NGHIÊN CỨU MỘT SỐ BỆNH PHỔ BIẾN DO KÝ SINH TRÙNG GÂY RA TRÊN CÁ CHẼM Lates calcarifer NUÔI TẠI THỪA THIÊN HUẾ VÀ BIỆN PHÁP TRỊ BỆNH STUDY ON COMMON PARASITIC DISEASES AND TREATMENT IN
Trang 1NGHIÊN CỨU MỘT SỐ BỆNH PHỔ BIẾN DO KÝ SINH TRÙNG GÂY
RA TRÊN CÁ CHẼM Lates calcarifer NUÔI TẠI THỪA THIÊN HUẾ VÀ
BIỆN PHÁP TRỊ BỆNH
STUDY ON COMMON PARASITIC DISEASES AND TREATMENT IN CULTURED
SEABASS (Lates calcarifer) IN THUA THIEN HUE PROVINCE
Trần Nam Hà (1) , Trương Thị Hoa (1)
(1) Trường Đại học Nông Lâm Huế
ABSTRACT
The aim of the present study is to identify parasitic components and some common
parasitic diseases in cultured seabass (Lates calcarifer) in Thua Thien Hue province, test the
effect of formalin and hydrogen peroxide treatment Trichodiniasis and Monogenean infection
on fish In experiment period, three genera (Vorticella, Pseudorhabdosynochus,
Carassotrema) and five species parasites (Trichodina jadranica, Dactylogyrus minutus, Oceanobdella sexoculata, Caligus orientalis, Alitropus typus) were found on three hundred
examined fishes, two common parasitic diseases were determined causing by Trichodina and
Pseudorhabdosynochus These occurred on juvenile stage and commercial fish conducing to
high mortality rate In treatment test, result revealed Trichodina and Pseudorhabdosynochus
parasitized on fish were eliminated after bath treatment of formalin at 200 ppm and hydrogen peroxide at 300 ppm for 30 minutes
Keywords: Lates calcarifer, parasitic disease, formalin, hydrogen peroxide
TÓM TẮT
Nghiên cứu được tiến hành nhằm xác định thành phần giống, loài ký sinh trùng, đồng thời xác định một số bệnh phổ biến do ký sinh trùng gây ra trên cá chẽm nuôi tại Thừa Thiên Huế và thử nghiệm hiệu quả trị bệnh trùng bánh xe và bệnh do sán lá đơn chủ trên cá chẽm của formalin và hydrogen peroxide Kết quả kiểm tra ký sinh trùng trên 300 mẫu cá chẽm, đã
xác được 3 giống (Vorticella, Pseudorhabdosynochus, Carassotrema) và 5 loài ký sinh trùng (Trichodina jadranica, Dactylogyrus minutus, Oceanobdella sexoculata, Caligus orientalis,
Alitropus typus) trên cá chẽm Trong thời gian nghiên cứu đã xác định được hai bệnh phổ biến
do ký sinh trùng gây ra đó là bệnh trùng bánh xe Trichodina và bệnh do sán lá đơn chủ
Pseudorhabdosynochus Bệnh xảy ra trên cá chẽm giai đoạn cá giống và cá thịt, làm cá chết
rải rác đến hàng loạt Kết quả sử dụng formalin và hydrogen peroxide để trị bệnh trùng bánh
xe và bệnh do sán lá đơn chủ gây ra trên cá chẽm cho thấy hai loại thuốc này có khả năng trị bệnh Sử dụng formalin ở nồng độ 200ppm và hydrogen peroxide ở nồng độ 300ppm để tắm
cho cá trong 30 phút có thể tiêu diệt được Trichodina và Pseudorhabdosynochus ký sinh trên
cá chẽm
Từ khóa: Cá chẽm, bệnh do ký sinh trùng, formalin, hydrogen peroxide
ĐẶT VẤN ĐỀ
Cá chẽm (Lates calcarifer, Bloch) là một trong những đối tượng nuôi rất phổ biến, tốc
độ sinh trưởng nhanh và có giá trị kinh tế cao Nghề nuôi cá chẽm được hình thành từ thập kỷ
70 ở Thái Lan và được nhân rộng ra các nước Châu Á như Trung Quốc, Đài Loan, Singapore, Malaysia, Indonesia và Việt Nam Hiện nay cá chẽm đang được nuôi phổ biến ở nhiều nước
Trang 2trên thế giới Theo thống kê của FAO (2006) tổng sản lượng cá chẽm nuôi của thế giới tăng 37,4% so với năm 1990 Ở Việt Nam, nghề nuôi cá chẽm cũng bắt đầu phát triển trong vài năm gần đây
Năm 2007, Trung tâm Khuyến ngư Thừa Thiên Huế đã thực hiện thành công mô hình nuôi thử nghiệm cá chẽm thương phẩm bằng lồng nước lợ tại xã Hải Dương, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế Đến nay, tại huyện Hương Trà đã có hơn 118 hộ với hơn 300 lồng nuôi
cá chẽm Ở huyện Quảng Điền diện tích nuôi chuyên cá chẽm khoảng 21 ha Một số diện tích
ao nuôi chuyên cá chẽm quanh vùng đầm phá Tam Giang cho năng suất cao Tuy nhiên, hiện nay tình hình dịch bệnh trên cá chẽm đang xảy ra ngày càng nghiêm trọng Cụ thể vụ nuôi đầu năm 2010, cá chẽm giai đoạn hương và giống chết hàng loạt, cá thịt có hiện tượng sinh trưởng chậm, mòn vây, cụt đuôi và chết rải rác (Theo báo cáo của Chi cục Thú y TT.Huế) Một trong những nguyên nhân gây chết cá chẽm hàng loạt trong ương nuôi là vấn đề dịch bệnh Trong các tác nhân gây bệnh trên cá, ký sinh trùng (KST) là một trong những tác nhân rất phổ biến Hơn nữa nước ta có khí hậu nhiệt đới ẩm, gió mùa là điều kiện thuận lợi cho ký sinh trùng phát triển.Thành phần giống loài ký sinh trùng trong tự nhiên rất nhiều và chúng gây ra nhiều bệnh trên cá Ngoài ra một số bệnh do ký sinh trùng gây ra trên cá có ảnh hưởng lớn tới sức khoẻ con người và động vật nuôi trên cạn Bệnh ký sinh trùng làm cá thường làm cá tăng trưởng chậm, ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm thuỷ sản và có thể gây chết hàng loạt cho cá nuôi, gây thiệt hại lớn đến nghề nuôi thuỷ sản (Ký và Tề, 2007) Cho đến nay, nhiều nhà nghiên cứu đã tiến hành điều tra nghiên cứu ký sinh trùng trên 110 loài cá kinh tế trong tổng số 544 loài cá nước ngọt và nước lợ, đã xác định và mô tả được 373 loài ký sinh trùng (Ký, 2007) Những kết quả thu được trong lĩnh vực nghiên cứu ký sinh trùng trên cá không chỉ có ý nghĩa khoa học, góp phần vào việc nghiên cứu khu hệ ký sinh trùng mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc phòng trị một số bệnh do chúng gây ra (Tề, 2001) Tuy nhiên cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu về bệnh ký sinh trùng trên cá chẽm nuôi tại Thừa Thiên Huế Do đó, nghiên cứu bệnh ký sinh trùng trên cá chẽm là công việc cần thiết nhằm xác định một số bệnh phổ biến do ký sinh trùng gây ra làm cơ sở cho việc đề xuất các biện pháp trị bệnh ký sinh trùng, góp phần vào việc phát triển nghề nuôi cá chẽm bền vững
VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Vật liệu nghiên cứu
- Cá chẽm Lates calcarifer nuôi tại Thừa Thiên Huế
- Ký sinh trùng trên cá chẽm
- Formalin và hydrogen peroxide dùng để trị bệnh do trùng bánh xe và bệnh do sán lá đơn chủ gây ra trên cá chẽm
Thời gian và địa điểm nghiên cứu
- Thời gian: Từ tháng 9/2010 đến tháng 9/2011
- Địa điểm: Thu mẫu cá chẽm tại xã Hải Dương huyện Hương Trà và xã Quảng Công
huyện Quảng Điền tỉnh Thừa Thiên Huế Phân tích mẫu tại phòng thí nghiệm khoa Thuỷ sản
và phòng thí nghiệm Trung tâm trường Đại học Nông Lâm Huế
Nội dung nghiên cứu
- Điều tra, nghiên cứu thành phần giống, loài ký sinh trùng trên cá chẽm
Trang 3- Điều tra, nghiên cứu một số bệnh phổ biến do ký sinh trùng gây ra trên cá chẽm nuôi tại Thừa Thiên Huế
- Thử nghiệm sử dụng formalin và hydrogen peroxide để trị bệnh do trùng bánh xe
Trichodina và bệnh do sán lá đơn chủ Pseudorhabdosynochus gây ra trên cá chẽm
Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu thành phần giống, loài ký sinh trùng trên cá chẽm
- Sử dụng phương pháp nghiên cứu toàn diện KST trên cá của Hà Ký và Bùi Quang
Tề (2007) Mẫu cá sau khi thu được đo chiều dài (mm) và cân trọng lượng (g), sau đó kiểm tra nội và ngoại KST Những mẫu KST được cố định, làm tiêu bản, bảo quản và tiến hành phân loại
- Sử dụng một số tài liệu để phân loại KST: Ký sinh trùng cá nước ngọt Việt Nam của
Hà Ký và Bùi Quang Tề (2007), Phương pháp nghiên cứu ký sinh trùng đơn bào của Lom và Dykova, (1992), Monogenea, Trematoda, Crustacea ký sinh ở cá của Yamaguti (1958, 1960,
1963, 1971)
Phương pháp thử nghiệm thuốc để trị bệnh do KST gây ra trên cá chẽm
- Sử dụng formalin và hydrogen peroxide để trị bệnh do trùng bánh xe và sán lá đơn chủ gây ra trên cá chẽm
- Xác định liều gây chết (LD50 - Lethal Dose 50) của hai loại thuốc sử dụng theo
phương pháp của Reed and Muench (1983) Sau đó xác định nồng độ các loại thuốc dùng trong thí nghiệm dựa vào kết quả của thí nghiệm trên, từ đó tiến hành thử nghiệm thuốc trị bệnh ký sinh trùng trên cá chẽm
- Bố trí thí nghiệm trị bệnh ký sinh trùng trên cá chẽm: Thí nghiệm được bố trí trong các xô nhựa có thể tích 60 lít, mỗi xô chứa 30 con cá chẽm giai đoạn giống, kích cỡ 5 – 7 cm Sục khí liên tục 24/24 giờ trong suốt thời gian thí nghiệm Theo dõi nhiệt độ, pH, độ mặn, ôxy hòa tan trong thí nghiệm Thí nghiệm được lặp lại 3 lần Cá đưa vào thí nghiệm có biểu hiện của bệnh, cá được tắm trong 30 phút ở các nồng độ thuốc khác nhau Kiểm tra mức độ nhiễm
ký sinh trùng trước và sau 72 giờ thí nghiệm ở cả lô đối chứng và lô thí nghiệm
Phương pháp xử lý số liệu
Dùng phần mền SPSS (version 16.0) để xử lý số liệu thu được trong quá trình nghiên
cứu
KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
Thành phần giống, loài ký sinh trùng trên cá chẽm
Kết quả kiểm tra KST trên 300 mẫu cá chẽm ở giai đoạn cá giống và cá thịt, chúng tôi
đã xác định được 3 giống (Vorticella, Pseudorhabdosynochus, Carassotrema ) và 5 loài KST (Trichodina jadranica, Dactylogyrus minutus, Oceanobdella sexoculata, Caligus orientali,
Alitropus typus) trên cá chẽm thuộc 6 lớp (Oligohymenophorea, Monogenea, Trematoda,
Trang 4Hirudinea, Maxillopoda, Malacostraca) Thành phần giống, loài KST trên cá chẽm được thể
hiện trên bảng 1
Bảng 1 Thành phần giống, loài ký sinh trùng trên cá chẽm
Cường độ nhiễm STT Tên KST Cơ
quan
ký sinh
Tỷ lệ nhiễm (%)
Min Max TB
Đơn vị tính
1 Lớp Oligohymenophorea de Puytorae et all, 1974
Vây
trường kính (ttk)
2 Loài Trichodina
jadranica Raabe, 1958
Mang,
Da, Vây
93 1 97 37,1±4,4 Trùng/ttk
2 Lớp Monogenea (Van Beneden, 1858) Bychowsky, 1937
3 Loài Dactylogyrus
minutus Kuulwiec, 1927
Pseudorhabdosynochus
Yamaguti, 1958
3 Lớp Trematoda Rudolphi, 1808
5 Giống Carassotrema
Park, 1838
4 Lớp Hirudinea Lamarck, 1894
6 Loài Oceanobdella
sexoculata Malm, 1963
Da, Vây
87 1 12 5,9±0,4 Trùng/cơ thể
5 Lớp Maxillopoda Dahl, 1956
7 Loài Caligus orientalis
Gussev, 1951
6 Lớp Malacostraca Latreille, 1802
8 Loài Alitropus typus
Edwards, 1840
HHình 1 Hình dạng Vorticella (mẫu tươi,
thu trên mang cá chẽm)
Hình 2 Hình dạng của Trichodina jadranica
(mẫu nhuộm AgNO3 thu trên mang cá chẽm)
Trang 5
Hình 3 Hình dạng của Dactylogyrus
minutus (mẫu thu trên mang cá chẽm)
Hình 4 Hình dạng Pseudorhabdosynochus
(mẫu thu trên mang cá chẽm)
Hình 5 Hình dạng Carassotrema (mẫu
thu trong ruột cá chẽm)
Hình 6 Hình dạng Oceanobdella sexoculata
(mẫu tươi, thu trên da cá chẽm)
Hình 7 Hình dạng Caligus orientalis (mẫu thu
trên mang cá chẽm)
Hình 8 Hình dạng Alitropus typus (mẫu
tươi thu trên da cá chẽm)
Một số bệnh phổ biến do ký sinh trùng gây ra trên cá chẽm
Trong thời gian nghiên cứu, chúng tôi xác định được hai bệnh do KST gây ra trên cá chẽm, đó là bệnh do trùng bánh xe và bệnh do sán lá đơn chủ gây ra Bệnh xảy ra trên cá chẽm giống và cá thịt nuôi tại xã Hải Dương huyện Hương Trà và xã Quảng Công huyện Quảng Điền tỉnh Thừa Thiên Huế Qua điều tra, theo dõi diễn biến của bệnh, chúng tôi đã xác định được tác nhân và dấu hiệu bệnh lý của bệnh, kết quả được thể hiện trên bảng 2
Hình 9 A-Cá chẽm chết trong lồng nuôi do bị bênh; B-Trichodina ký sinh trên da cá chẽm;
Trang 6Bảng 2 Dấu hiệu bệnh lý và tác hại của bệnh trùng bánh xe và bệnh do sán lá đơn chủ gây ra
trên cá chẽm
Tên
bệnh
Tác nhân Giai đoạn
cá bị bệnh
Dấu hiệu bệnh lý Tác hại
Bệnh
trùng
bánh xe
Trichodina
jadranica
Cá giống Da cá tiết ra nhiều nhớt màu
trắng đục
Màu da cá chuyển sang màu xám
Mang có màu sắc nhợt nhạt
Cá thường nổi lên từng đàn trên mặt nước hoặc tập trung ở vùng nước chảy
Các tơ mang bị tổn thương
Cá kém ăn, sau
đó bỏ ăn
Cá chết rải rác,
có lồng chết hàng loạt
Bệnh
do sán
lá đơn
chủ
Pseudorhabd
-osynochus
Cá giống,
cá thịt
Cá nổi đầu và bơi lội chậm chạp,
cơ thể gầy yếu
Mang và da cá tiết nhiều dịch nhờn
Các tơ mang bị sưng lên
Cá gầy yếu Gây chết rải rác tới hàng loạt
Kết quả sử dụng formalin và hydrogen peroxide để trị bệnh trùng bánh xe và bệnh do sán lá đơn chủ gây ra trên cá chẽm
Kết quả xác định liều gây chết LD50 của formalin và hydrogen peroxide lên cá chẽm cho thấy LD50 của formalin là 1264ppm và LD50 của hydrogen peroxide là 1403ppm Dựa trên kết quả này và các nghiên cứu trước đây, chúng tôi xác định nồng độ thuốc đưa vào để tắm cho cá Kết quả sử dụng formalin và hydrogen peroxide tắm cho cá để trị bệnh trùng bánh
xe và bệnh do sán lá đơn chủ trên cá chẽm được thể hiện trên bảng 3 và bảng 4
Bảng 3 Kết quả sử dụng formalin và hydrogen peroxide để trị bệnh trùng bánh xe
thuốc
(ppm)
TLN trước khi tắm
(%)
TLN sau
khi tắm (%)
CĐNTB trước khi tắm
(trùng/ttk)
CĐNTB sau
(trùng/ttk)
Formalin
0
100
100
47,2 ± 5,7
42,1 ± 9,5
Hydrogen peroxide
0
100
100
37,0 ± 3,6
31,8 ± 4,9
Kết quả trên bảng 3 cho thấy khi sử dụng formalin nồng độ 200ppm để tắm cho cá
trong 30 phút, cường độ nhiễm trung bình (CĐNTB) và tỷ lệ nhiễm (TLN) Trichodina giảm rất nhiều Trước khi tắm, CĐNTB của Trichodina là 47,2 trùng/ttk, sau khi tắm chỉ còn 1,5
trùng/ttk, trong khi đó CĐNTB ở lô đối chứng là 42,1 trùng/ttk Tương tự với kết quả sử dụng hydrogen peroxide để tắm cho cá ở nồng độ 300ppm trong 30 phút, CĐNTB trước khi tắm là
37 trùng/ttk và sau khi tắm 1,2 trùng/ttk, so với lô đối chứng là 31,8 trùng/ttk
Trang 7Bảng 4 Kết quả sử dụng formalin và hydrogen peroxide để trị bệnh do sán lá đơn chủ
thuốc
(ppm)
TLN trước khi tắm
(%)
TLN sau khi tắm
(%)
CĐNTB trước khi tắm
(trùng/lamen)
CĐNTB sau
(trùng/lamen)
Formalin
0
100
100
9,7 ± 0,6
9,7 ± 0,5
Hydrogen peroxide
0
100
100
9,6 ± 0,6
8,9 ± 0,6 Tương tự đối với bệnh do sán lá đơn chủ, kết quả sử dụng formalin và hydrogen peroxide để trị bệnh cho thấy formalin nồng độ 200ppm tắm cho cá trong 30 phút, TLN của
Pseudorhabdosynochus giảm từ 100% xuống còn 33,3% và CĐNTB giảm từ 9,7 trùng/lamen
còn 1,8 trùng/lamen, trong khi đó ở lô đối chứng là 9,7 trùng/lamen Sử dụng hydrogen
peroxide nồng độ 300ppm để tắm cho cá trong 30 phút, TLN của Pseudorhabdosynochus
giảm từ 100% xuống còn 25% và CĐNTB giảm từ 9,6 trùng/lamen xuống còn 3,8 trùng/lamen, trong khi đó ở lô đối chứng là 8,9 trùng/lamen
KẾT LUẬN
- Đã xác định được 3 giống (Vorticella, Pseudorhabdosynochus, Carassotrema) và 5 loài KST (Trichodina jadranica, Dactylogyrus minutus, Oceanobdella sexoculata, Caligus
orientali, Alitropus typus) trên cá chẽm nuôi tại Thừa Thiên Huế
- Trong thời gian nghiên cứu đã xác định hai bệnh phổ biến do KST gây ra trên cá
chẽm, đó là bệnh trùng bánh xe do Trichodina và bệnh do sán lá đơn chủ
Pseudorhabdosynochus Bệnh xảy ra ở giai đoạn cá giống và cá thịt làm cá chết rải rác đến
hàng loạt
- Sử dụng formalin nồng độ 200ppm và hydrogen peroxide nồng độ 300ppm để tắm cho cá trong 30 phút để trị bệnh trùng bánh xe và bệnh do sán lá đơn chủ gây ra trên cá chẽm
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tài liệu tiếng Việt
Hà Ký, Bùi Quang Tề (2007), Ký sinh trùng cá nước ngọt Việt Nam NXB Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội
Tài liệu tiếng Anh
Arthur, J.R and Bui Quang Te, 2006 Checklist of the parasites of fishes of Viet Nam, FAO
Fisheries Technical Paper, (369/2), Rome, 2006, pp 140
Lom, J and I Dykova, 1992 Protozoan parasites of Fishes, Developments in Aquaculture
and Fisheries Science, (26)
Reed, L.J and H.A.Muench, 1983 A simple method of estimating fifty percent end points
American J Hygiene, 27: 493-497
Trang 8Yamaguti S., 1958 Systema Helminthum vol I The digenetic Trematodes of vertebrates Interscience New York, 1575 pp
Yamaguti S., 1960 Systema parasitic Copepoda & Branchiura of Fish part I, part II, part III
Interscience New York
Yamaguti S., 1963 Systema Helminthum IV Monogenoidea and Aspohcotylea Interscience Publ New York, 1963 pp
Yamaguti S., 1971 Synopsis of digenetic trematodes of vertebrates Vol 1 Kegaku
Publishing Co., Tokyo, 1074 pp
