BÀI THU HOẠCH VAI TRÒ của án lệ TRONG hệ THỐNG NGUỒN LUẬT của DÒNG họ PHÁP LUẬT COMMON LAW

( HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH VIỆN NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT BÀI THU HOẠCH MÔN LUẬT HỌC SO SÁNH Đề tài VAI TRÒ CỦA ÁN LỆ TRONG HỆ THỐNG NGUỒN LUẬT CỦA DÒNG HỌ PHÁP LUẬT COMMON LAW Họ c viên Lớp Cao học Lý Luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật Khóa học Hệ đào tạo Hệ không tập trung Địa điểm Học viện chính trị khu vực IV CẦ N THƠ, tháng năm 2022 ) MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG 2 1 Khái quát chung dòng họ pháp luật Common Law, án lệ và vị trí của án lệ trong hệ thống nguồn luật của dòng h.

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

VIỆN NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT



-BÀI THU HOẠCH

MÔN: LUẬT HỌC SO SÁNH

Đề tài: VAI TRÒ CỦA ÁN LỆ TRONG HỆ THỐNG NGUỒN LUẬT

CỦA DÒNG HỌ PHÁP LUẬT COMMON LAW

Học viên:

Lớp: Cao học Lý Luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật

Khóa học:

Hệ đào tạo: Hệ không tập trung

Địa điểm: Học viện chính trị khu vực IV

CẦN THƠ, tháng năm 2022

MỤC LỤC

Trang

1 Khái quát chung dòng họ pháp luật Common Law, án lệ và vị

trí của án lệ trong hệ thống nguồn luật của dòng họ Common

Law

2

1.1 Dòng họ pháp luật Common Law 2

1.1.2 Lịch sử hình thành và phát triển 2

1.2.1 Khái niệm và đặc điểm 5

1.2.2 Quy trình hình thành án lệ 6

1.3 Khái quát về vị trí của án lệ trong hệ thống nguồn luật của

dòng họ Common law

7

2 Vai trò của án lệ trong hệ thống nguồn luật của dòng họ pháp

luật Common law

8

2.1 Nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt về vai trò của án lệ ở Anh

và Mỹ

8

2.2 Vai trò của án lệ trong hệ thống nguồn luật Anh 9

2.3 Vai trò của án lệ trong hệ thống nguồn luật Mỹ 12

MỞ ĐẦU

Nói đến sự hình thành và phát triển của các hệ thống pháp luật trên thế giới, không thể không nhắc đến hệ thống pháp luật Common Law, dòng họ pháp luật cơ bản trên thế giới Common Law là dòng họ pháp luật lớn nhất trên thế giới, có cội nguồn từ hệ thống pháp luật Anh Một trong những đặc trưng của dòng họ pháp luật này là coi trọng án lệ Án lệ là nguồn luật quan trọng của nhiều hệ thống pháp luật trên thế giới Đối với Common Law cũng vậy, không những chiếm vi trí quan trọng bật nhất trong hệ thống nguồn luật của dòng họ này mà Án lệ còn là nguồn luật chính và không thể thiếu của dòng họ pháp luật Common Law

Án lệ trong hệ thống Thông luật (common law) có vai trò hết sức quan trọng, thể hiện ở chỗ chúng được coi là nguồn luật không thành văn áp dụng để giải quyết các vấn đề tương tự và là cơ sở để đảm bảo sự nhất quán trong hoạt động xét xử Việc nghiên cứu án lệ là một yêu cầu bắt buộc đối với sinh viên và những người làm công tác pháp luật Trong hệ thống các giáo trình và tài liệu nghiên cứu của nhiều nước, các án lệ luôn chiếm một tỷ lệ đáng kể và sự thành công trong việc nghiên cứu các vấn đề pháp luật phụ thuộc rất nhiều vào việc tìm hiểu và vận dụng các án lệ Trong khoa học luật quốc tế, án lệ cũng đóng một vai trò hết sức quan trọng, chúng không những là sự tổng kết của quá trình vận dụng pháp luật vào hoạt động xét xử của các thẩm phán quốc tế mà còn là phương tiện quan trọng để xác định các tiêu chuẩn pháp lý quốc tế và là cơ sở vật chất cho quá trình hình thành và phát triển của hệ thống pháp luật quốc tế

Chính vì vậy để hiểu hơn vai trò của án lệ trong hệ thống nguồn luật của

dòng họ Common Law, bản thân xin được chọn đề tài: “Vai trò của án lệ trong

hệ thống nguồn luật của dòng họ pháp luật Common Law” làm bài thu

hoạch của mình Bài viết không tránh những sai sót, rất mong nhận được sự nhận xét, góp ý của quý thầy cô

NỘI DUNG

1 Khái quát chung dòng họ pháp luật Common Law, án lệ và vị trí của án lệ trong hệ thống nguồn luật của dòng họ Common Law

1.1 Dòng họ pháp luật Common Law

1.1.1 Khái niệm

Common Law hay còn được gọi bằng các tên gọi khác: luật chung, luật Anglo – Saxon hay thông luật

Trên thế giới hiện nay có 3 cách hiểu về Common Law:

- Loại luật có nguồn gốc từ hoạt động của các Tòa án Hoàng gia Anh, áp dụng cho toàn bộ nước Anh thay thế cho luật địa phương

- Loại luật có nguồn gốc án lệ, dùng để phân biệt với luật thành văn

- Một dòng họ luật cơ bản, được coi là lớn thứ hai trên thế giới, hiện được áp dụng tại các nước nói tiếng Anh với một vài ngoại lệ và ảnh hưởng tới nhiều nước đã hoặc vẫn có mối liên hệ về chính trị hay kinh tế như Mỹ, Canada, Australia

1.1.2 Lịch sử hình thành và phát triển

Để tìm hiểu về sự hình thành và phát triển Common Law ở nước Anh, có thể chia lịch sử pháp luật của Anh thành 4 giai đoạn: giai đoạn thứ nhất là thời

kỳ trước năm 1066; giai đoạn thứ hai là giai đoạn từ năm 1066 đến năm 1485; giai đoạn thứ ba là từ năm 1485 đến 1832 và giai đoạn thứ tư là từ 1832 tiếp theo cho đến thời điểm hiện tại

a Giai đoạn trước năm 1066

Giai đoạn này còn được gọi là giai đoạn Anglo – Saxon Từ thế kỷ I đến thế kỷ V, đế chế la mã thống trị nước Anh, song không để lại dấu tích gì đáng

kể, kể cả về mặt pháp luật Thời kỳ này, nước Anh chia thành nhiều vương quốc nhỏ với các hệ thống pháp luật mang tính địa phương, chủ yếu là ảnh hưởng từ các quy tắc tập quán và thực tiễn của các bộ lạc ngườ German Khi các bên có tranh chấp thường áp dụng tập quán địa phương để phân xử Những người già sẽ đứng ra giải thích chính xác các tập quán địa phương áp dụng cho các tranh chấp

đó

b Giai đoạn 1066 – 1485

Đây là giai đoạn ra đời của Comon Law Năm 1066 người Norman đánh bạo người Anglo – Saxon, thống trị người Anh William lên ngôi vua, mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử nước Anh và mở đầu cho giai đoạn hình thành Common Law Ông vẫn duy trì tập quán pháp của Anh nhưng trên thực tế lại cố làm cho mọi người quên đi ảnh hưởng của quá khứ và xây dựng một chế độ phong kiến tập quyền nhằm nắm độc quyền trong mọi lĩnh vực của đời sống xã

hội kể cả lĩnh vực tư pháp Thuật ngữ luật chung ( Common Law ) xuất phát từ

quan điểm cho rằng các tòa án do nhà vua lập ra, áp dụng các tập quán chung (Common Custom) của vương quốc, trái ngược với những tập tục luật pháp địa phương áp dụng ở các miền hay ở các tòa án của điền trang, thái ấp phong kiến

Thời Henry II là giai đoạn phát triển của một hệ thống Common Law có tính chất quốc gia Ông gửi các thẩm phán hoàng gia tới nắm tòa án ở các nơi Trong nhiều thập kỷ, họ phải cạnh tranh với các tòa án địa phương: tòa án của tỉnh, tào án giáo hội, tòa án của lãnh chúa phong kiến Đến cuối thế kỷ XIII, các Tòa án Hoàng gia thắng thế trong việc xét xử vì chất lượng xét xử tốt và trình độ chuyên môn cao, dần dần các tòa án địa phương lấy án lệ của tòa án hoàng gia làm khuôn mẫu Common law bắt đầu chiếm vị trí quan trọng và thu hút nhiều công việc pháp lý

Các nguyên tắc bền vững của luật chung đã được tạo ra bởi ba tòa án được vua Henry II (1133 - 1189) thành lập là Tòa án Tài chính (Court of Exchequer) để xét xử các tranh chấp về thuế; Tòa án thỉnh cầu phổ thông ( Court

of Common Pleas) đối với những vấn đề không liên quan trực tiếp đến quyền lợi của nhà vua; và Tòa án Hoàng Đế ( Court of the King’s Bench) để giải quyết những vụ việc liên quan trực tiếp đến quyền lợi của Hoàng gia

Thực chất, trước đó dưới thời của Hoàng đế William, những tập quán của Anh ít nhiều chịu ảnh hưởng của văn hóa Đức ở Châu Âu lục địa Tòa án lúc đó

là những người dân được triệu tập để cùng giải quyết tranh chấp và nếu không

xử được người ta dùng phương pháp thử tội (ordeal) bằng việc bắt bị cáo cầm

vào một miếng sắt nung đỏ, hoặc cầm một viên đá đã được ngâm trong nước sôi,

hoặc hình thức thề độc Nếu vết thương đó lành sau một thời gian xác định, anh

ta sẽ bị tuyên là vô tội và ngược lại

Năm 1154, Vua Henry II đã tạo ra một hệ thống luật chung và sáng tạo

ra một hệ thống tòa án thống nhất đầy quyền năng, ông đưa các thẩm phán từ tòa án Hoàng gia đi khắp nơi trong nước và sưu tầm, chọn lọc cách thức giải quyết các tranh chấp Sau đó những thẩm phán này sẽ trở về thành Luân đôn và thảo luận về những vụ tranh chấp đó với các thẩm phán khác Những phán quyết này sẽ được ghi lại và dần trở thành án lệ (precedent), hay theo Tiếng Latin là stare decisis Theo đó, khi xét xử thẩm phán sẽ chịu sự ràng buộc bởi

những phán quyết đã có từ trước đó Thuật ngữ “Common Law” bắt đầu xuất hiện từ thời điểm đó Như vậy trước khi Nghị viện ra đời trong lịch sử pháp luật của Anh, Common Law đã được áp dụng trên toàn bộ vương quốc trong vài thế kỉ

c Giai đoạn 1485 – 1832

Đây là giai đoạn phát triển Equity Law (luật công bằng), đây là hình thức luật được hình thành trên cơ sở coi nhà vua là biểu tượng của công lý Trong trường hợp Common Law không đáp ứng được cho bên bị thiệt hại tức là không đảm bảo được tính công bằng thì một công chức của tòa án (quan chưởng ấn) sẽ trình vụ việc lên nhà vua Thông qua các đơn từ gửi đến nhà vua và phán quyết của các quan chưởng ấn, dẫn đến việc hình thành một hệ thống pháp luật thứ hai gọi là luật công bằng

d Giai đoạn 1832 đến nay

Đây là giai đoạn cải cách và phát triển pháp luật Anh với sự xuất hiện của nhiều luật, tòa án hành chính, văn bản hành chính Đặc biệt là việc gia nhập EEC năm 1972 có tác động đến sự phát triển của hệ thống pháp luật Anh

1.1.3 Nguồn luật

a Án lệ

Án lệ là nguồn luật chính thức của các nước thuộc dòng họ Common Law, phân biệt với các nước Civil Law coi pháp luật thành văn làm nguồn chính Hệ thống án lệ này sẽ được phát triển qua các vụ việc được tòa án xét xử Theo cách

hiểu ngắn gọn nhất, “ Án lệ” là bản án đã tuyên hoặc sự giải thích, áp dụng pháp luật được coi như tiền lệ là cơ sở để các thẩm phán sau đó có thể áp dụng tương

tự Trong hệ thống nguồn luật của dòng họ Common Law luôn chịu ảnh hưởng của hệ thống pháp luật Anh và thừa nhận án lệ như nguồn luật chính thống, tức

là thừa nhận học thuyết tiền lệ pháp

Học thuyết tiền lệ pháp ở các hệ thống pháp luật này đều ít, nhiều chi phối luật án lệ theo hướng: các phán quyết đã tuyên của Tòa án cấp trên nói chung có giá trị ràng buộc tòa án cấp dưới trong quá trình xét xử các vụ việc hiện tại Học thuyết này được triển khai áp dụng trên thực tế thông qua việc xuất bản các phán quyết của Tòa án có giá trị ràng buộc để tạo điều kiện thuận lợi và tạo nguồn tài liệu có hệ thống, đáng tin cậy cho việc áp dụng thống nhất tiền lệ pháp tại các tòa án trên toàn quốc trong công tác xét xử

b Lẽ phải

Lẽ phải là một nguồn luật thể hiện đặc trưng của Common Law Trong trường hợp một vụ án phát sinh không có tiền lệ pháp phù hợp, không có luật thành văn hay tập quán pháp thì thẩm phán chính là người tạo ra luật pháp bằng việc tạo ra lẽ phải thông qua việc dẫn các tập quán pháp không có giá trị bắt buộc hoặc bản án không phải là án lệ; dẫn các án lệ nước ngoài, thậm chí cả án

lệ của các nước Civil Law

c Một số nguồn luật khác

Ngoài một số nguồn luật cơ bản trên thì dòng họ pháp luật Common Law còn sử dụng các học thuyết pháp luật, các văn bản luật vào hệ thống nguồn luật của mình

Tóm lại, có thể thấy trong hệ thống nguồn luật của dòng họ pháp luật Common Law, án lệ đóng một vai trò quan trọng và là nguồn chính không thể thiếu của dòng họ pháp luật này

1.2 Án lệ

1.2.1 Khái niệm và đặc diểm

Theo từ điển Black’s Law thì án lệ được hiểu như sau: “Án lệ là việc làm luật của tòa án khi công nhận và áp dụng các quy tắc mới trong quá trình xét xử;

vụ việc đã được giải quyết làm cơ sở để đưa ra phán quyết cho những trường hợp có tình tiết hoặc vấn đề tương tự sau này”

Từ đó, có thể chỉ ra một số đặc điểm cơ bản của án lệ như sau:

Thứ nhất, án lệ do tòa án tạo ra trong qúa trình xét xử nên nguồn luật án lệ

còn được gọi là luật được hình thành từ vụ việc ("case law”) hay luật do thẩm phán ban hành ("judge make law”) Trong khi đó, nguồn luật văn bản chủ yếu được tạo ra bằng con đường nghị viện ban hành

Thứ hai, án lệ được hình thành phải mang tính mới.Vụ việc đó phải liên

quan tới các vấn đề chưa từng được đề cập thì khi này tòa án mới tạo ra án lệ khi giảiquyết

Thứ ba, việc xây dựng và vận hành là dựa vào yếu tố tương tự Các thẩm

phán khi giải quyết một vụ việc cần phải xác định và đánh giá lý lẽ tương tự, từ

đó để xác định áp dụng hoặc không áp dụng lý lẽ trong bản án trước để giải quyết vụ việc hiện tại

1.2.2 Quy trình hình thành án lệ

Án lệ cũng như các nguồn pháp luật khác cũng có cơ chế hình thành riêng Về nguyên tắc, mỗi bãn án là một quyết định cá biệt chỉ có hiệu đối với

vụ việc mà nó giải quyết chứ không có hiệu lực áp dụng chung đối với các vụ việc khác

Thông thường để hình thành án leek trước hết phải có bản án Bản án chính là chất liệu đầu tiên để hình thành nên án lệ Nội dung của bản án gồm hai phần: phần nội dung của vụ việc và phần quyết định của Tòa án Phần nội dung của vụ việc bao gồm hai phần là phần trình bày của các bên và phần nhận định của Tòa án Trong các phần trên, phần nhận định của Tòa án là phần có giá trị nhất trong việc hình thành án lệ Trong phần nhận định này, Thẩm phán thể hiện quan điểm của mình về hướng giải quyết vụ việc cũng như những vấn đề pháp

lý đặt ra trong vụ việc Và nếu nhận định này phù hợp với yêu cầu thực tế và

phù hợp với trật tự pháp lý thì sẽ có xu hướng trở thành một quy phạm án lệ có khả năng áp dụng cho các vụ việc tương tự

Hạt nhân đầu tiên để trở thành án lệ chính là bản án, trong đó phần nhận định của Thẩm phán là phần quan trọng nhất Tuy nhiên, để trở thành án lệ, quan điểm nhận định này phải trở thành quan điểm chung của các Tòa án khi giải quyết các vụ việc tương tự Như vậy, ở đây xuất hiện một yếu tố thứ hai tham gia vào quá trình hình thành là yếu tố tiền lệ Nói cách khác, để có án lệ thì phải

có tiền lệ, tức là trước đó đã từng có nhiều bản án đưa ra cách giải quyết tương

tự đối với những trường hợp tương tự, rồi dần hình thành nên một tiền lệ trong việc giải quyết các trường hợp đó

Ngoài hai yếu tố bản án và tiền lệ, còn có một yếu tố thứ ba tham gia vào quá trình hình thành án lệ đó là yếu tố thống nhất hóa thông qua vai trò giám sát của Tòa án cấp trên đối với Tòa án cấp dưới Chính vai trò giám sát này thể hiện qua cơ quan kháng cáo, kháng nghị phúc thẩm, giám đốc thẩm sẽ đảm bảo hình thành một án lệ thống nhất cho một địa phương hoặc cho toàn quốc

Trong quá trình hình thành án lệ, còn có một yếu tố nữa có vai trò quan trọng là công tác thông tin tuyên truyền về án lệ nhằm công khai hóa và phổ biến rộng rãi các bản án và quyết định của Tòa án các cấp Sẽ không có án lệ nếu các bản án, quyết định của Tòa án không được công khai rộng rãi để mọi người cùng biết và tham khảo Đây cũng chính là một trong những quy trình thể hiện tính thực tế của án lệ, để án lệ thực sự đi vào tư duy pháp lý của mọi người dân

Tóm lại, quá trình hình thành án lệ bao gồm ba yếu tố cơ bản: bản án, tiền

lệ và yếu tố thống nhất hóa Với quy trình này, việc hiện diện của án lệ sẽ không còn quá xa lạ với tất cả mọi người và nó cũng đảm bảo cho sự tồn tại khách quan của án lệ trong hệ thống pháp luật trên thế giới

1.3 Khái quát về vị trí của án lệ trong hệ thống nguồn luật của dòng

họ Common Law

Như chúng ta đã biết, theo cách hiểu ngắn gọn nhất, “ Án lệ” là bản án đã tuyên hoặc sự giải thích, áp dụng pháp luật được coi như tiền lệ là cơ sở để các

thẩm phán sau đó có thể áp dụng tương tự Án lệ được coi là nguồn của pháp luật và đặc biệt được coi trọng trong dòng họ pháp luật Common Law

Trong hệ thống nguồn luật của dòng họ Common Law luôn chịu ảnh hưởng của hệ thống pháp luật Anh và thừa nhận án lệ như nguồn luật chính thống, tức là thừa nhận học thuyết tiền lệ pháp

Học thuyết tiền lệ pháp ở các hệ thống pháp luật này đều ít, nhiều chi phối luật án lệ theo hướng: các phán quyết đã tuyên của Tòa án cấp trên nói chung có giá trị ràng buộc tòa án cấp dưới trong quá trình xét xử các vụ việc hiện tại Học thuyết này được triển khai áp dụng trên thực tế thông qua việc xuất bản các phán quyết của Tòa án có giá trị ràng buộc để tạo điều kiện thuận lợi và tạo nguồn tài liệu có hệ thống, đáng tin cậy cho việc áp dụng thống nhất tiền lệ pháp tại các tòa án trên toàn quốc trong công tác xét xử

2 Vai trò của án lệ trong hệ thống nguồn luật của dòng họ pháp luật Common Law

Để tìm hiểu vai trò của án lệ trong hệ thống nguồn luật của dòng họ pháp luật Common Law, cần phân tích vai trò của án lệ trong hệ thống nguồn luật của các nước thuộc dòng họ Common Law mà ở đây, Anh và Mỹ là hai quốc gia tiêu biểu và là hình mẫu trong việc áp dụng án lệ vào trong pháp luật nước mình Tuy nhiên, vai trò của án lệ ở Anh và Mỹ là khác nhau.Vì vậy, trước khi tìm hiểu vai trò cảu án lệ trọng hệ thống nguồn luật của từng nước, cần tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến vai trò của án lệ ở hai nước Anh và Mỹ lại khác nhau

2.1 Nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt về vai trò của án lệ ở Anh và Mỹ

Anh, Mỹ là hai hệ thống pháp luật lớn trên thế giới, thuộc dòng họ Common Law và đều coi án lệ là nguồn luật quan trọng Tuy nhiên, vai trò của

án lệ ở hai hệ thống pháp luật này lại khác nhau Nếu xét về tổng thể thì vai trò của án lệ ở Anh nổi bật hơn nhiều so với ở Mỹ Nếu như Anh án lệ là nguồn luật quan trọng và chủ yếu thì ở Mỹ lại ít quan trọng hơn Sở dĩ như vậy là do những nguyên nhân như sau: