Cảm nhận vẻ đẹp của sông Đà trong Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân từ góc nhìn của nghệ thuật tạo hình

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA NGỮ VĂN  BÀI TẬP LỚN A3 Chủ đề 6 Cảm nhận vẻ đẹp của sông Đà trong Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân từ góc nhìn của nghệ thuật tạo hình Học phần Văn học và các loại hình nghệ thuật Hà Nội, 2021 MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG 1 Chương 1 Cơ sở lý luận 1 1 1 Khái quát về văn học 1 1 2 Khái quát về nghệ thuật tạo hình 2 1 2 1 Khái niệm 2 1 2 2 Đặc trưng 3 1 3 Mối quan hệ giữa văn học và nghệ thuật tạo hình 3 1 3 1 Tương đồng 3 1 3 2 Khác biệt 4 1 4 Khái quát.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

- -

BÀI TẬP LỚN A3

Chủ đề 6: Cảm nhận vẻ đẹp của sông Đà trong

Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân

từ góc nhìn của nghệ thuật tạo hình Học phần: Văn học và các loại hình nghệ thuật

Hà Nội, 2021

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 1

Chương 1: Cơ sở lý luận 1

1.1 Khái quát về văn học 1

1.2 Khái quát về nghệ thuật tạo hình 2

1.2.1 Khái niệm 2

1.2.2 Đặc trưng 3

1.3 Mối quan hệ giữa văn học và nghệ thuật tạo hình 3

1.3.1 Tương đồng 3

1.3.2 Khác biệt 4

1.4 Khái quát về tác giả và tác phẩm 5

1.4.1 Tác giả Nguyễn Tuân 5

1.4.2 Tác phẩm Người lái đò sông Đà 6

Chương 2: Vẻ đẹp của sông Đà trong “Người lái đò sông Đà” 7

của Nguyễn Tuân từ góc nhìn của nghệ thuật tạo hình 7

2.1 Vẻ đẹp sông Đà từ góc nhìn hội họa 7

2.1.1 Hình dáng sông Đà 8

2.1.2 Màu sắc sông Đà 9

2.1.3 Đường nét 10

2.2 Vẻ đẹp của sông Đà từ góc nhìn kiến trúc 11

2.2.1 Bố cục tạo hình 11

2.2.2 Không gian tương phản 14

2.3 Vẻ đẹp của sông Đà từ góc nhìn điện ảnh 15

2.3.1 Kỹ thuật dựng phim điện ảnh 16

2.3.2 Góc độ quan sát 16

KẾT LUẬN 18

Tài liệu tham khảo 19

1

MỞ ĐẦU

Văn học là một mảnh đất vô cùng phong phú cho người nghệ sĩ khám phá và phát triển Tạo ra những tác phẩm nghệ thuật bằng ngôn từ, đem đến những bài học sâu sắc, khơi dậy trong lòng độc giả những cảm xúc mới lạ Văn học tuy là một thành viên độc đáo, nhưng lại vô cùng gắn bó, thân thiết với các môn khác trong gia đình nghệ thuật Do đó, nhà văn cần phải nghiên cứu các loại hình nghệ thuật, các lĩnh vực nghệ thuật để làm đa dạng hơn thế giới bên trong của văn học qua một cách mới lạ nhất Nhắc đến loại hình nghệ thuật ta

ắt hẳn phải nhớ tới nghệ thuật tạo hình - nghệ thuật tác động trực tiếp vào thị giác của người tiếp nhận bằng đường nét, bố cục, màu sắc, Nghệ thuật của tạo hình còn mang tính chất trang trí, bố cục mà còn tác động đến tư tưởng, tình cảm của người nghệ sĩ cũng như người tiếp nhận Văn học và nghệ thuật tạo hình luôn có mối quan hệ khăng khít, làm nổi bật lẫn nhau Trong văn học, không có tạo hình thì không có hình tượng, bởi bản chất của hình tượng

là một hiện tượng tinh thần nên nó phải mượn hình hài cụ thể Nghệ thuật tạo hình giúp văn học mở rộng không gian truyền tải, là một hình thức làm cho tác phẩm văn chương thêm sinh động, dễ cảm nhận và tiếp nhận tác phẩm

một cách dễ dàng hơn Vì vậy, trong bài nghiên cứu này, tôi sẽ làm rõ “Vẻ

đẹp của sông Đà trong Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân từ góc nhìn của nghệ thuật tạo hình”

NỘI DUNG

Chương 1: Cơ sở lý luận

1.1 Khái quát về văn học

Có nhiều cách định nghĩa về văn học Theo Wikipedia: Văn học được hiểu đơn giản là tác phẩm nào bằng văn bản Nó còn là một dạng của nghệ thuật, các bài viết có giá trị nghệ thuật hoặc trí tuệ, sử dụng ngôn ngữ trau chuốt có chọn lọc hơn

Hay văn học còn được hiểu là bộ môn nghệ thuật, hướng diễn đạt nội dung xoay quanh đối tượng trung tâm là con người và sử dụng ngôn từ để xây

2

dựng nên đối tượng ấy Có nhiều sự việc, đối tượng được miêu tả trong văn học nhưng cái kết cuối cùng vẫn là hướng đến con người Văn học phản ánh đời sống con người, gợi lên những mơ ước, khát vọng, những tâm tư tình cảm trong chiều sâu tâm hồn của con người với tất cả sự đa dạng và phong phú của

nó

Ta có thể hiểu đơn giản, văn học là loại hình nghệ, lấy ngôn từ của chính con người làm chất liệu, phương tiện Qua đó tạo tính thẩm mỹ, tái hiện được sự kiện, biến cố có ảnh hưởng đến hành động, số phận của con người Giúp ta cảm nhận chúng, đánh giá chúng mà tự định hướng cho mình theo cái

lí tưởng đẹp, lí tưởng cao cả

1.2 Khái quát về nghệ thuật tạo hình

1.2.1 Khái niệm

Thuật ngữ “nghệ thuật” là chỉ chung cho các loại hình nghệ thuật,

thuộc hình thái ý thức xã hội Nghệ thuật dùng những yếu tố, hình tượng sống động, truyền đạt nội dung, tình cảm

Nghệ thuật được hiểu là một hoạt động của người nghệ sĩ nhằm tạo ra sản phẩm có ý nghĩa, giá trị Qua đó, truyền đạt được nội dung và nghệ thuật bằng hình tượng cụ thể, phong phú Có nhiều loại hình nghệ thuật xuất hiện: hội họa, văn học, điện ảnh, âm nhạc, kiến trúc,…

Nghệ thuật tạo hình là loại hình nghệ thuật tạo nên những hình tượng bằng ngôn từ Sản phẩm của nghệ thuật tạo hình có ảnh hưởng trực tiếp vào thị giác của người xem Người nghệ sĩ thể hiện trực tiếp đối tượng của mình qua đường nét, màu sắc, hình khối, giúp tác động trực tiếp, xác thực, cụ thể đến người tiếp nhận

Hình 1.1 Các loại hình nghệ thuật

3

Ta có thể hiểu đơn giản, nghệ thuật tạo hình là loại hình nghệ thuật tạo

ra các hình ảnh, hình tượng ảnh hưởng trực tiếp vào thị giác của người xem

1.2.2 Đặc trưng

Đầu tiên là tính tạo hình Hình tượng nghệ thuật tạo hình có khả năng diễn tả một cách sinh động cụ thể hiện thực đời sống trong một hình thái như thật Dù gắn với tả thực nhưng hội họa và điêu khắc vẫn mang tính ước lệ và cách điệu cao

Thứ hai là tính không gian Hình tượng văn học mang tính không gian, bởi nó được định vị trong một không gian cụ thể tạo nên một giá trị riêng Trong hội họa không gian được tạo thành từ các đường nét, hình khối và độ đậm nhạt theo các nguyên tắc: ở gần thì rõ, ở xa mờ dần Qua không gian của hội họa có thể nắm bắt được nội dung, cảm xúc trung tâm, tình cảm của người nghệ sĩ

Thứ ba là tính tĩnh Tính tĩnh phù hợp và tương ứng với kiến trúc, điêu khắc, hội họa Nó thường thể hiện 1 khoảnh khắc trong cuộc đời, khoảnh khắc

đó mang khả năng tạo hình và khái quát cao về những khoảnh khắc điển hình, quy luật đời sống

Về mặt tiếp nhận, hình tượng tạo hình được tiếp nhận thông qua kênh thị giác là chủ yếu Bởi lẽ, hình tượng nghệ thuật tạo hình phải được tạo ra bằng đường nét, ánh sáng, tối

1.3 Mối quan hệ giữa văn học và nghệ thuật tạo hình

1.3.1 Tương đồng

Văn học và nghệ thuật tạo hình có mối quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại lẫn nhau Cả hai đều là loại hình nghệ thuật nên mang tính thẩm mĩ và tính sáng tạo cao Tính thẩm mĩ là cùng hướng đến vẻ đẹp, mang giá trị nhân văn, nhân đạo cao cả nhất làm cho tâm hồn con người trở nên thánh thiện hơn, vươn tới cái chân, thiện, mỹ Tính sáng tạo thì cả hai đều là sản phẩm sáng tạo của người nghệ sĩ, họ đều tạo ra sản phẩm của riêng mình

Hình 1.2 Cuốn “Văn học và các loại hình nghệ thuật”

Cả hai đều có đặc trưng mang tính không gian Hình tượng văn học mang tính không gian, bởi nó được định vị trong một không gian cụ thể tạo nên một giá trị riêng Trong hội họa không gian được tạo thành từ các đường nét, hình khối và độ đậm nhạt theo các nguyên tắc: ở gần thì rõ, ở xa mờ dần

Và trong văn học, tác giả sử dụng đường nét, hình khối, màu sắc của hội họa vào trong việc miêu tả, diễn đạt tác phẩm của mình.Nhờ đó mà tác phẩm văn chương thêm sinh động, hấp dẫn người đọc hơn

1.3.2 Khác biệt

Tạo hình trong văn học có thể bao hàm, miêu tả được tạo hình của các nghệ thuật khác Victor Hugo đã dựng lên một tòa kiến trúc đồ sộ bằng ngôn

từ khi miêu tả Nhà thờ Đức Bà Paris, hay chân dung của Ơgiêni Grăngđê,

Giave là những bức chân dung văn học đã đi sâu vào kí ức văn học nhân loại

Tính tạo hình trong văn học tự do, linh hoạt có khả năng khái quát hơn hội họa Nếu như hội họa và điêu khắc chỉ dừng lại ở việc diễn tả về dáng điệu thì văn học lại phong phú hơn trong tái hiện sự vật

5

Tạo hình văn học mang tính tư tưởng cao Văn học tác động trực tiếp như nghệ thuật tạo hình nhưng nó có khả năng mô tả, thể hiện và lý giải các vấn đề tầng bậc hơn Bên cạnh Tấn trò đời của Balzac với bao con người, bao gương mặt, bao cách cư xử, lo toan thì những bức tranh Pháp cuối thế kỉ XIX

dù có ấn tượng mạnh đến đâu cũng không thể tỉ mỉ và mang tính khuynh hướng xã hội cao bằng

Về phương pháp tiếp cận, với những ưu thế khác nhau mà văn học và nghệ thuật tạo hình có những phương thức tiếp cận riêng Hội họa, điêu khắc tái hiện hình tượng qua đường nét, phối cảnh, tạo khối, màu sắc, dù cho thế nào cũng không vượt quá giới hạn đó Còn tạo hình văn học, những hình tượng đó sẽ không hoàn toàn trùng khớp qua cách cảm nhận của mỗi cá nhân Tiếp nhận văn học do đó phức tạp, mở rộng hơn

1.4 Khái quát về tác giả và tác phẩm

1.4.1 Tác giả Nguyễn Tuân

Nguyễn Tuân lớn lên trong một gia đình nhà Nho khi Hán học đã suy tàn Thời niên thiếu ông đi rất nhiều nơi để bản thân mình trải nghiệm hết mọi lạc thú trên đời Ông có kiến thức sâu rộng và tinh thần dân tộc, từng tham gia chống Pháp Ông luôn muốn khẳng định, sáng tạo phong cách sáng tác của mình

Hình 1.3 Chân dung Nguyễn Tuân

Không những vậy, Nguyễn Tuân còn là nghệ sĩ “suốt đời đi tìm cái

đẹp” Là nhà văn có phong cách nghệ thuật độc đáo, Nguyễn Tuân có vị trí

quan trong trong nền văn học Trước và sau cách mạng tháng Tám, phong

cách của ông thay đổi và ta có thể tóm gọn nó trong một chữ “ngông” Tác

6

phẩm của ông luôn toát lên được cái tài hoa, sáng tạo, uyên bác của bản thân mình

Một số sáng tác: Thiều quê hương, Sông Đà, Vang bóng một thời,

1.4.2 Tác phẩm Người lái đò sông Đà

Tùy bút là thuộc loại hình kí sự, tác giả quan sát, ghi chép, bày tỏ suy ngẫm của mình về con người, cảnh vật xung quanh Tùy bút mang tính chủ quan, giàu hình ảnh và cách so sánh liên tưởng

Nếu như trước cách mạng Nguyễn Tuân

gắn bó với chủ nghĩa “xê dịch” thì sau cách

mạng trong lần đi về Tây Bắc, Nguyễn Tuân

khao khát, kiếm tìm “thứ vàng đã qua thử lửa”

- chất vàng trong tâm hồn con người Tây Bắc

Tùy bút “Người lái đò sông Đà” là kết quả của

chuyến đi ấy, được in trong tập “Sông Đà”

cho tùy bút “Người lái đò sông Đà” mang nhiều giá trị, ấn tượng sâu đậm với

độc giả

7

Chương 2: Vẻ đẹp của sông Đà trong “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn

Tuân từ góc nhìn của nghệ thuật tạo hình

2.1 Vẻ đẹp sông Đà từ góc nhìn hội họa

Mối quan hệ giữa văn chương và hội họa từ lâu đã được khẳng định

“thi trung hữu họa” Sử dụng đường nét, màu sắc, hình mảng để tác động vào

người tiếp nhận, nhằm diễn đạt tình cảm, cảm xúc Hay có thể nói, hội họa là một loại hình nghệ thuật tạo hình đặc sắc, tái hiện đối tượng trên một mặt phẳng có sử dụng các yếu tố tạo hình Vì vậy mà hội họa luôn gây ấn tượng mạnh, trực tiếp đối với thị giác người tiếp nhận

Hình 2.1 Minh họa sông Đà

Văn học là sản phẩm của người nghệ sĩ, nó tái hiện cuộc sống một cách chân thực, phong phú Là sản phẩm bằng ngôn ngữ vì vậy mà văn học muốn tái hiện, phác họa đối tượng, muốn tác động trực tiếp đến người đọc văn học cần phải phong phú, giàu có về màu sắc, hình ảnh và đường nét Bởi vậy mà chất họa trong văn chương rất quan trọng, là yếu tố tất yếu tạo nên thành công của tác phẩm Chất họa khiến cho đối tượng được miêu tả thêm sinh động, chân thực, như hiện ra trước mắt bạn đọc Nhà văn giống như người nghệ sĩ

sử dụng ngôn ngữ, gam màu, đường nét để vẽ nên bức tranh tuyệt đẹp bằng ngôn từ

Trác Ngô Tử đã có nhận xét rằng: “Họa đâu chỉ có mỗi hình mà nó còn

chứa đựng cả thần, thơ văn đâu chỉ phác họa bên ngoài mà còn nêu được

8

thần thái trong họa” Hai yếu tố như hòa vào một, kết hợp giữa họa và văn

làm “mãn nhãn” cái nhìn, cái tâm của người tiếp nhận Không những không làm lu mờ lẫn nhau mà họa với văn còn làm nổi bật, nâng tác phẩm nghệ thuật lên đỉnh cao Qua bàn tay sáng tạo của người nghệ sĩ, chất họa đi vào văn chương như một nét riêng, nét chấm phá tạo nên sự phong phú, đa dạng cho tác phẩm

2.1.1 Hình dáng sông Đà

Trong “Người lái đò sông Đà”, tác giả đã sử dụng tính tạo hình để

miêu tả hình dáng của con Sông Đà và qua đó vẽ nên bức tranh về hình dáng của con sông Đà Từ trên cao, nhà văn đã thu vào trong tầm mắt cái bóng dáng mềm mại của dòng sông Đà Nguyễn Tuân miêu tả sông Đà giống như

một người thiếu nữ với “một áng tóc trữ tình” [3-tr.191]

Sông Đà mềm mại, dịu dàng, mang trong mình nhiều bí ẩn cần khám phá với áng tóc mun tuôn dài Điệp từ

“tuôn dài” càng khiến cho áng tóc sông

Đà như mở rộng, dài vô tận trước mắt bạn đọc Mái tóc ấy nối dài đến vô tận, trùng điệp, ẩn hiện giữa núi rừng Tây Bắc Sông

Đà như thiếu nữ kiều diễm với “áng tóc trữ tình” tuôn dài, như một kiệt tác của

núi rừng nơi đây Ta thường nghe “áng

thơ”, “áng văn” nhưng Nguyễn Tuân gắn

với “tóc” thành “áng tóc trữ tình”

Hình 2.2 Minh họa sông Đà

Nếu áng tóc trữ tình là cái thơ thì cái tuôn dài là đường nét, là họa, là một thứ họa bằng ngôn từ Chính lối so sánh giàu chất hoạ vừa giúp phô ra vẻ đẹp đằm thắm, kiều diễm kiêu sa vừa bộc lộ được chất hào hoa của người nghệ sĩ Nguyễn Tuân Qua đó, sông Đà mang dáng vẻ của một người thiếu nữ đang buông hờ mái tóc với vẻ đẹp quyến rũ

9

Sự ẩn hiện qua mây khói của núi rừng càng tăng lên sự huyền ảo và trữ

tình cho dòng sông Sắc đẹp ấy như “bung nở”, như được điểm thêm hoa nở

trắng rừng, hoa gạo càng khiến cho con người ta liên tưởng tới áng tóc của người thiếu nữ được cài lên bởi mây trời, hoa ban hoa gạo đẹp mơ màng Nguyễn Tuân không chỉ tài hoa mà còn tinh tế trong việc miêu tả sông Đà Với cách so sánh cùng với sự liên tưởng độc đáo, con sông hiện lên với vẻ dịu dàng, lãng mạn với áng tóc có điểm thêm những bông hoa Người thiếu nữ ấy như đang e ngại che mặt lại bằng một tấm khăn voan mỏng Vậy mới thấy thiên nhiên Tây Bắc được Nguyễn Tuân miêu tả hết sức sống động, nên thơ Nhiên nhiên từ xưa đến nay luôn là đề tài, chuẩn mực để miêu tả và so sánh với con người

2.1.2 Màu sắc sông Đà

Chất họa trong sông Đà được Nguyễn Tuân miêu tả ở sắc nước “tôi đã

xuyên qua đám mây mùa thu mà nhìn xuống dòng nước sông Đà” [3-tr.191]

Hoàng Phủ Ngọc Tường từng miêu tả màu sông Hương “sớm xanh, trưa

vàng, chiều tím” [3-tr.199] thì từ điểm nhìn của khách đi trên thuyền, Nguyễn

Tuân đã khám phá, phát hiện ra nét độc đáo của sông Đà Nước sông Đà vào

mùa xuân xanh ngọc bích, khác hẳn với màu xanh “canh hến của nước sông

Gâm, sông Lô” [3-tr.191] Xanh một màu xanh trong lành, xanh sáng, Sông

Đà gợi cảm và yêu kiều trước núi rừng Tây Bắc Nó còn là màu xanh của núi, của trời Không chỉ dừng lại ở màu xanh, sắc nước sông Đà thay đổi theo

mùa Khi mùa thu, nước sông “lừ lừ chín đỏ như da mặt của người bầm đi vì

rượu bữa” [3-tr.191], hay đỏ lên vì bội bực mỗi độ thu về

Hình 2.3 Minh họa sông Đà

10

Sắc xanh và đỏ là hai màu điển hình của sông Đà và mỗi mùa lại có những vẻ đẹp khác nhau Tác giả thật tinh tế khi miêu tả sắc nước nơi đây, màu sắc mà sông Đà có được là do sự liên tưởng, đối chiếu với những sự vật, hình ảnh khác nhau Sắc xanh có được là do mây trời thì sắc đỏ lại khiến cho

ta liên tưởng đến sứ mệnh của dòng sông khi phải trở nặng phù sa Nguyễn Tuân đã phải xuôi ngược sông Đà nhiều lần, vào những thời điểm khác nhau mới có thể cảm nhận những màu sắc trên sông Màu sắc nước sông thay đổi như tính khí của một con người, lúc thì dịu dàng đằm thắm, lúc lại giận dỗi nóng nảy Sông Đà như khoác lên mình bộ áo mới khi sang mùa, như cô gái điệu đà luôn thay đổi và khiến cho mình hấp dẫn hơn

Cảnh sắc hai bên bờ sông khiến cho con người ta say đắm Hai bên bờ tĩnh lặng gần như tuyệt đối, yên ắng, lặng tờ, nguyên sơ, nên thơ như được lưu giữ từ nghìn năm trở lại - một nét đẹp tĩnh lặng, yên ả với màu sắc xanh non của ngô, của đồi núi, của cỏ tranh, hình ảnh đàn hươu ngộ nghĩnh Cảnh

ven sông “lặng tờ hình như là từ đời Lý, đời Trần, đời Lê vẫn lặng tờ như

thế” [3-tr.191] Bút pháp lấy động tả tĩnh: hình ảnh một con cá nhảy lên trên

mặt nước nhưng lại làm tĩnh lặng cả một dòng sông và tác giả đã bố trí cảnh sắc hai bên bờ sông đó là: những búp non ngô mới nhú, cỏ tranh ướt đẫm sương đêm, đàn hươu ngộ nghĩnh cúi đầu gặm những búp cỏ non Một vẻ đẹp

cổ kính, hoang sơ giống như sự vĩnh hằng của núi rừng Tây Bắc

2.1.3 Đường nét

Không chỉ được miêu tả ở màu sắc, hình dáng, sông Đà còn được miêu

tả với những đường nét uốn lượn, uyển chuyển đôi khi có chút dữ dội Với cái nhìn của người họa sĩ, Nguyễn Tuân đã có cách so sánh đầy mới lạ, bất ngờ Vách đá dựng vách thành, chẹt lòng sông như một cái yết hầu hoặc những thác nước hùng vĩ, những tiếng hút nước khổng lồ Đây là những đường nét được tô đậm, nhấn mạnh, xoáy sâu làm nổi bật vẻ đẹp hung bạo của dòng

sông Đà Quãng sông nhỏ và hẹp “con nai con hổ có thể vọt từ bờ bên này

sang bờ bên kia” [3-tr.186] một cách đơn giản Với ngòi bút tài hoa pha chút

hóm hỉnh, Nguyễn Tuân đã khiến cho bạn đọc liên tưởng đến bài ca dao xưa: