy hiểm là làm mất giống chim, thú đang cần bảo vệ, gây ra mất cân bằng sinh thái Nếu không chứng minh được hậu quả nghiêm trọng thì người có hành vi săn, bắt nói trên phải có dấu hiệu bắt buộc là "đã bị xử phạt hành chính" thì mới được coi là tội phạm

- Về hình phạt: Điều 181, Bộ luật Hình sự năm 1985 có khung hình phạt cao nhất đến 10 năm tù trong trường hợp phạm tội đặc biệt nghiêm trọng,

Có lẽ các nhà làm luật hướng tới việc phá rừng gây hậu quả nghiêm trọng chứ không thực sự chú trọng đến các hành vi sắn, bắt chim, thú rừng trái phép

Cho đến khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 1999, trong thực tế việc

xử lý tội phạm này chủ yếu là các hành vi liên quan đến phá rừng, khai thác

gỗ trái phép và tỉ lệ áp dụng cũng không nhiều Chính vì vậy, qua 4 lần sửa đổi Bộ luật Hình sự mặc dù kỹ thuật lập pháp của Điều luật này chưa thực sự hoàn thiện nhưng vẫn không được sửa đổi lần nào Nguyên nhân có thể vì trong thực tế ít áp dụng nên không thấy được sự bất cập và kết quả là không

có nhu cầu sửa đổi Điều này cũng không khó giải thích vì mục tiêu của các nhà làm luật là quan tâm đến hậu quả kinh tế của hành vi phạm tội, trong khi thế nào là "hậu quả nghiêm trọng", "đặc biệt nghiêm trọng" thì không có hướng dẫn cụ thể Nếu vận dụng tương tự kết luận của Tòa án nhân dân tối cao đối với tội phạm về kinh tế khác là tương đương 5 tấn gạo là hậu quả nghiêm trọng thì với sự quản lý rừng lỏng lẻo trong giai đoạn này khó mà có

thể phát hiện được các hành vi phạm tội đến mức truy cứu trách nhiệm hình

sự Mặt khác, hậu quả của việc săn bắn chim, thú rừng trái phép là hậu quả vô hình, hậu quả cho tương lai Vì vậy, nếu lấy thước đo kinh tế để xác định hành vi nào bị coi là phạm tội thì khó có thể xử lý nổi một hành vi săn, bắt chim thú rừng trai phép nào Tuy nhiên, việc Bộ luật Hình sự năm 1985 xuất hiện quy định về bảo vệ động vật hoang dã là tiền đề cho việc quy định mộ danh riêng về bảo vệ động vật hoang dã, , quý, hiếm trong Bộ luật Hình sự năm 1999

1.3 TỘI VI PHẠM CÁC QUY ĐỊNH VỀ BẢO VỆ ĐỘNG VẬT THUỘC DANH MỤC LOÀI NGUY CẤP, QUÝ HIẾM ĐƯỢC ƯU TIÊN BẢO VỆ TRONG

BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999

1.3.1 Bối cảnh và quan điểm lập pháp

Nối tiếp quan điểm của Hiến pháp 1980 về bảo vệ môi trường, Hiến pháp 1992 tiếp tục quy định: "Các cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, mọi công dân phải thực hiện các quy định của Nhà nước về sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường sống Nghiêm cấm mọi hành vi làm suy kiệt tài nguyên và hủy hoại môi trường" [42] Đến thời điểm này, nhận thức của Đảng và Nhà nước về bảo vệ môi trường đã trở nên sâu sắc hơn Vì vậy, nhiều chính sách về bảo vệ môi trường đã được Đảng và Nhà nước ban hành nhằm nâng cao hơn một bước công tác bảo vệ môi trường Tiêu biểu như ngày 25/6/1998, Bộ Chính trị đã ban hành Chỉ thị

số 36/CT-TW về tăng cường công tác bảo vệ môi trường trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, trong đó nhấn mạnh: "Bảo vệ môi trường

là vấn đề sống còn của đất nước, của nhân loại"; Luật Bảo vệ Môi trường năm 1993; Luật Bảo vệ phát triển rừng năm 1991; Pháp lệnh bảo vệ nguồn lợi thủy sản; Nghị định số 18/HĐBT ngày 17/1/1992 của Hội đồng Bộ trưởng về việc ban hành danh mục động vật, thực vật rừng quý hiếm… Ngay trong Tờ trình Quốc hội về dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) của Chính phủ số 1218/CP-PC

ngày 19/10/1998, một trong những quan điểm được quán triệt trong quá

trình soạn thảo Bộ luật là "Bảo vệ môi trường sinh thái" Những quan điểm

chỉ đạo nêu trên của Đảng và Nhà nước ta đã trở thành định hướng quan trọng cho việc xây dựng các quy định về các tội phạm về môi trường trong

Bộ luật Hình sự 1999 Nhà nước ta đã khẳng định một trong những nhiệm

vụ của Bộ luật Hình sự là: "đảm bảo cho mọi người được sống trong một môi trường xã hội và sinh thái an toàn, lành mạnh và mang tính nhân văn cao" Trong Bộ luật Hình sự năm 1999, các hành vi vi phạm các quy định về bảo vệ môi trường gây hậu quả nghiêm trọng đã được cá thể hóa bằng 10 tội danh cụ thể và cấu tạo thành hẳn một Chương mới - Chương XVII "Các tội phạm về môi trường", từ Điều 182 đến Điều 191 Đây là một bước tiến, đánh dấu một mốc quan trọng trong việc bảo vệ môi trường bằng pháp luật hình

sự ở nước ta

Đối với việc bảo vệ động vật hoang dã, quý hiếm, nguy cấp, mốc quan trọng đánh dấu sự quan tâm sâu sắc của Nhà nước với vấn đề này là ngày 15/1/1994, Việt Nam đã chính thức là thành viên thứ 121 tham gia Công ước

về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora) viết tắt là Công ước CITES Để thực thi Công ước CITES về bảo vệ động vật hoang dã trên thực tế, ngày 29/5/1996, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 359/TTg về những biện pháp cấp bách để bảo vệ và phát triển các loài động vật hoang dã, trong đó xác định "bảo vệ đa sinh học và môi trường sinh thái, từng bước lập lại trật tự kỷ cương trong việc bảo vệ và phát

triển động vật hoang dã, đặc biệt là những loài động vật quý hiếm ", đồng thời yêu cầu " mọi tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm đều bị xử lý nghiêm minh

theo pháp luật, từ xử phạt hành chính đến truy cứu trách nhiệm hình sự" Đây chính là các cơ sở pháp lý để trong lần pháp điển hóa quan trọng này các nhà làm luật nước ta xây dựng quy định về Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật hoang dã, quý hiếm tại Điều 190 Bộ luật Hình sự năm 1999

1.3.2 Nội dung pháp lý của tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật hoang dã, quý hiếm trong Bộ luật Hình sự năm 1999

Tại Bộ luật Hình sự năm 1999, Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ được quy định tại Điều 190 với tên gọi là Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật hoang dã quý hiếm Nội dung điều luật này như sau:

1 Người nào săn bắt, giết, vận chuyển, buôn bán trái phép động vật hoang dã, quý, hiếm bị cấm theo quy định của Chính phủ hoặc vận chuyển, buôn bán trái phép sản phẩm cùa loài động vật đó, thì bị phạt tiền từ năm triệu đồng đến năm mươi triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến hai năm hoặc bị phạt tù từ sáu tháng đến ba năm

2 Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ hai năm đến bảy năm:

a) Có tổ chức;

b) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;

c) Sử dụng công cụ hoặc phương tiện săn bắt bị cấm;

d) Săn bắt trong khu vực bị cấm hoặc vào thời gian bị cấm; đ) Gây hậu quả rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng

3 Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ hai triệu đồng đến hai mươi triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ một năm đến năm năm [39]

Cấu tạo điều luật bao gồm cấu thành tội phạm cơ bản được quy định tại khoản 1 và cấu thành tội phạm tăng nặng được quy định tại khoản 2 với 5 tình tiết định khung tăng nặng và khoản 3 quy định về các hình phạt bổ sung có thể được áp dụng Chúng ta có thể phân tích những điểm cơ bản nhất trong cấu thành tội phạm này như sau:

- Khách thể của tội phạm: Tội phạm xâm phạm quy định của Nhà

nước về bảo vệ môi trường sinh thái Cụ thể là xâm phạm vào các quy định của Nhà nước trong việc bảo vệ hệ cân bằng sinh thái, đa dạng sinh học của các loài động vật hoang dã, quý hiếm trong môi trường sinh thái

Đối tượng tác động của tội phạm này là các loài động vật hoang dã, quý, hiếm được Chính phủ quy định trong danh mục động vật ưu tiên bảo vệ

- Mặt khách quan của tội phạm: Hành vi khách quan của tội phạm

được thể hiện ở những hành vi:

+ Săn bắt, giết, vận chuyển, buôn bán trái phép động vật hoang dã, quý hiếm bị cấm theo quy định của Chính phủ là việc săn bắt, giết, vận chuyển, buôn bán các loại động vật rừng hoang dã, quý hiếm nhóm IB (ban hành kèm theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP ngày 30/3/2006 về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm) không được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép hoặc được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép nhưng thực hiện không đúng với quy định trong giấy phép được cấp

+ Vận chuyển, buôn bán trái phép sản phẩm của loài động vật đó là việc vận chuyển, buôn bán các loại sản phẩm như thịt, xương, sừng, da, lông, ngà, móng, vảy, răng và các bộ phận khác từ cơ thể các loài động vật rừng hoang dã, quý hiếm thuộc nhóm IB (ban hành kèm theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP ngày 30/3/2006 về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm) mà không có giấy tờ hợp pháp Trường hợp các loại sản phẩm này đã được chế biến, chế tạo thành hàng hóa hoặc nguyên vật liệu sử dụng trong sản xuất…thì xử lý theo quy định của pháp luật đối với hàng cấm

Tội phạm được coi là hoàn thành khi người phạm tội đã thực hiện một trong các hành vi khách quan trên Trong một số trường hợp chỉ cần có hành

vi vi phạm các quy định về bảo vệ động vật hoang dã, quý hiếm là đủ yếu tố cấu thành tội phạm, không kể là đã gây hậu quả hay chưa

- Mặt chủ quan của tội phạm: Tội phạm được thực hiện dưới hình

thức lỗi cố ý

Động cơ, mục đích vì vụ lợi nhưng không phải là dấu hiệu bắt buộc trong cấu thành tội phạm

- Chủ thể của tội phạm: tội phạm được thực hiện bởi bất kỳ người

nào có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi theo quy định tại Điều 12, 13 Bộ luật Hình sự

- Về hình phạt: Điều luật quy định ba loại hình phạt chính được áp

dụng là: phạt tiền (từ 5 triệu đồng đến 50 triệu đồng); cải tạo không giam giữ (đến 2 năm); phạt tù có thời hạn (từ 6 tháng đến 7 năm), trong đó cấu thành

cơ bản có mức phạt tù cao nhất đến 3 năm, cấu thành tăng nặng có mức phạt

tù cao nhất đến 7 năm và ba loại hình phạt bổ sung là phạt tiền (từ 2 triệu đồng đến 20 triệu đồng); cấm đảm nhiệm chức vụ; cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định

1.4 TỘI VI PHẠM CÁC QUY ĐỊNH VỀ BẢO VỆ ĐỘNG VẬT THUỘC DANH MỤC, LOÀI NGUY CẤP, QUÝ HIẾM ĐƯỢC ƯU TIÊN BẢO VỆ TRONG LUẬT SỬA ĐỔI, BỔ SUNG MỘT SỐ ĐIỀU CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999

SỐ 37/2009/QH12 NGÀY 19/6/2009

Sau hơn 9 năm áp dụng Bộ luật Hình sự năm 1999 vào thực tiễn đấu tranh, phòng chống tội phạm môi trường nói chung và tội phạm vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được

ưu tiên bảo vệ nói riêng, cho thấy những quy định về tội phạm môi trường đã bộc lộ nhiều bất cập Do vậy, khả năng áp dụng Bộ luật Hình sự năm 1999 và hiệu quả trong công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm môi trường chưa cao

Trước tình hình đó, ngày 19/06/2009 Quốc hội khóa XII đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự năm 1999 số 37/2009/QH12, trong đó Điều 190 về tội vi phạm các quy định về bảo vệ

động vật hoang dã quý hiếm được chỉnh sửa về mặt kỹ thuật cho phù hợp với quy định mới của Luật bảo vệ môi trường và cho phù hợp với thực tế bao gồm:

Thứ nhất: Về tên gọi:

Điều 190 Bộ luật Hình sự sửa đổi năm 2009 đã có sự thay đổi về tên gọi so với Điều 190 Bộ luật Hình sự năm 1999 Đây là sự chỉnh sửa về mặt kỹ thuật của Điều luật cho phù hợp với các văn bản pháp luật môi trường đang

và sẽ có hiệu lực trong thời gian tới cũng như thực tiễn áp dụng Việc sửa đổi

về tên gọi, cho thấy sự phù hợp, thống nhất giữa các quy định của Bộ luật Hình sự với các ngành luật khác như: Luật bảo vệ và phát triển rừng năm 2004; Luật Bảo vệ môi trường năm 2005; Luật đa dạng sinh học năm 2008…

về mặt khái niệm pháp lý Cụ thể như sau:

- Khoản 20, Điều 3 Luật đa dạng sinh học năm 2008 quy định:

"Loài nguy cấp được ưu tiên bảo vệ là loài hoang dã, giống cây trồng, giống vật nuôi, vi sinh vật và nấm đặc hữu, có giá trị đặc biệt về khoa học, y

tế, kinh tế, sinh thái, cảnh quan, môi trường hoặc văn hóa - lịch sử mà số lượng còn ít hoặc bị đe dọa tuyệt chủng" [44]

- Khoản 1, Điều 2, Nghị định số 32/2006/NĐ-CP ngày 30/3/2006 về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm quy định:

"Loài thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm là loại thực vật, động vật có giá trị đặc biệt về kinh tế, khoa học, môi trường, số lượng còn

ít trong tự nhiên hoặc có nguy cơ tuyệt chủng, thuộc danh mục các loài thực vật, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm do Chính phủ quy định" [12]

Do đó, nếu chỉ quy định là động vật hoang dã, quý, hiếm sẽ không phản ánh hết, không phù hợp với các nội dung đã quy định tại Luật Đa dạng sinh học

và Nghị định 32 nêu trên Vì vây, việc chỉnh sửa lại tên gọi của Điều luật là hết sức cần thiết Mặt khác, việc bỏ thuật ngữ "hoang dã" trong khi Điều 190 khi sửa đổi năm 2009 để có thể xử lý cả các hành vi vi phạm đối với các động vật quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ nhưng được gây, nuôi nhân tạo

Thứ hai: Về cấu thành tội phạm cơ bản:

Điều 190 Bộ luật Hình sự sửa đổi năm 2009 có quy định rộng hơn về hình vi khách quan và đối tượng của tội phạm này so với Điều 190 Bộ luật Hình sự Năm 1999 Ngoài các động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, các sản phẩm của loại động vật đó là đối tượng của tội phạm theo Bộ luật Hình sự năm 1999 thì nay được bổ sung thêm "bộ phận

cơ thể của loài động vật đó", ví dụ như: tay gấu, mật gấu, sừng tê giác, xương

hổ chưa qua chế biến…

Về hành vi phạm tội được quy định trong điều luật mới có bổ sung thêm hành vi "nuôi, nhốt" trái phép động thực vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm Việc Bộ luật Hình sự cũ không quy định hai hành vi này là một trong những thiếu sót để cho các chủ thể lợi dụng thực hiện hành vi vi phạm pháp luật Thực chất, hành vi "nuôi, nhốt" cũng xâm phạm tới các quy định của Nhà nước trong việc bảo vệ hệ cân bằng sinh thái, đa dạng sinh học của các loài động vật hoang dã, quý hiếm trong môi trường sinh thái

Thứ ba: Về hình phạt

Bộ luật Hình sự sửa đổi năm 2009 đã tăng mức hình phạt ở hình phạt tiền bao gồm cả hình phạt tiền với vai trò là hình phạt chính (từ 50 triệu đồng đến 500 triệu đồng) và hình phạt bổ sung (10 triệu đồng đến 100 triệu đồng); tăng mức hình phạt cải tạo không giam giữ (đến 3 năm) Việc tăng hình phạt làm tăng tính răn đe, ngăn chặn những hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ các loài động vật nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ

1.5 TỘI VI PHẠM CÁC QUY ĐỊNH VỀ BẢO VỆ ĐỘNG VẬT THUỘC DANH MỤC LOÀI NGUY CẤP, QUÝ HIẾM ĐƯỢC ƯU TIÊN BẢO VỆ TRONG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA

Bảo vệ các động vật thuộc danh mục, loài nguy cấp, quý, hiếm, được

ưu tiên bảo vệ đang là vấn đề được cộng đồng quốc tế và các quốc gia đặc biệt quan tâm để bảo tồn sự đa dạng của sinh học Đó cũng chính là lí do mà

tại kỳ họ 80 vừa được tổ chức tại Việt Nam vào đầu tháng 11/2011, Interpol tuyên bố sẽ tổ chức các đội đặc nhiệm liên ngành giữa cảnh sát, hải quan, cơ quan tài chính để xử lý nạn buôn bán bất hợp pháp

hổ và những loài động vật hoang dã khác Điều này là một minh chứng nữa cho thấy, bảo vệ các động vật nguy cấp, quý, hiếm đang là vấn đề của toàn cầu Đối với Việt nam chúng ta, loại tội phạm này cũng đang được các cơ quan chức năng hết sức chú trọng Chính vì thế, việc phân tích, so sánh các quy định của tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ với các quy định tương đồng trong pháp luật hình sự của các nước sẽ có một ý nghĩa nhất định trong công tác nghiên cứu khoa học cũng như đấu tranh phòng, chống loại tội này trên thực tế

1.5.1 So sánh với quy định của Bộ luật Hình sự của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa

Bộ luật Hình sự nước cộng hòa nhân dân Trung Hoa được Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc (Quốc hội) Trung Quốc thông qua ngày 01/07/1979 tại kì họp thứ hai, khóa 5 Bộ luật có hiệu lực từ 01/01/1980 Sau gần 17 năm, tháng 3/1997 tại kỳ họp thứ 5, Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa, khóa 8 đã tiến hành sửa đổi toàn diện bộ luật

Từ năm 1997 đến 2005, Bộ luật tiếp tục được sửa đổi thêm năm lần cho phù hợp với tình hình vi phạm và tội phạm

Trong Bộ luật Hình sự được sửa đổi năm 2005, tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ được quy định tại điều 341, thuộc nhóm tội phá hoại tài nguyên môi trường như sau:

Người nào săn bắt, giết hại trái phép động vật hoang dã, quý hiếm mà nhà nước đặt trọng điểm phải bảo vệ hoặc mua bán, vận chuyển trái phép những động vật này và các sản phẩm của nó sẽ bị phạt tù đến 5 năm hoặc cải tạo lạo động và bị phạt tiền; nếu có tình

tiết nghiêm trọng sẽ bị phạt tù từ 5 năm đến 10 năm và bị phạt tiền; nếu có tình tiết đặc biệt nghiêm trọng sẽ bị phạt tù từ 10 năm trở lên

và bị phạt tiền hoặc tịch thu tài sản

Người nào vi phạm pháp luật về săn bắn, sử dụng những công cụ và cách thức săn bắn hoặc săn bắn ở nhưng khu vực cấm săn bắn hoặc săn bắn trong thời gian cấm săn bắn, phá hoại tài nguyên động vật hoang dã, có tình tiết nghiêm trọng thì bị phạt tù đến 3 năm, cải tạo lao động, quản chế hoặc bị phạt tiền [22]

Tuy nhiên khác với Bộ luật Hình sự của Việt Nam, Bộ luật Hình sự Trung Quốc không đặt tên cho từng điều luật, vì vậy việc so sánh giữa điều

190, Bộ luật Hình sự Việt Nam và điều 341, Bộ luật Hình sự Trung Quốc sẽ được so sánh bằng các nội dung của điều luật Giữa hai điều luật có một số điểm giống và khác nhau như sau:

* Giống nhau:

- Kỹ thuật lập pháp của Điều 190, Bộ luật Hình sự Việt Nam và Điều 341,

Bộ luật Hình sự Trung Quốc là cơ bản giống nhau

- Cả hai điều luật cùng sử dụng khái niệm động vật quý hiếm được nhà nước ưu tiên bảo vệ Trong điều 190, Bộ luật Hình sự Việt Nam sử dụng thuộc ngữ "động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ" còn điều 341, Bộ luật Hình sự Trung Quốc sử dụng thuật ngữ "vật hoang dã, quý hiếm mà nhà nước đặt trọng điểm phải bảo vệ" Tuy có một chút khác nhau về thuật ngữ sử dụng, nhưng về nội hàm của thuật ngữ đều chứa đựng nội dung các động vật quý hiếm được ưu tiên bảo vệ

- Trong hai điều luật đều quy định các hành vi: săn, bắt, giết, buôn bán, vận chuyển các động vật hoặc buôn bán, vận chuyển sản phẩm từ các động vật là hành vi phạm tội

- Cả hai điều luật đều quy định tội phạm có cấu thành tội phạm hình thức, chỉ cần có hành vi vi phạm là phạm tội mà không cần dấu hiệu hậu quả

- Ngoài cấu thành cơ bản, cả hai điều luật đều quy định thêm các cấu thành tăng nặng phụ thuộc vào dấu hiệu hậu quả

- Đều cho phép sử dụng hình phạt tiền là hình phạt chính

"hoang dã" trong khi Điều 190 đã bỏ thuật ngữ này khi sửa đổi năm 2009 để

có thể xử lý cả các hành vi vi phạm đối với các động vật quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ nhưng được gây, nuôi nhân tạo

- Điều 190, Bộ luật Hình sự Việt Nam quy định hình phạt tù quá nhẹ

so với Điều 341, Bộ luật Hình sự Trung Quốc Mức hình phạt tù cao nhất của Điều 190, Bộ luật Hình sự Việt Nam chỉ là 7 năm tù, trong khi theo Điều 341,

Bộ luật Hình sự Trung Quốc có thể xử phạt đến mức tối đa của hình phạt tù là

15 năm Ngoài ra, hình phạt tiền theo Điều 190, Bộ luật Hình sự Việt Nam chỉ

áp dụng khi không áp dụng các loại hình phạt khác còn Điều 341, Bộ luật Hình sự Trung Quốc là luôn xử phạt cùng với các hình phạt khác

- Điều 341, Bộ luật Hình sự Trung Quốc, còn có thêm quy định coi hành vi vi phạm pháp luật về săn bắn gây hậu quả nghiêm trọng cũng là tội phạm Điều này không có trong Bộ luật Hình sự Việt Nam

1.5.2 So sánh với quy định trong pháp luật hình sự của Vương quốc Thụy Điển

Nằm trong nhóm tội về môi trường, điều luật có chứa đựng nội dung tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ tương ứng trong Bộ luật môi trường Thụy Điển là điều 8 và điều 10 của Chương 29, bao gồm các hành vi sau bị coi là tội phạm:

- Vi phạm các quy định về cấm săn bắt, giết, làm bị thương đông vật hoang dã, quý hiếm hoặc vi phạm quy định về bảo vệ trứng hoặc tổ của chúng, được ban hành theo Chương 8, Điều 1 của Bộ luật Môi trường

- Vi phạm các điều cấm liên quan đến bảo vệ các loài động vật và thực vật nhất định, ban hành theo quy định tại Chương 8, Điều 1 và Điều 2 của Bộ luật Môi trường

- Vi phạm một điều cấm hoặc một điều kiện liên quan đến việc đối xử với động vật, thực vật hoang dã, các loại trứng, tổ của chúng hoặc những sản phẩm của chúng theo quy định tại chương 8, Điều 4 của Bộ luật Môi trường

Ví dụ: hành vi buôn bán ngà voi

- Vi phạm quy định trong một quyết định cá biệt (ban hành kèm theo Quy định số 338/97 ngày 9/12/1996 về bảo vệ các loài động vật hoặc thực vật hoang dã) về việc nhập khẩu vào Thụy Điển, xuất khẩu hoặc tái xuất khỏi Thụy Điển, buôn bán, vận chuyển hoặc trung chuyển hoặc mua, bán hoặc các thương vụ khác các loài kể trên

Hình phạt được quy định đối với người phạm tội theo Điều 8 là phạt tiền hoặc phạt tù không quá 2 năm

Như vậy, mặc dù kỹ thuật lập pháp khác nhau nhưng các hành vi khách quan của tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ theo Điều 190, Bộ luật Hình sự Việt Nam cũng đã được quy định khá đầy đủ trong Điều 8 và Điều 10 của Chương 29, Bộ luật Môi trường Thụy Điển Ngược lại, các hành vi khách quan trong Điều 8 và Điều 10 trên còn rộng hơn rất nhiều so với hành vi khách quan quy định tại điều 190, Bộ luật Hình sự Việt Nam Ví dụ: dể bảo

vệ các động vật hoang dã, quý hiếm, Bộ luật Môi trường của Thụy Điển còn coi hành vi "làm bị thương" động vật cũng là tội phạm Điều nay cho thấy sự khắt khe trong bảo tồn đa dạng sinh học của pháp luật Thụy Điển… rất đáng

để chúng ta nghiên cứu và vận dụng vào tình hình thực tế của nước ta Mặt

khác, qua các quy định đã nêu ở trên của Bộ luật Môi trường Thụy Điển, cho thấy pháp luật hình sự của Thụy Điển quan tâm đến việc bảo vệ các động vật nói chung Điều này xuất phát từ truyền thống văn hóa của khu vực Châu Âu

Tuy nhiên, về hình phạt, so với Việt Nam hình phạt tù giành cho tội phạm này là quá nhẹ, tối đa chỉ là 2 năm tù so với mức tối đa 7 năm tù của Việt Nam

1.5.3 So sánh với các quy định trong pháp luật hình sự của một số nước khác

Pháp luật Liên bang Nga là nước có nhiều sự ảnh hưởng đến pháp luật Việt Nam nói chung pháp luật hình sự nói riêng cả về kỹ thuật, quan điểm cũng như nội dung Chính vì vậy, Bộ luật Hình sự của Liên bang Nga luôn là tài liệu tham khảo quan trọng khi chúng ta tiến hành sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự Với tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, trong Bộ luật Hình sự Liên bang Nga, Chương 26 quy định "Các tội phạm về sinh thái" gồm 17 điều luật trong đó có Điều 254, quy định về tội: "Săn bắt trái phép" có chứa các quy phạm tương đồng với Điều 190, Bộ luật Hình sự Việt Nam như sau:

1 Săn bắt trái phép, nếu hành vi đó được thực hiện:

a) Gây thiệt hại nghiêm trọng;

b) Có sử dụng phương tiện cơ khí giao thông vận tải hay tàu bay, chất nổ, khí ga và các phương thức khác huỷ diệt hàng loạt chim và thú;

c) Đối với chim, thú tuyệt đối cấm săn bắn;

d) Trên lãnh thổ của khu bảo vệ, khu bảo tồn hoặc ở khu vực

có tai hoạ về sinh thái hay ở khu vực có tình hình sinh thái đặc biệt;

Thì bị phạt tiền từ 200 lần đến 700 lần mức thu nhập tối thiểu hay mức lương hay nguồn thu khác của người bị kết án trong

thời gian từ 2 tháng đến 5 tháng, hoặc bị phạt lao động cải tạo đến 2 năm hoặc bị bắt giam đến 6 tháng

2 Cũng hành vi đó do người lợi dụng cương vị công tác của mình thực hiện hay do một nhóm người có thoả thuận trước hay một nhóm người có tổ chức thực hiện, thì bị phạt tiền từ 500 lần đến 700 lần mức thu nhập tối thiểu hay mức lương hay nguồn thu khác của người bị kết án trong thời gian từ 5 tháng đến 7 tháng, hoặc bị phạt tù đến 2 năm, kèm theo tước quyền đảm nhiệm những chức vụ nhất định hay làm nghề nhất định trong thời hạn đến 3 năm hay không kèm theo hình phạt này [32]

Cũng như điều 190, Bộ luật Hình sự Việt Nam, hành vi săn bắn chim, thú tuyệt đối cấm săn bắn theo quy định của Chính phủ Liên bang Nga bị coi

là tội phạm Người phạm tội chỉ cần có hành vi mà không cần có hậu quả đã

bị coi là đã phạm tội

Về lỗi: tội săn bắn trái phép theo Bộ luật Hình sự của Liên bang Nga cũng là lỗi cố ý như tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ theo Bộ luật Hình sự Việt Nam

Về hình phạt: Bộ luật Hình sự Liên bang Nga chú trọng về hình phạt tiền, trong khi lại quy định rất nhẹ về hình phạt tù, mức tối đa chỉ là 2 năm

Trong cấu thành tăng nặng của điều 254, Bộ luật Hình sự Liên bang Nga cũng coi một số tình tiết là tình tiết định khung tăng nặng giống điều 190,

Bộ luật Hình sự Việt Nam như: Phạm tội có tổ chức, lợi dụng chức vụ quyền hạn Ngoài ra, cũng có quy định về hình phạ sung: cấm đảm nhiệm chức

vụ cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định

Trong pháp luật của các nước thuộc khu vực ASEAN, Philippines là nước có các quy định về bảo vệ động vật hoang dã khá nghiêm khắc Có thể thấy điều này qua vụ việc các cơ quan chức năng của Philippines cáo buộc 37 ngư dân Việt Nam đã có hành vi thu gom, tàng trữ hải sản quý hiếm trái phép

vào tháng 8/2011 theo Điều 97 Luật Tài nguyên Môi trường của Philippines, với mức hình phạt từ 12 đến 20 năm tù Ngoài ra còn bị phạt tiền với mức 120.000 peso/người và tiêu huỷ toàn bộ phương tiện, ngư cụ vi phạm

Đối với động vật quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, Điều 28, Luật bảo tồn các khu hoang dã của Philippines quy định:

Người nào có hành vi trái pháp luật xâm hại các loài động vật được bảo tồn thì bị phạt như sau:

(a) Bị phạt tù từ 6 năm 1 ngày đến 12 năm và/hoặc bị phạt tiền từ 100.000 pesos đến 1.000.000 pesos khi loài bị xâm hại là loài đặc biệt qúy hiếm;

(b) Bị phạt tù từ 4 năm 1 ngày đến 6 năm và/hoặc bị phạt tiền từ 50.000 pesos đến 500.000 pesos nếu loài bị xâm hại là loài có nguy cơ tuyệt chủng;

(c) Bị phạt tù từ 2 năm 1 ngày tù đến 4 năm và/hoặc bị phạt tiền từ 30.000 pesos đến 300.000 pesos khi loài bị xâm hại được xếp vào "loài dễ bị tổn thương";

(d) Bị phạt tù từ 1 năm 1 ngày tù đến 2 năm và/hoặc bị phạt tiền từ 20.000 pesos đến 200.000 pesos khi loài bị xâm hại được xếp vào các loài có nguy cơ bị xâm hại khác;

(e) Bị phạt tù từ 6 tháng 1 ngày đến 1 năm và/hoặc bị phạt tiền từ 10.000 pesos đến 100.000 pesos khi loài bị xâm hại là các loài động vật hoang dã khác [Dẫn theo: 30]

Các quy định trên cho thấy, mức động nặng, nhẹ của hình phạt áp dụng cho người phạm tội phụ thuộc vào mức độ quý, hiếm của động vật bị xâm hại Mức phạt tiền cao nhất là 1.000.000 pesos (khoảng 500 triệu Việt Nam) tương đương với mức phạt tiền cao nhất mà Điều 190, Bộ luật Hình sự Việt Nam cho phép áp dụng với tư cách là hình phạt chính Tuy nhiên, điểm

khác là mức phạt này đồng thời cũng có thể là hình phạt bổ sung nếu tòa án thấy cần thiết Về hình phạt tù thì mức cao nhất là 12 năm, cao hơn rất nhiều

so với mức cao nhất 7 năm của Việt Nam

Về cấu thành tội phạm: đây cũng là tội phạm có cấu thành hình thức, người phạm tội chỉ cần có hành vi xâm hại là bị coi là có tội

Điểm hạn chế của điều luật là do nằm trong luật bảo tồn các khu hoang dã nên đối tượng bảo vệ của điều luật chỉ là các động vật hoang dã đang sinh sống tại các khu bảo tồn và không có các quy định về các hành vi vận chuyển buôn bán các sản phẩm từ các loại động vật này

Tóm lại, qua so sánh với pháp luật của một số nước, có thể thấy Điều 190, Bộ luật Hình sự nước ta quy định tội vi phạm các quy định về bảo

vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ có nhiều nét tương đồng với các nước có nền lập pháp tiên tiến Về kỹ thuật lập pháp chúng ta có sự học tập từ các nước này nhưng chúng ta cũng có những chỉnh sửa cho phù hợp với các quy định khác của pháp luật Việt Nam cũng như tình hình vi phạm và tội phạm Về quan điểm xử phạt người phạm tội, cũng như các nước thuộc khu vực châu Á, đang đối mặt với sự gia tăng của các tội phạm này, đặc biệt là tình trạng buôn bán trái phép các động vật nguy cấp, quý, hiếm nên chúng ta quy định hình phạt khá nghiêm khắc so với các nước thuộc khu vực Châu Âu Tuy nhiên, vẫn còn khá nhẹ so với một số nước thuộc khu vực Châu Á

Chương 2

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỘI VI PHẠM CÁC QUY ĐỊNH VỀ BẢO VỆ ĐỘNG VẬT THUỘC DANH MỤC LOÀI NGUY CẤP, QUÝ, HIẾM ĐƯỢC ƯU TIÊN BẢO VỆ

2.1 KHÁI NIỆM

Để đi sâu vào tìm hiểu bất kỳ vấn đề gì, việc đầu tiên chúng ta cần quan tâm là phải biết được vấn đề đó là gì, nội dung của chúng gồm có những gì… Chính vì vậy, trước khi đi sâu vào tìm hiểu, phân tích về tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được

ưu tiên bảo vệ, cần thiết phải đưa ra được khái niệm của tội này

Trước khi nghiên cứu về khái niệm của tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy, cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo

vệ, chúng ta cần đi sâu tìm hiểu một số thuật ngữ như sau:

- Loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ là loài hoang dã, giống cây trồng, giống vật nuôi, vi sinh vật và nấm đặc hữu, có giá trị đặc biệt

về khoa học, y tế, kinh tế, sinh thái, cảnh quan, môi trường hoặc văn hóa - lịch sử mà số lượng còn ít hoặc bị đe dọa tuyệt chủng Đây là khái niệm được

đề cập trong Luật Đa dạng sinh học, tuy nhiên do mục đích của Luật Đa dạng sinh học nhằm bảo vệ tính đa dạng sinh học của môi trường sinh thái, hướng tới các động vật đang tồn tại trong môi trường tự nhiên nên khái niệm chỉ đề cấp đến các loài hoang dã mà không đề cập đến các động vật được gây, nuôi ở các trang trại Các động vật nguy cấp, quý, hiếm mà luật hình sự bảo vệ bao gồm cả các động vật hoang dã và các động vật được gây, nuôi nhân tạo, miễn

là các loại động vật này thỏa mãn các tiêu chí về tính nguy cấp, quý, hiếm Đây là tiêu chí chung để xác định các loài nguy cấp, quý hiếm nhưng cụ thể là những động vật nào sẽ được Chính phủ quy định Có thể thấy rõ điểm này qua quy định của Luật Bảo vệ và Phát triển Rừng: Loài thực vật rừng, động vật

rừng nguy cấp, quý, hiếm là loài thực vật, động vật có giá trị đặc biệt về kinh

tế, khoa học và môi trường, số lượng còn ít trong tự nhiên hoặc có nguy cơ bị tuyệt chủng, thuộc danh mục các loài thực vật, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm do Chính phủ quy định

Kế thừa các quan điểm trên, trong Dự thảo Nghị định Quy định về tiêu chí xác định loài, chế độ quản lý và bảo vệ loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ do Bộ Tài nguyên và Môi trường xây dựng, cũng xác định: Loài được xem xét đưa vào Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ khi đáp ứng đồng thời các yêu cầu: là loài có

số lượng còn ít hoặc đang bị đe dọa tuyệt chủng và là loài đặc hữu hoặc loài

có một trong các giá trị đặc biệt về khoa học, y tế, kinh tế, sinh thái, cảnh quan, môi trường, văn hóa - lịch sử

- Danh mục loài nguy, cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ là danh mục được ban hành kèm theo văn bản quy phạm pháp luật có hiệu lực pháp luật Hiện nay danh mục này được ban hành kèm theo Thông tư số 59/2010/TT-BNNPTNT ngày 19/10/2010 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Ngoài ra, còn có danh mục ban hành kèm theo Thông tư liên tịch số 19/2007/TTLT/BNN&PTNT-BTP-BCA-VKSNDTC-TANDTC ngày 08/03/2007 của liên ngành Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Tư pháp, Bộ Công

an, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số điều của Bộ luật Hình sự về các tội phạm trong lĩnh vực quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản Ngoài ra, còn có tham khảo danh mục ban hành kèm theo Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES) Theo Dự thảo Nghị định Quy định về tiêu chí xác định loài, chế độ quản lý và bảo vệ loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ do Bộ Tài nguyên và Môi trường xây dựng, thì Danh mục loài nguy cấp, quý hiếm sẽ được ban hành kèm theo Nghị định này

và đây sẽ là danh mục sử dụng thống nhất trong các lĩnh vực dân sự, hành chính, tư pháp

Trên cơ sở làm rõ các thuật ngữ như trên và quy định tại Điều 8 Bộ luật Hình sự về khái niệm tội phạm và Điều 190 Bộ luật Hình sự, các văn bản hướng dẫn tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ và các văn bản quy phạm pháp luật khác có liên quan, chúng ta có thể đưa ra khái niệm về tội này như sau:

Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ là hành vi săn, bắt, giết, vận chuyển, nuôi, nhốt, buôn bán trái phép động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ theo quy định của Chính phủ hoặc vận chuyển, buôn bán trái phép bộ phận cơ thể hoặc sản phẩm của loài động vật đó, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách có cố ý, xâm phạm những quy định của Nhà nước về bảo vệ hệ cân bằng sinh thái, đa dạng sinh học của các loài động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ trong môi trường sinh thái

Để hiểu rõ khái niệm về tội này, cần phải làm rõ các khái niệm về các hành vi: săn, bắt, giết, vận chuyển, nuôi, nhốt, buôn bán; các quy định của Chính phủ về danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ; khái niệm về bộ phận cơ thể, sản phẩm được chế biến từ các động vật nguy cấp, quý, hiếm… Tuy nhiên, qua khái niệm về tội đã đưa ra, chúng ta cũng phần nào hiểu được bản chất của các hành vi vi phạm tội này Từ đó, có thể chỉ ra các dấu hiệu pháp lý của tội phạm này Tất cả các khái niệm, dấu hiệu pháp lý

đó sẽ được tập trung đi sâu, nghiên cứu, phân tích, tìm hiểu trong mục 2.2 của chương này

2.2 CÁC DẤU HIỆU PHÁP LÝ CỦA TỘI VI PHẠM CÁC QUY ĐỊNH VỀ BẢO VỆ ĐỘNG VẬT THUỘC DANH MỤC LOÀI NGUY CẤP, QUÝ, HIẾM ĐƯỢC

ƯU TIÊN BẢO VỆ TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ

Dấu hiệu pháp lý của tội phạm có thể hiểu là những đặc điểm cơ bản của tội phạm, phản ánh bản chất và đặc điểm của tội phạm cụ thể Dựa vào đó

cho phép chúng ta xác định được tội danh, đồng thời phân biệt được tội phạm

đó với tội phạm khác

Trong thực tế, mỗi tội phạm có thể có sự khác nhau về tính chất, mức

độ nguy hiểm cho xã hội, nhưng mỗi loại tội phạm cụ thể đều có những dấu hiệu đặc trưng pháp lý Các dấu hiệu này được chia làm hai nhóm:

- Nhóm các dấu hiệu bắt buộc: là nhóm các dấu hiệu bắt buộc chúng, đặc trung cho tất cả các cấu thành tội phạm cụ thể

- Nhóm các dấu hiệu tùy nghi (hay còn được gọi là dấu hiệu không bắt buộc): là các dấu hiệu riêng, đặc trưng không phải cho tất cả mà chỉ cho một

số cấu thành tội phạm nhất định nào đó

Việc xem xét đầy đủ để có sự nhận thức khoa học thống nhất và đúng đắn các dấu hiệu này của cấu thành tội phạm cụ thể của hành vi nguy hiểm cho xã hội đã được thực hiện chính là một đảm bảo cho việc định tội danh được chính xác Trong khoa học pháp lý, các dấu hiệu được chia thành 4 nhóm, gọi là các yếu tố cấu thành tội phạm bao gồm: Chủ thể của tội phạm; Khách thể của tội phạm; Mặt khách quan và Mặt chủ quan của tội phạm Để phân tích các yếu tố này, chúng ta phải dựa vào các quy định của Bộ luật Hình sự

Điều 190, Bộ luật Hình sự quy định về tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ như sau:

Điều 190 Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ

1 Người nào săn bắt, giết, vận chuyển, nuôi, nhốt, buôn bán trái phép động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được

ưu tiên bảo vệ hoặc vận chuyển, buôn bán trái phép bộ phận cơ thể hoặc sản phẩm của loài động vật đó, thì bị phạt tiền từ năm mươi triệu đồng đến năm trăm triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến ba năm hoặc bị phạt tù từ sáu tháng đến ba năm

2 Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ hai năm đến bảy năm:

a) Có tổ chức;

b) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;

c) Sử dụng công cụ hoặc phương tiện săn bắt bị cấm;

d) Săn bắt trong khu vực bị cấm hoặc vào thời gian bị cấm; đ) Gây hậu quả rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng

3 Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ mười triệu đồng đến một trăm triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ một năm đến năm năm [39]

Như đã phân tích ở Chương 1, tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ được quy định trong pháp luật hình sự nước ta chưa lâu (bắt đầu từ Bộ luật Hình sự năm 1999), thực tiễn áp dụng của tội này trong thời gian qua không phải là quá nhiều, trong khi các hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang

dã, bảo vệ tính đa dạng sinh học không phải là cá biệt Vì vậy, việc nghiên cứu một cách hệ thống các dấu hiệu pháp lý của tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ

sẽ giúp chúng ta đề ra được các giải pháp đấu tranh phòng và chống có hiệu quả đối với tội phạm này

2.2.1 Khách thể tội phạm

Khách thể cùa tội phạm là hệ thống các quan hệ xã hội được luật hình

sự bảo vệ khỏi sự xâm hại của tội phạm, hoặc có thể hiểu khách thể của tội phạm là toàn bộ các lợi ích vật chất và tinh thần mà chủ thể phạm tội hướng tới Theo luật hình sự Việt Nam, những quan hệ xã hội được coi là khách thể bảo vệ của luật hình sự là những quan hệ xã hội được xác định tại Điều 1 và Điều 8 của Bộ luật Hình sự Khách thể của tội phạm có ý nghĩa quan trọng

đối với việc truy cứu trách nhiệm hình sự, vì sự đánh giá về mặt pháp lý hình

sự các dấu hiệu thuộc khách thể của tội phạm là nhằm xác định xem hành vi phạm tội được thực hiện đã xâm hại đến quan hệ xã hội nào được bảo vệ bằng pháp luật hình sự vả vai trò của các dấu hiệu đó trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi đã được thực hiện ra sao

Hiện nay, có nhiều quan điểm về khách thể của tội phạm Theo Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội thì: "Khách thể của tội phạm là quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ và bị tội phạm xâm phạm" [53] GS.TSKH Lê Cảm đưa ra khái niệm khách thể của tội phạm như sau: "Là các quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ tránh khỏi sự xâm hại có tính chất tội phạm, nhưng bị tội phạm xâm hại đến và gây nên (hoặc đe dọa thực tế gây nên) thiệt hại đáng kể, nhất định" [3] Khái niệm này

đã có sự đi sâu về mặt nội hàm và có đạt được yêu cầu mô tả cụ thể về khách thể của tội phạm, giúp hiểu rõ về khái niệm này

Khách thể của tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ là các quan hệ xã hội hình thành do các quy định của pháp luật về chế độ của nhà nước nhằm bảo

vệ các động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm Hành vi xâm phạm

đã gây thiệt hại cho hệ cân bằng sinh thái, sự đa dạng sinh học của các loài động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ trong môi trường sinh thái, đồng thời trái các quy định của pháp luật Các quy định này nằm ở nhiều văn bản pháp luật khác nhau, có thể đề cập đến một số nội dung quy định cơ bản nhất như sau:

- Điều 3, Luật Đa dạng sinh học số 20/2008/QH12 ban hành ngày 13/11/2008 quy định:

"Loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ là loài hoang dã, giống cây trồng, giống vật nuôi, vi sinh vật và nấm đặc hữu, có giá trị đặc biệt về khoa học, y tế, kinh tế, sinh thái, cảnh quan, môi trường hoặc văn hóa - lịch sử

mà số lượng còn ít hoặc bị đe dọa tuyệt chủng" [44]

- Dự thảo Nghị định Quy định về tiêu chí xác định loài, chế độ quản lý

và bảo vệ loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ quy định:

Điều 5: Loài được đưa vào Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ

Loài được xem xét đưa vào Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ khi đáp ứng đồng thời các yêu cầu sau:

1 Là loài có số lượng còn ít hoặc đang bị đe dọa tuyệt chủng được quy định tại Điều 6 của Nghị định này;

2 Là loài đặc hữu hoặc loài có một trong các giá trị đặc biệt

về khoa học, y tế, kinh tế, sinh thái, cảnh quan, môi trường, văn hóa - lịch sử được quy định tại Điều 7 của Nghị định này

Điều 6: Tiêu chí xác định loài có số lượng còn ít hoặc đang bị đe dọa tuyệt chủng

1 Loài động vật hoang dã, thực vật hoang dã được xác định

bị đe dọa tuyệt chủng khi có một trong các tiêu chí sau:

A) Loài có sự suy giảm quần thể dưới bất kỳ dạng nào dưới đây: 1) Suy giảm ít nhất 50%, theo quan sát, ước tính, suy đoán hay phỏng đoán trong 10 năm cuối hoặc 3 thế hệ cuối;

2) Suy giảm ít nhất 50%, theo dự đoán hoặc phỏng đoán sẽ xảy ra trong 10 năm tới hoặc 3 thế hệ tới

B) Loài có khu phân bố ước tính là dưới 5000km2, hoặc nơi

cư trú ước tính dưới 500 km2 và có thêm một trong hai đặc điểm sau: i) quần thể bị chia cắt nghiêm trọng hoặc chỉ tồn tại ở không quá 5 địa điểm; ii) quần thể bị suy giảm liên tục về khu phân bố, nơi

cư trú, phạm vi hoặc chất lượng nơi sinh sống, số địa điểm hoặc tiểu quần thể, số lượng cá thể trưởng thành

C) Loài có quần thể ước tính là chỉ có dưới 2500 cá thể trưởng thành và có một trong các điểm dưới đây:

1) Suy giảm liên tục ước tính ít nhất 20% trong 5 năm cuối hoặc 2 thế hệ cuối hoặc;

2) Sự suy giảm liên tục, theo quan sát, dự đoán hoặc suy đoán về số lượng cá thể trưởng thành và cấu trúc quần thể dưới một trong các dạng sau đây: i) bị chia cắt nghiêm trọng (nghĩa là không

có tiểu quần thể náo ước tính có trên 250 cá thể trưởng thành); ii) tất cả các cá thể chỉ ở trong một tiểu quần thể duy nhất

D) Quần thể ước tính là chỉ có dưới 250 cá thể trưởng thành E) Phân tích số lượng cho thấy xác suất bị tuyệt chủng ngoài thiên nhiên của taxon ít nhất là 20% trong vòng 20 năm tới hoặc

3 Giống vật nuôi được xác định là bị đe dọa tuyệt chủng khi

có số lượng con giống (thuần chủng) ít hơn 100 cái giống và ít hơn

05 đực giống; hoặc toàn bộ đàn ít hơn 120 con

4 Loài (chủng) vi sinh vật, nấm bị đe dọa tuyệt chủng khi đáp ứng một trong các tiêu chí sau:

a) Là loài (chủng) vi sinh vật, nấm chỉ sống cộng sinh, ký sinh đặc hữu với các loài sinh vật khác đang bị đe dọa tuyệt chủng;

b) Là loài (chủng) sống trong môi trường đặc biệt (suối nước nóng, đai núi cao ) đang bị hủy hoại nghiêm trọng (môi trường suy thoái dẫn đến sự tuyệt chủng của loài/chủng)

Điều 7: Tiêu chí xác định loài có giá trị đặc biệt về khoa học, y tế, kinh tế, sinh thái, cảnh quan, môi trường, văn hóa - lịch sử

Loài có giá trị đặc biệt về khoa học, y tế, kinh tế, sinh thái, cảnh quan, môi trường, văn hóa - lịch sử được xác định theo các tiêu chí sau:

1 Giá trị đặc biệt khoa học:

a) Là loài đặc trưng được sử dụng để nghiên cứu về biến động số lượng quần thể, ảnh hưởng đến hệ sinh thái;

b) Mang nguồn gen quý phục vụ cho công tác bảo tồn, phát triển nguồn giống

2 Giá trị đặc biệt về y tế:

a) Có chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học quan trọng có thể sử dụng trực tiếp hoặc làm nguyên liệu điều chế các sản phẩm y dược trong điều trị các bệnh nan y

3 Giá trị đặc biệt về sinh thái, cảnh quan, môi trường: a) Có vai trò quyết định trong duy trì sự cân bằng của các loài khác trong quần xã (có bằng chứng khoa học chứng minh);

b) Tính đại diện hoặc tính độc đáo của khu vực địa lý tự nhiên; c) Loài có giá trị trong xử lý ô nhiễm môi trường

4 Giá trị đặc biệt về văn hóa - lịch sử: