Tư tưởng chính trị pháp lý tiêu biểu Trung quốc cổ đại

BÀI TIỂU LUẬN MÔN CÁC LÝ THUYẾT CHÍNH TRỊ TRONG LỊCH SỬ Tên đề bài thu hoạch “Tư tưởng chính trị pháp lý tiêu biểu Trung Quốc cổ đại” HÀ NỘI, 2022 MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG 2 Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TRUNG QUỐC CỔ ĐẠI 2 1 1 Khái quát chung về lịch sử Trung Quốc 2 1 2 Bối cảnh lịch sử Trung Quốc thời kỳ cổ đại 3 Chương 2 CÁC TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ PHÁP LÝ TIÊU BIỂU CỦA TRUNG QUỐC CỔ ĐẠI 5 2 1 Tư tưởng chính trị của phái Đạo giáo Lão Tử 5 2 2 Tư tưởng chính trị của phái Nho giáo Khổng Tử 6 2 3 Tư t.

BÀI TIỂU LUẬN MÔN CÁC LÝ THUYẾT CHÍNH TRỊ TRONG LỊCH SỬ

Tên đề bài thu hoạch:

“Tư tưởng chính trị pháp lý tiêu biểu Trung Quốc cổ đại”

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

Trung Quốc là một trong những chiếc nôi văn minh của nhân loại, là trung tâm văn hoá và triết học rực rỡ, phong phú của phương Đông Sự hình thành và phát triển của các tư tưởng triết học Trung Quốc cổ, trung đại gắn liền với quá trình biến đổi của điều kiện kinh tế - xã hội, văn hoá và sự phát triển của những mầm mống khoa học tự nhiên trong xã hội Trung Quốc qua từng thời kỳ Trung Quốc cổ

là một quốc gia rộng lớn, phía Bắc xa biển, khí hậu khắc nghiệt, đất đai khô cằn; phía Nam có sông Hoàng Hà, Dương Tử, khí hậu thuận lợi; phía Đông là biển với địa hình phức tạp; phía Tây là các dãy núi cao

Lịch sử thế giới thời kỳ cổ đại đã có nhiều hệ thống, tư tưởng chính trị -pháp lý, trong đó nổi lên ở các trung tâm Hy Lạp, Ấn Độ và Trung Quốc Nghiên cứu lịch sử tư tưởng Trung Quốc cổ đại, chúng ta thấy phần nổi trội nhất là tư tưởng chính trị - pháp lý Việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng chính trị - pháp lý của Trung Quốc cổ đại cho thấy những yếu tố tiêu biểu và qua đó có thể làm sáng tỏ đặc trưng của tư tưởng chính trị - pháp lý Việt Nam truyền thống Nghiên cứu lịch

sử tư tưởng chính trị - pháp lý cung cấp cho chúng ta tri thức về sự phát triển có tính logíc nội tại trong những “mạch nguồn” của tư tưởng nhân loại; giúp chúng ta thấy được nguồn gốc, điều kiện phát sinh phát triển, đặc điểm và đặc trưng, sự giống - khác nhau của các dòng tư tưởng trong suốt quá trình phát sinh, phát triển của tư tưởng nhân loại Nghiên cứu, các tư tưởng chính trị - pháp lý Trung Quốc cổ đại để thấy được tính đa dạng, phong phú và phức tạp của lịch sử tư tưởng chính trị nhân loại, từ đó có thể chắt lọc giá trị tinh hoa của những tư tưởng ấy cho ngày hôm nay vào mục tiêu đương đại Xuất phát từ những vấn đề trên do vậy em đã lựa

chọn đề tài câu: “Tư tưởng chính trị pháp lý tiêu biểu Trung Quốc cổ đại” để làm

bài thu hoạch kết thúc môn

NỘI DUNG Chương 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TRUNG QUỐC CỔ ĐẠI

1.1 Khái quát chung về lịch sử Trung Quốc

Trung Quốc trong suốt chiều dài lịch sử là một nước lớn ở Đông Á Trên lãnh thổ Trung Quốc có hai con sông lớn chảy qua, đó là Hoàng Hà (dài 5.464 km)

ở phía Bắc và Trường Giang (dài 6.300 km) ở phía Nam Hoàng Hà từ xưa thường gây ra lũ lụt, do đó đã bồi đắp cho đất đai thêm màu mỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển nông nghiệp khi công cụ sản xuất còn tương đối thô sơ Chính vì vậy, nơi đây trở thành cái nôi của nền văn minh Trung Hoa

Khi mới thành lập nước (vào khoảng thế kỉ XXI TCN) địa bàn Trung Quốc chỉ mới là một vùng nhỏ ở trung lưu lưu vực Hoàng Hà Từ đó lãnh thổ Trung Quốc được mở rộng dần, nhưng cho đến thế kỉ III TCN, tức là đến cuối thời cổ đại, phía Bắc của cương giới Trung Quốc chưa vượt qua dãy Vạn lí trường thành ngày nay, phía Tây mới đến Đông Nam tỉnh Cam Túc và phía Nam chỉ bao gồm một dải đất nằm dọc theo hữu ngạn Trường Giang mà thôi

Từ cuối thế kỉ III TCN Trung Quốc trở thành một nước phong kiến thống nhất Từ đó nhiều triều đại của Trung Quốc đã chinh phục các nước xung quanh,

do đó có những thời kì cương giới của Trung Quốc được mở ra rất rộng Đến thế kỉ XVIII, lãnh thổ Trung Quốc về cơ bản được xác định như hiện nay

Trung Quốc là một trong những nơi từ rất sớm đã có loài người cư trú Năm 1929,

ở Chu Khẩu Điếm (ở Tây Nam Bắc Kinh) giới khảo cổ học Trung Quốc đã phát hiện được xương hóa thạch của một loại người vượn sống cách đây khoảng 400.000 năm Những xương hóa thạch của người vượn được phát hiện sau đó trên

lãnh thổ Trung Quốc đã cung cấp những niên đại xưa hơn, đặc biệt người vượn Nguyên Mưu (Vân Nam) phát hiện năm 1977 có niên đại đến 1.700.000 năm

Về mặt chủng tộc, cư dân ở lưu vực Hoàng Hà thuộc giống Mông Cổ, đến thời Xuân Thu được gọi là Hoa Hạ, nói tắt là Hoa hoặc Hạ Đó là tiền thân của Hán tộc sau này Còn cư dân ở phía Nam Trường Giang thì khác hẳn cư dân vùng Hoàng Hà về ngôn ngữ và phong tục tập quán, họ có tục cắt tóc, xăm mình, đi chân đất Đến thời Xuân Thu, các tộc này cũng bị Hoa Hạ đồng hóa

Dưới thời quân chủ, ở Trung Quốc, tên nước được gọi theo tên triều đại Đồng thời, từ thời cổ đại, người Trung Hoa cho rằng, nước họ là một quốc gia văn minh ở giữa, xung quanh là các tộc lạc hậu gọi là Man, Di, Nhung, Địch, vì vậy đất nước của họ còn được gọi là Trung Hoa hoặc Trung Quốc Tuy vậy các danh từ này chỉ dùng để phân biệt với các vùng xung quanh chứ chưa phải là tên nước chính thức Mãi đến năm 1912, khi triều Thanh bị lật đổ, quốc hiệu Đại Thanh bị xóa bỏ, cái tên Trung Hoa mới trở thành tên nước chính thức nhưng thông thường người ta quen gọi là Trung Quốc

1.2 Bối cảnh lịch sử Trung Quốc thời kỳ cổ đại

Trung Quốc đã trải qua xã hội nguyên thủy Theo truyền thuyết, thời viễn cổ

ở Trung Quốc có một thủ lĩnh mà đời sau thường nhắc đến gọi là Phục Hy Đến nửa đầu thiên kỉ III TCN, ở vùng Hoàng Hà xuất hiện một thủ lĩnh bộ lạc gọi là Hoàng Đế Hoàng đế họ Cơ, hiệu là Hiên Viên, được coi là thủy tổ người Trung Quốc Đến cuối thiên kỉ III TCN, Đường Nghiêu, Ngu Thuấn, Hạ Vũ đều là dòng dõi của Hoàng Đế Nghiêu và Thuấn tuy chỉ là những thủ lĩnh liên minh bộ lạc nhưng đời sau cho họ là những ông vua tốt nhất trong lịch sử Trung Quốc

Tương truyền rằng, năm Nghiêu 72 tuổi, Nghiêu nhường ngôi cho Thuấn, đến khi Thuấn già, Thuấn lại nhường ngôi cho Vũ Nhưng sau khi Vũ chết, con của

6

Vũ là Khải được tôn lên làm vua, Trung Quốc bắt đầu bước vào xã hội có nhà nước Thời cổ đại ở Trung Quốc có ba vương triều nối tiếp nhau là Hạ, Thương, Chu

Hạ (khoảng thế kỉ XXI đến XVI TCN): Tuy Vũ chưa xưng vương nhưng ông được coi là người đặt cơ sở cho triều Hạ Thời Hạ, người Trung Quốc chỉ mới biết đồng đỏ, chữ viết cũng chưa có Sau 4 thế kỉ, đến thời vua Kiệt, bạo chúa nổi tiếng đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc, triều Hạ diệt vong

Thương (còn gọi là Ân, thế kỉ XVI-XII TCN): Người thành lập nước Thương là Thang Nhân khi vua Kiệt tàn bạo, nhân dân oán ghét, Thang đem quân diệt Hạ, thời Thương, người Trung Quốc đã biết sử dụng đồng thau, chữ viết cũng

đã ra đời Đến thời vua Trụ (cũng là một bạo chúa nổi tiếng), Thương bị Chu tiêu diệt

Chu (thế kỉ XI- IIITCN)

Người thành lập triều Chu là Văn vương Trong hơn 8 thế kỉ tồn tại, triều Chu chia làm hai thời kì là Tây Chu và Đông Chu Từ khi thành lập đến năm 771 TCN, triều Chu đóng đô ở Cảo Kinh ở phía Tây nên gọi là Tây Chu Nói chung, Tây Chu là thời kì xã hội Trung Quốc tương đối ổn định Từ năm 770 TCN, vua Chu dời đô sang Lạc Ấp ở phía Đông, từ đó gọi là Đông Chu Thời Đông Chu tương đương với hai thời kì Xuân Thu (722-481 TCN) và Chiến Quốc (403-221 TCN)) Đây là thời kì nhà Chu ngày càng suy yếu Trong khi đó, giữa các nước chư hầu diễn ra cuộc nội chiến triền miền để giành quyền bá chủ, tiến tới tiêu diệt lẫn nhau để thống nhất Trung Quốc Thời Xuân Thu, đồ sắt bắt đầu xuất hiện, đến thời Chiến Quốc thì được sử dụng rộng rãi trong đời sống xã hội

Chương 2: CÁC TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ PHÁP LÝ TIÊU BIỂU CỦA

TRUNG QUỐC CỔ ĐẠI 2.1 Tư tưởng chính trị của phái Đạo giáo- Lão Tử

Tư tưởng chính trị thứ nhất được đúc kết từ những quan niệm nối tiếng của Lão Tử Là người nưóc Sở từng làm quan giữ kho sách cho nhà Chu, Lão Tử là một triết gia có những đóng góp có giá trị cho kho tàng lý luận triết học - chính trị của Trung Quốc cổ đại

Tác phẩm chủ yếu của Lão Tử cuốn “Đạo đức kinh” (sách về Đạo và Đức) được ông biên soạn trước khi về ở ẩn, xa lánh triều chính và xã hội

Từ những suy luận mang màu sắc triết học vê nguồn gốc của vũ trụ là “Đạo” (“Đường”) Vật mà ông gọi là “Đạo” tồn tại tự mình, nó sinh ra tất cả mọi vật, và mỗi một vật tồn tại trong sự đối lập đó mang tính tuần hoàn như sự tuân hoàn của

sự vật luôn vận động Lão Tử bắt đầu luận vê xã hội bằng Những nhận xét mang theo hai nội đung cơ bản:

Thứ nhất, Lão Tử chủ trương ca ngợi một xã hội bình yên trong phạm vi một quốc gia nhở bé, một quốc gia dân ít và thần phác hiên lành, nơi không cần học vấn, phương tiện đi lại và binh khí

Thứ hai, khi Lão Tữ cho rằng muôn đạt tới một xã hội bình yên như trên thì người cầm quyền nên tỏ ra khiêm nhường, không cần dùng đến bạo lực, mà càn dùng “Đạo” (“Đắc đạo hữu thương”) để cảm hóa dân chúng Dân có dốt nát mới dễ trị, mới trở vê Đạo được (“đi đúng đường”)

Như vậy tư tưởng xuyên suốt trong học thuyết của Lão Tử là nguyên tắc “vô vi” (“bất hành”) Ông từng viết: “trong nước cấm ky thi dân nghèo đói, dân cày có nhiêu phương tiện kiếm lợi quốc gia rối loạn Người ta càng kỹ xảo thì các vật lạ càng phát sinh Pháp luật càng nhiều thì trộm cướp càng tăng” Ông chủ trưởng

8

“vô vi” để dân tự sửa mình “tĩnh lặng” để dân tự dưỡng hóa, “chẳng nên lắm gì cả”

để nhãn dân tự giàu có, “đừng ham muốn” đế dân tự hóa ra chất phác vì dân biết nhiêu quá thì cứng cổ Cổ nhân dạy ràng “kẻ nào trị nước bằng trí thì gây họa cho nưđc, trị nưđc băng “Đạo" thì mang phúc cho dân

Những quan niệm trên đậy cho thấy tính “thụ động” trong học thuyết của Lão Tử Việc ông kêu gọi từ bở đấu tranh để quay lại với trật tự nguyên thủy và sống theo quy luật của tự nhiên đã thể hiện sự bế tắc chung về sự định hướng chính trị của tầng lớp quý tộc lỗi thời

2.2 Tư tưởng chính trị của phái Nho giáo-Khổng Tử

Tư tưởng chính trị chính trị thứ hai mà từ trước tới nay chúng ta vẫn quen gọi là “tư tưởng Nho giáo” được thể hiện một cách cơ bản và có hệ thông trong quan điếm của Khổng Tử, một nhà tư tưởng có vị trí lớn trong lịch sử tư tưởng Trung Quốc cố’ đại

Tư tưởng chính trị của Khổng Tử được trình bày chủ yếu trong bộ “Tứ Thư” gồm: Luận ngữ, Đại học - Trung dung và Mạnh tứ Cuốn luận ngữ gồm 20 chương được trình bày theo kiểu chuyện, tức là những chuyện về người và sự vật, vê lịch

sứ v.v mà Khổng Tử đã luận một cách khá hấp dẫn Các cuốn Đại học - Trung dung - Mạnh Tử là phần bố sung cơ bản cho học thuyết của Khổng Tử Với cách nói, cách luận bàn khá hấp dẫn và phức tạp, Khống Tử muốn đề cập tới những vấn

đề cơ bản về xá hội (qua sự phân biệt các giai tang của nó) vê cách trị nước như thế nào là hợp lý (qua việc lấy đạo đức làm Điều cơ bán) v.v

Về xã hội, Khổng Tử kế thừa những quan niệm truỳên thống vê số phận để cho ràng “sang hèn” là thiên định Xá hội có hai loại người chủ yếu, đó là bậc ngựời quân tử và kẻ tiểu nhân Sự khác biệt vê nhân cách và vị trí xã hội giữa hai loại người này được Không Từ tuyệt đối hóa băng cách coi “đức vị của người quân

tứ tức là nhà cầm quyền tỷ như gió, địa vị của kẻ tiểu nhân tỷ như cỏ Gió thổi qua thì cở rạp xuống” hoặc Khổng Tử cho rằng bậc quân tử cau việc nghĩa, còn kẻ tiểu nhân cau lợi v.v

Từ quan niệm này Khổng Từ đã đề ra thuyết “chính danh định phận” tức là khuyên con người ta phải ứng xử đúng với cương vị của mình Thuyết “Chính đanh định phận” của ông được thể hiện bằng khái niệm “Tam cương” (ba cặp quan

hệ chù yếu: quan hệ vua-tôi, cha-con, vỢ-chÔng, như là ba cặp quan hệ chi phối hành vi của con người: vua phải xứng là vua, thần dân phải trung quân, cha phải xứng là cha, con phải hiếu nghĩa, chông phải có vị trí gia chủ, vợ phải “tòng phu”) Khi đưa ra nhđng luận điểm này, Khổng Tử như muốn hướng tôi một thiết chế xã hội có trật tự, nhưng lại là một trật tự ngôi thứ đã định sắn chứ không phải là một trật tự trên cơ sỡ sự thỏa thuận xã hội Để có một xã hội trật tự, Khổng Tử nhấn mạnh năm chữ “Nhân, Nghĩa, Lễ, Trĩ, Tín” và coi là năm thứ cần thiết cho một con người nhất là khi con người đó là bậc quân tử, tức là người có sứ mệnh “trị quốc, bình thiên hạ” vê điểm này, nội dung xuyên suốt trong tư tưởng của Khổng Tử như

đã thể hiện một cách dãy đủ nhất, đó là “Đức trị” là khái niệm dùng để chỉ những quan điểm dùng đạo đức và luân lý để Điều chỉnh xã hội và Nhà nước mà Khổng

Tử thường răn dạy các bậc quân tử “Đức trị” là sự phù nhận ý nghĩa của pháp chế, phủ nhận, động lực phát triển xã hội và Nhà nước là lợi ích kinh tế của mọi tầng lớp con người Ông quan niệm vê chính trị như sau: chữ chính (cai trị) do nơi chữ chinh là (ngay thẳng) mà ra: cai trị: (chính) tức là săn sóc cho dân trở nên ngay thẳng, chính đính Quan niệm “chính đính” được Khổng Tử giải thích thêm trong câu: “như ai thi hành việc chính trị, cầm quyền cai trị nước nhà mà biết đem cái đức mình bô hóa ra thì mọi người đều tùng phục theo Tỳ như ngôi sao Bắc đẩu ờ một chỗ mà có mọi vì sao châu theo”

10

Việc lấy “Đạo đức” làm tiêu chuẩn chi phôi hãnh vi chính trị đã đưa Khổng

Tử đĩ đến phủ nhận ý nghĩa của luật pháp Ông nói “nếu nhà cam quyên chuyên dùng pháp chế, cấm lệnh mà dẫn dát dân chúng, thì dân sợ mà chẳng phạm pháp

đó thôi, chớ họ chẳng biết hổ ngươi Vậy muốn dắt dân chúng, nhà cầm qụỳên phải dùng lễ tiết đức hạnh thì chẳng những dân biết hổ ngươi, họ lại còn cảm hóa họ trở nên tốt lành” Sự phủ nhận pháp chế còn được thể hiện khá đầy đủ trong một câu nói của Khổng Tử " Xử kiện, ta cũng biết xử như người, ta cũng biết xét đoán ai phải ai quấy và trừng trị kẻ phạm Nhưng nếu dạy cho dân biết nghĩa vụ biết nhường nhịn, biết luật pháp mà giữ gìn, đặng họ chẳng đem nhau đến tụng đình, nhự vậy chẳng hay hơn sao?"

Tư tưởng chính trị pháp luật của Khổng Tử không chỉ có một ý nghĩa nhất định nào đó mà từ năm 136 TCN, khi được Hán Vũ Đế thừa nhận là tư tưởng chủ yếu thì Khổng giáo, đã trở thành Tư tưởng chính trị có ảnh hưởng lớn, là công cụ tinh thần để bảo vệ cho nên phong kiến suốt hai nghìn năm ở Trung Quốc

Từ hai Tư tưởng chính trị chính trị - pháp luật trên đã nẩy sinh một sô' tư tưởng có nội dung tương tự, và chúng không vượt qua được những hạn chế về mặt lịch sử của những tư tưởng đã có trước chúng Chẳng hạn, tư tưởng của Lão Tử đã nẩy sinh tư tưởng của Trang Tử (Trang Chu, 360-280 TCN, người nước Tống) Với chủ trương xây dựng “một nước nhỏ, dân ít” và “không làm gì cả” đế con người quay vê với tự nhiên v.v Trang Tử được thừa nhận như một người tiếp tục những

tư tưởng chính trị thụ động của tầng lớp quý tộc 'bị sa sút, không thể vượt lên nối trong cuộc tranh giành quyền lực với các thế lực phong kiến mới lên

Từ tư tưởng của Khổng Tử xuất hiện những quan niệm của Mạnh Tử (Mạnh Kha, 372-289 TCN) Mạnh Tử cũng nói theo cách suy luận của Khổng Tử về thời thế để chủ trương “dùng đạo, trí” để cảm hóa xã hội, để có một vị hiên quân chăm lo “mở mang giáo dục” không cần “đặt ra luật pháp” Mạnh Tử ca ngợi một thiết chế quân

chủ đứng đầu là ông vua biết cải hồa dân chúng, biết lập ra một chính quyền toàn

là những người tốt nhất

2.3 Tư tưởng chính trị của phái Mặc gia-Mặc Tử

Tư tưởng chính trị chính trị - pháp luật thứ ba được thể hiên khá đậm nét trong thuyết “kiêm ái” của Mặc Tử (Mặc Địch, 478 - 392 TCN, người nước Lỗ) Đây là Tư tưởng chính trị đối lập với Nho học và có nội dung phản ánh những ựớc nguyện của tầng lớp những người nghèo khô' và nó được xây dựng trên một sô' quan niệm cơ bản sau đây:

Trước hết Mặc Tử đề cao những giá trị tự do và bình đẳng tự nhiên của con người, coi nguồn gô'c của Nhà nước phát sinh từ sự thỏa thuận xã hội Ở trạng thái

tự nhiên ban đâu nhân dân dùng quyền lực tối cao của mình để kiến tạo Nhà nước với một bộ máy điều hành từ những người được dân chúng bô’ nhiệm, không phụ thuộc về thành phần giai cấp và vị trí tài sản

Tuy vậy, trong thực tế lịch sử, trạng thái tự nhiên ban đầu nồi trên đã bị vi phạm và dẫn đến tình trạng loạn lạc nghèo đói v.v theo Mặc Tử thì nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tai họa “một là, quốc gia này xâm lược quốc gia kia; hai là, những

kẻ sang giàu đè nén và xúc phạm đến những kẻ yếu hèn; ba là, số ít quyền lực cướp bóc số đông vô quyền; bốn là, kẻ yếu hèn bị bọn gian tế áp bức và lừa đảo; năm là, nhđng kẻ cai trị không xét xử công minh và tham lam độc ác”

Để chấm dứt tình trạng này, “mọi người nên thương yêu nhau để cùng hưởng lợi”, và “kiêm ái” chính là cái cốt yếu của vấn đề

Có thể nói, ở một chừng mực nhất định nào đó thuyết “kiêm ái” của Mặc Tử

có một giá trị chống “bạo quyền, áp bức”, đề cao những phẩm hạnh tự nhiên của con người Tuy nhiên, tư tưởng “phi công” của ông ít nhiều mang màu sắc của Tư

12