Dạy học ở miền núi cao xưa nay đã là một công việc khó khănđòi hỏi “ những người gieo chữ” phải có một niềm yêu trẻ và sự hy sinh cống hiếnthì việc phát hiện và bồi dưỡng những em có tiề
Trang 1Phần I ĐẶT VẤN ĐỀ
1 Lý do chọn đề tài
Chất lượng học sinh giỏi và chất lượng mũi nhọn của một trường góp phầnkhông nhỏ tạo nên thương hiệu của ngôi trường đó nói riêng và thương hiệu củangành GD địa phương đó nói chung Nó góp phần tạo động lực học tập cho các thế
hệ học sinh và đặc biệt là tạo nên sự tin tưởng, niềm tin yêu của phụ huynh và xãhội vào ngôi trường đó và nền GD của địa phương để từ đó họ yên tâm gửi gắmcon em mình cho nhà trường
Đối với các huyện miền núi cao như Kỳ Sơn, Tương Dương việc thu hútđược học sinh, đặc biệt là những học sinh có tố chất vào học cấp THPT gặp vô vànnhững khó khăn, thách thức Vấn đề cấp thiết đặt ra đó là, những người làm GD,các thầy cô giáo vùng cao ngoài nhiệm vụ vận động thu hút học sinh đến trường thìcòn cần phải chứng minh được rằng học sinh khi đến trường sẽ được học tập tốtnhất, hiệu quả cao và đạt được chất lượng thật sự Và còn phải chứng minh đượclợi ích bền vững và lâu dài của việc học tập từ đó dần dần tạo được niềm tin để phụhuynh yên tâm gửi gắm con em mình ở lại học tập góp phần giảm gánh nặng kinh
tế cho gia đình và xã hội, góp phần nâng cao dân trí và nâng cao vị thế, uy tín củacác nhà giáo nói riêng và ngành GD nói chung
Bồi dưỡng HSG là vấn đề không mới, đặc biệt là đối với các trường trọngđiểm CLC ở miền xuôi, nhưng đó lại là vấn đề không hề dễ và là bài toán khó mànhiều thế hệ quản lí và giáo viên các trường có điểm đầu vào thấp như TươngDương, Kỳ Sơn loay hoay mãi mà chưa tìm ra đáp án hiệu quả nhất Ở đây khôngthể bê nguyên xi và áp dụng máy móc các phương pháp, kinh nghiệm của cáctrường miền xuôi được Mà đòi hỏi các giáo viên phải vận dụng kết hợp và cónhững phương pháp, cách làm phù hợp, phải có lộ trình lâu dài, sự mạnh dạn, kiêntrì thực hiện Đồng thời còn cần có sự thấu hiểu, sẻ chia của các cấp quản lí đểcông tác bồi dưỡng học sinh giỏi ở các trường như đã nói đạt kết quả cao Bởi vìngười giáo viên ở đây nhiều lúc phải vừa dạy vừa dỗ, phải biết kích thích, khai mở,giải thích, vận động, phát hiện, động viên, hướng dẫn, bồi dưỡng, quan tâm sátcánh, đồng sức đồng lòng với học trò
Với những lý do trên bản thân tôi mạnh dạn đề xuất “Một số kinh nghiệm
phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi môn Ngữ văn ở những trường THPT có chất lượng đầu vào thấp”.
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài
Nhằm góp phần nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường nói riêng cũngnhư của địa phương miền núi cao nói chung thì các thầy cô giáo ngoài nhiệt tâm
Trang 2với nghề thì cần phải không ngừng tìm tòi, phát hiện và chia sẻ những kinhnghiệm, bài học mà chính bản thân mình trải nghiệm, chiêm nghiệm từ thực tế dạyhọc mà rút ra được Dạy học ở miền núi cao xưa nay đã là một công việc khó khănđòi hỏi “ những người gieo chữ” phải có một niềm yêu trẻ và sự hy sinh cống hiếnthì việc phát hiện và bồi dưỡng những em có tiềm năng, thấu hiểu và làm chỗ dựachắc chắn để các em phát huy hết năng lực, phẩm chất của mình lại càng là mộtviệc khó khăn bội phần nhưng rất cần thiết phải làm.
Mặc dù với kiến thức hạn hẹp nhưng bản thân tôi muốn đề xuất, chia sẻ, trao đổimột số kinh nghiệm, để mong được học tập lẫn nhau, hy vọng bản sáng kiến kinhnghiệm này sẽ giúp ích được ít nhiều cho các giáo viên, đặc biệt là các giáo viêntrẻ khi được giao nhiệm vụ phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi môn Ngữ văn ởnhững trường THPT có chất lượng đầu vào thấp
3 Đối tượng nghiên cứu đề tài
Học sinh đầu cấp THPT đặc biệt là học sinh ở các lớp CLC của trường,những học sinh có tố chất và yêu thích môn Ngữ Văn; những em được tuyển chọnvào đội tuyển HSG của trường những năm gần đây
4 Phạm vi nghiên cứu đề tài
Đề tài tập trung làm rõ vấn đề cách phát hiện, lựa chọn và bồi dưỡng họcsinh giỏi văn để đạt kết quả Đồng thời đưa ra những giải pháp trước mắt và lâudài cho công tác bồi dưỡng HSG môn Ngữ Văn ở những trường THPT có chấtlượng đầu vào thấp
5 Phương pháp nghiên cứu đề tài
Trên cơ sở thực tế công việc phát hiện, lựa chọn, bồi dưỡng học sinh giỏitrong những năm qua, đề tài vận dụng các phương pháp thống kê, phân tích, sosánh trên số liệu đạt được từ thực tế của cá nhân tác giả và nhóm Ngữ Văn THPTTương Dương1
6 Tính mới của đề tài
Trước khi áp dụng các biện pháp phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi mônNgữ Văn ở những trường THPT có chất lượng đầu vào thấp, tình hình chung ởtrường THPT Tương Dương1 Đó là, gặp rất nhiều khó khăn khi tìm kiếm, pháthiện và thành lập đội tuyển học sinh giỏi Trong rất nhiều năm trước đây đẫ cónhiều giáo viên nói chung và giáo viên bộ môn Ngữ văn nói riêng đã có rất nhiều
cố gắng tìm tòi và đưa ra nhiều biện pháp để nhằm tìm kiếm, xây dựng và bồidưỡng đội tuyển HSG cho trường và cho bộ môn của mình Nhưng do tình hìnhthực tế và đặc thù của địa phương và của đối tượng học sinh nơi đây nên cơ bảncác biện pháp đưa ra là chưa thành công Mặc dù nhà trường và các giáo viên đãrất nỗ lực cố gắng và nhiệt tình trong công việc này nhưng việc tìm kiếm nhữnghọc sinh có tố chất để bồi dưỡng thành học sinh giỏi vẫn như “ Mò kim đáy biển” “bóng câu, tăm cá” Có khi phát hiện được một vài em có thể khả dĩ thì lại gặp nhữ
Trang 3khó khăn khác như đa số các em nhút nhát và thiếu tự tin và thường tìm mọi cách
để thoái thác để không tham gia ôn luyện và đi thi Thực tế có nhiều năm học sinh
đã ôn luyện được một thời gian nhưng rồi lại bỏ cuộc giữa chừng hoặc đến ngày đithi thì xin rút không tham gia Bên cạnh đó nhiều bậc cha meh học sinh cũng chưatin tưởng và ủng hộ và tạo điều kiện cho học sinh, giáo viên và nhà trường trongviệc thực hiện công việc gian khó nhưng đầy ý nghĩa này Vì vậy, ở đề tài nàyngoài việc đưa ra một số phương pháp giúp học sinh ôn luyện kiến thức, kỹ năngbản thân tôi thấy đối với đối tượng học sinh ở các trường có chất lượng đầu vàothấp nhữ THPT Tương Dương1 cần chia sẻ thêm với các đồng nghiệp về công tácnắm bắt tư tưởng, thấu hiểu tâm lí, suy nghĩ của học sinh, cha mẹ học sinh và tâm
lí chung của xã hội để đưa ra được những cách làm, những bước đi phù hợp, hiệuquả để trước hết đả thông tư tưởng, nhận thức của học sinh, phụ huynh học sinh vàcủa nhân dân địa phương để từ đó tạo được niềm tin, sự thấu hiểu, đồng cảm và sựủng hộ của họ để tạo nên điểm tựa giúp người giáo viên vùng cao yên tâm, tintưởng và có thêm nhiệt huyết và động lực để tiến hành công việc vô cùng vẻ vangnhưng cũng rất nhiều khó khăn thách thức này Như Bác Hồ kính yêu từng nói: “
Dễ trăm lần không dân cũng khó Khó vạn lần dân liệu cũng xong” Sau khi ápdụng đề tài tôi thấy phần nào đã giải quyết hiệu quả của thực trạng nói trên Việctìm kiếm, phát hiện học sinh để tham gia đội tuyển học sinh giỏi môn Ngữ văn nóiriêng và một số môn khác đã trở nên dễ giàng hơn và kết quả bồi dưỡng cũng khảquan hơn rất nhiều
Trang 4Phần II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
I Cơ sở khoa học
1 Cơ sở lý luận
Ngay từ những ngày đầu thành lập cho đến nay, Đảng và nhà nước ta luônquan tâm đến công tác phát hiện và bồi dưỡng nhân tài Trong quá trình lãnh đạocách mạng, Đảng ta đã nhiều lần khẳng định: cán bộ là nhân tố quyết định sự thànhbại của của cách mạng, gắn liền với vận mệnh của Đảng, của đất nước và chế độ,
là khâu then chốt trong công tác xây dựng Đảng và Đảng ta cũng đã nhiều lầnkhẳng định, nguồn cán bộ tốt nhất được lấy từ những học sinh, sinh viên ưu tú Tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, ngày 30 tháng 3 năm 1961bàn về cải cách giáo dục, đồng chí Trường Chinh yêu cầu “Vấn đề phát triển năngkhiếu của học sinh rất quan trọng - Học sinh cần phải học kiến thức phổ thông toàndiện, nhưng đối với các em có năng khiếu cần phải có kế hoạch hướng dẫn riêng”.Chấp hành tư tưởng chỉ đạo của Đảng và Quốc hội về việc đào tạo bồi dưỡng họcsinh năng khiếu, tài năng, vào năm học 1962-1963 Bộ Giáo dục đã có quyết định
tổ chức các kỳ thi quốc gia chọn học sinh giỏi Văn, Toán cấp II và cấp III Nhữngnăm đầu của thập kỷ 60 của thế kỷ trước, khi mà cuộc kháng chiến chống Mỹ đang
ở thời kỳ gay go ác liệt Bộ Chính trị (khóa III) đã ra Nghị quyết số 14-NQ/TWngày 28/6/1966 về đào tạo bồi dưỡng cán bộ, trong đó khẳng định “Muốn học sinhgiỏi vào các trường đại học, phải có kế hoạch phát triển và bồi dưỡng học sinh giỏingay từ lớp 7, lớp 8”
Sau khi đất nước hoàn toàn thống nhất (năm 1975), nền giáo dục của nước tabước sang một giai đoạn cách mạng mới, Trước tình hình đó, Bộ Chính trị (khóaIV) ra Nghị quyết số 14-NQ/TW ngày 11/01/1979 về cải cách giáo dục, trong đóyêu cầu “Trong hệ thống giáo dục phổ thông cần mở những trường - lớp phổ thôngcho những học sinh có năng khiếu đặc biệt ” nhằm chuẩn bị nguồn nhân lực chấtlượng cao, nhân tài cho đất nước Tiếp theo Nghị quyết số 14-NQ/TW về cải cáchgiáo dục, Bộ Chính trị (khóa IV) đã ban hành Nghị quyết số 37-NQ/TW ngày20/4/1981 về “Chính sách khoa học và kỹ thuật”, trong đó chỉ rõ “Trên cơ sở đảmbảo sự bình đẳng thực sự về quyền lợi học tập cho mọi người và phổ cập giáo dụccho toàn dân, cần quan tâm đào tạo cán bộ khoa học kỹ thuật giỏi, những nhân tàicủa đất nước”.Đến Đại hội Đại biểu Đảng toàn quốc lần thứ VI (năm 1986), trongBáo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương có nêu “Nhân tài không phải làsản phẩm tự phát mà phải được phát hiện và bồi dưỡng công phu Nhiều tài năng
có thể mai một nếu không phát hiện và sử dụng đúng lúc, đúng chỗ”
Đến Đại hội Đại biểu Đảng toàn quốc lần thứ IX, Đảng ta khẳng định: “Cóchính sách hỗ trợ đặc biệt những học sinh có năng khiếu, hoàn cảnh sống khó khăn
Trang 5được theo học ở các bậc học cao Có quy hoạch và chính sách tuyển chọn ngườigiỏi, đặc biệt chú ý trong con em công nhân và nông dân để đào tạo ở các bậc đạihọc và sau đại học” Trong Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lầnthứ 6 (khóa IX) có nêu “Hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách, phát hiện, đàotạo, bồi dưỡng, sử dụng nhân tài, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa.Sớm xây dựng chính sách sử dụng và tôn vinh các nhà giáo, cán bộ quản lý giỏi,những người có công lao lớn trong sự nghiệp giáo dục, đào tạo
Trong Nghị quyết số 27 NQ/TW ngày 6 tháng 8 năm 2008 của Ban Chấphành Trung ương (khóa X), “Về xây dựng đội ngũ trí thức trong thời kỳ đẩy mạnhcông nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”, Đảng ta đã thể hiện quan điểm: - Xâydựng đội ngũ trí thức là trách nhiệm chung của toàn xã hội, của cả hệ thống chínhtrị, trong đó trách nhiệm của Ðảng và Nhà nước giữ vai trò quyết định Trí thức cóvinh dự và bổn phận trước Tổ quốc và dân tộc, không ngừng phấn đấu nâng caophẩm chất chính trị, đạo đức, năng lực chuyên môn, đóng góp nhiều nhất cho sựphát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc
Như vậy có thể thấy, từ xưa đến nay việc phát hiện và bồi dưỡng nhân tàitrong đó có việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi rất được các cấp lãnh đạoquan tâm chú ý Học sinh là đối tượng của giáo dục Là người giáo viên, ai cũngmong học sinh của mình phát huy hết phẩm chất, năng lực học tập của mình và đạtđược kết quả học tập cao nhất, đặc biệt là được vinh danh trong các kì thi HSG cấpTỉnh, cấp Quốc gia Vì vậy, với những giáo viên tâm huyết với nghề họ luôn hếtsức lực và trí tuệ để học sinh của mình phát huy hết sở trường và đạt được nhữngthành tích cao nhất
2 Cơ sở thực tiễn
2.1 Thực trạng
Chất lượng đầu vào của học sinh thấp (do các em học khá giỏi thường đượcgia đình tìm mọi cách để đi học các trường dưới xuôi hoặc ngoài Bắc - điều nàyngoài một số lợi ích dễ thấy thì cũng để lại nhiều hệ lụy cho gia đình và xã hộinhư: tốn kém về kinh tế, học sinh ở quá xa, thiếu sự quan tâm chăm sóc cũng nhưgiám sát của gia đình nhiều em trở nên chểnh mảng thậm chí sa ngã,…) Nguyênnhân một phần là do chất lượng mũi nhọn, chất lượng học sinh giỏi của trường cácnăm thường không cao dẫn đến cái nhìn chưa đúng, chưa đầy đủ và thiếu tin tưởngcủa phụ huynh học sinh, khiến nhiều gia đình tìm mọi cách để gửi con đi học xahoặc không cho con tiếp tục theo học, thậm chí bắt các cháu nghỉ học sớm để lậpgia đình Những điều đó ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng GD của trường cũngnhư việc nâng cao dân trí của địa phương
2.2 Kết quả khảo sát tại trường THPT Tương Dương1
Tại các trường THPT có đầu vào thấp như Trường THPT Tương Dương 1việc phát hiện, lựa chọn, thành lập đội tuyển HSG và bồi dưỡng HSG không hề dễ
Trang 6dàng; nguồn HSG của trường hàng năm rất khan hiếm Đa số HS không đủ nănglực hoặc có tâm lí e ngại, thiếu tự tin, không dám bộc lộ năng khiếu bản thân,nhiều em khi được lựa chọn để bồi dưỡng HSG đều tìm mọi cách để từ chối.
Nguồn HSG ít, hiếm và khó phát hiện và phát hiện không hết dẫn đến kếtquả HSG nhiều năm không cao dẫn đến tâm lí nghi ngờ, thiếu tin tưởng của một bộphận không nhỏ các bậc cha mẹ học sinh và xã hội, từ đó dẫn đến sự thiếu quantâm và không hợp tác thậm chí không ủng hộ, không cho HS đi học, đi thi
Bảng thống kê điểm thi vào lớp 10 tại THPT Tương Dương 1 một số năm
2019 - 2020 Xét tuyển
2020 - 2021 Xét tuyển
2021 - 2022 Thi tuyển, 6,3 điểm
Bảng khảo sát số lượng HS tham gia đội tuyển HSG qua một số năm học:
Năm học Số HS tham gia Số đạt giải Chú thích
2017 – 2018 12 2/12 Môn Ngữ văn không đạt
giải
2020 – 2021 16 8/16 Môn Ngữ văn một giải
2021 – 2022 14 6/14 Môn Ngữ văn đạt hai giải Đối với môn Ngữ Văn tại các trường có điểm đầu vào thấp như THPTTương Dương 1, việc nhận định và phân tích đề của các em còn yếu, kỹ năng vậndụng kiến thức vào bài làm chưa cao, tâm lí khi đi thi còn chưa vững vàng dẫn đếnthành tích của Đội tuyển HSG tỉnh nhiều năm chưa cao
Các em được chọn bồi dưỡng và dự thi HSG cần khắc phục các nhược điểmthường gặp và phát huy những ưu điểm đã được phát hiện và bồi dưỡng
2.3 Nhận xét, đánh giá số liệu khảo sát
Do nhiều học sinh sau khi tốt nghiệp THCS nhiều năm không đăng kí nguyệnvọng học tiếp lên THPT nên có những năm trường chỉ xét tuyển đầu vào Điều đódẫn tới chất lượng đầu vào của học sinh không cao, không những thế việc đượcvào học THPT một cách dễ dàng cũng khiến tinh thần và sự nỗ lực cố gắng củahọc sinh THCS bị giảm sút do thiếu đi tính cạnh tranh
Trong thời gian gần đây, với sự nỗ lực của Ban lãnh đạo nhà trường, sự phấnđấu tìm tòi các giải pháp mới của đội ngũ giáo viên nên chất lượng giáo dục toàndiện của trường đã được cải thiện đáng kể, từ đó uy tín của trường cũng được nânglên và kéo theo đó là lượng học sinh có nguyện vọng đăng kí vào trường cũng tăng
Trang 7lên đáng kể Để có được điều đó có phần đóng góp thành tích của đội tuyển HSGtrường trong đó có thành tích của học sinh giỏi môn Ngữ Văn
II Kết quả nghiên cứu
Để giải quyết những khó khăn, góp phần nâng cao chất lượng bồi dưỡngHSG Ngữ Văn tại các trường THPT có chất lượng đầu vào thấp tôi đã tiến hànhnhững công việc sau ở trường THPT Tương Dương 1:
1 Phát hiện và chọn học sinh tham gia đội tuyển HSG
- Bước 1: Liên hệ, gặp gỡ phụ huynh và học sinh đặc biệt là ở các lớp mũi
nhọn đầu cấp để thông báo về việc thành lập đội tuyển HSG, lợi ích khi các emđược tham gia bồi dưỡng cũng như chính sách của nhà trường, địa phương đối vớiHSG Bước này được xem như việc đặt viên gạch đầu tiên để xây công trình, làbước làm công tác tư tưởng đối với phụ huynh học sinh và học sinh về việc pháthiện và bồi dưỡng học sinh giỏi Ở bước này nếu có thể được giáo viên nên mờinhững khách mời cùng tham gia như: lãnh đạo địa phương, những người học giỏithành đạt để họ cùng nói chuyện, trao đổi, chia sẻ trong các buổi như: gặp gỡ vàđón học sinh mới, Lễ khai giảng, họp phụ huynh hoặc sinh hoạt lớp Qua nhữngbuổi gặp gỡ, nói chuyện này người giáo viên có thể nắm bắt được hoàn cảnh sống,tâm tư, tình cảm, suy nghĩ và kể cả mong ước của Cha mẹ học sinh và học sinh.Tại Trường THPT Tương Dương1, đa số gia đình học sinh có hoàn cảnh kinh tếkhó khăn, bố mẹ thường có học vấn thấp hoặc nếu có học hết chương trình phổthông thì thường cũng chỉ là học lực ở mức trung bình và yếu nên trong cuộc sống
họ cũng thường làm những công việc bình thường, chủ yếu là lao động phổ thông,lao động chân tay đơn thuần hoặc là công nhân bình thường thậm chí có một sốphụ huynh đi lao động chui ở Trung Quốc, Lào nên thu nhập khá bấp bênh, thiếu
ổn định, nhất là trong giai đoạn dịch bệnh phức tạp Qua đó người giáo viên tư vấncho phụ huynh và định hướng cho học sinh thấy rằng con đường phát triển bềnvững là đầu tư vào bản thân, đầu tư vào tri thức, nâng cao giá trị bản thân Việcphấn đấu rèn luyện để trở thành học sinh khá, giỏi không chỉ là về kiến thức màqua đó các em còn được rèn luyện, phát triển về khả năng tư duy, cách nhìn nhận,đánh giá vấn đề và giải quyết vấn đề từ đó hình thành cho các em những năng lựcphẩm chất cần thiết để xây dựng cuộc sống tốt đẹp sau này
- Bước 2: Thường xuyên gần gũi tiếp xúc, trò chuyện bằng nhiều kênh khác
nhau để khuyến khích các em đăng kí tham gia đội tuyển dựa trên đam mê và sởthích nhằm tạo nguồn chọn lọc Ở bước này người giáo viên trở thành nhà tư vấnđồng hành, quan sát, động viên và giúp các em học sinh dân tộc thiểu số miền núibộc lộ những phẩm chất, năng khiếu tiềm tàng và khuyến khích tạo điều kiện đểcác em có cơ hội phát huy tốt nhất những khả năng ấy
Trang 8- Bước 3: Song song với quá trình dạy học các lớp đầu cấp là hoạt động
thăm dò, khảo sát học sinh có năng khiếu môn Ngữ văn bằng cách tham khảo ýkiến của Gv THCS và các bạn cùng học Đây là bước khá quan trọng của việc pháthiện nhân tố cho bồi dưỡng HSG
Trong quá trình dạy học chú ý dạy cách sử dụng từ ngữ và tạo lập câu văn,
vì đối tượng học sinh ở đây chủ yếu là con em đồng bào dân tộc thiểu số vùng sâuvùng xa và là đối tượng còn lại khi các trường như THPTDTNT Tỉnh và một sốtrường miền xuôi khác đã tuyển những học sinh khá nhất, kết hợp với các bài tập,các bài kiểm tra trên lớp Ví dụ: Sau khi phân tích về cấu tạo của từ và câu giáoviên có thể yêu cầu học sinh sử dụng từ ngữ để tạo lập một câu, một ý nào đó.Như: em hãy tạo lập một câu nói về mùa xuân? Học sinh có thể tạo lập sản phẩmtheo năng lực của mình Gồm:
1 Mùa xuân là mùa đẹp nhất
2 Mùa xuân ấm áp và đầy niềm vui
3 Mùa xuân như là bài thơ hay của cuộc đời
Qua những bài tập nhỏ như vậy có thể khuyến khích học sinh miền núi tích
cự hoạt động trong giờ học, giúp tăng thêm năng lực sử dụng ngôn ngữ tiếng phổthông cho các em đồng thời có thể phát hiện ra những em có tố chất để bồi dưỡngtrở thành học sinh giỏi
- Bước 4: Tổ chức ôn luyện sơ bộ và tiến hành làm bài kiểm tra sát hạch để
chọn ra những “ Hạt giống” tốt nhất để tiến hành bồi dưỡng Một điều cần lưu ý ởđây Đó là, tính tự ái ở học sinh miền núi rất cao Nên sau khi đã chọn ra đượcnhững học sinh để tham gia đội tuyển học sinh giỏi thì người giáo viên cần làm tốtcông tác tư tưởng đối với số đông học sinh không được chọn Cần cho các em thấyrằng mặc dù không vào đội tuyển nhưng các em đó vẫn có năng lực vượt trội hơnnhững học sinh bình thường khác Nếu không bỏ cuộc và biết tiếp tục phấn đấu các
em sẽ dễ dàng thành công ở một cơ hội khác Và khi các em cảm thấy không bị bỏrơi và tiếp tục phấn đấu thì chính những em này sẽ góp phần không nhỏ nâng caochất lượng đại trà cho nhà trường
- Bước 5: Các em trong đội tuyển được bồi dưỡng và tham gia kì thi HSG
trường để chọn ra những em xuất sắc nhất tham gia đội tuyển HSG Tỉnh và bồidưỡng theo kế hoạch
2 Lập kế hoạch bồi dưỡng
Chuyên môn nhà trường sẽ chỉ đạo Tổ, Nhóm chuyên môn nghiên cứu lập
kế hoạch bồi dưỡng và cử giáo viên cốt cán có kinh nghiệm phụ trách chính và cácthành viên còn lại đều có trách nhiệm tham gia hỗ trợ
TT Nội dung bài dạy Trọng tâm
Trang 91 Nội dung và hình thức tác phẩm văn học
Quá trình văn học và phong cách văn học
Giá trị văn học và tiếp nhận văn học
Áp dụng kiến thức lí luận văn học vào bài làm
2 Luyện đề nghị luận xã hội Tư tưởng đạo lý
3 Luyện đề nghị luận xã hội + Sửa bài Tư tưởng đạo lý
4 Kỹ năng làm bài nghị luận văn học Kỹ năng làm bài (Tây Tiến –
Quang Dũng)
5 Luyện đề nghị luận văn học Kỹ năng làm bài
Việt Bắc ( Tố Hữu)
6 Luyện đề nghị luận văn học + Sửa bài Kỹ năng làm bài
Đất Nước ( Nguyễn Khoa
Điềm)
7 Luyện đề nghị luận văn học + Sửa bài Kỹ năng làm bài
Sóng ( Xuân Quỳnh)
8 Luyện đề nghị luận văn học + Sửa bài Tổng hợp, so sánh, đối chiếu
đoạn thơ, bài thơHình tượng người lính
9 Luyện đề nghị luận văn học + Sửa bài Tổng hợp, so sánh, đối chiếu
đoạn thơ, bài thơ Tình yêuquê hương, đất nước
10 Kiểm tra trên lớp Nghị luận xã hội
Nghị luận văn học
11 Luyện đề nghị luận xã hội Hiện tượng đời sống
12 Luyện đề nghị luận xã hội + Sửa bài Hiện tượng đời sống
13 Luyện đề nghị luận văn học + Sửa bài Kỹ năng làm bài
Người lái đò sông Đà
( Nguyễn Tuân)
14 Luyện đề nghị luận văn học + Sửa bài Kỹ năng làm bài
Ai đã đặt tên cho dòng sông
Trang 1018 Luyện đề nghị luận văn học + Sửa bài Kỹ năng làm bài
Chiếc thuyền ngoài xa
19 Kiểm tra trên lớp Nghị luận xã hội
Nghị luận văn học
20 Luyện đề nghị luận xã hội + Sửa bài Hiện tượng đời sống
21 Luyện đề nghị luận văn học + Sửa bài Kỹ năng làm bài tổng hợp, so
sánh, đối chiếu hai hay nhiềutác phẩm văn xuôi
22 Luyện đề nghị luận văn học + Sửa bài Kỹ năng làm bài
3 Rèn luyện một số kỹ năng cho học sinh thi HSG môn Ngữ văn
3.1 Kỹ năng làm bài Nghị luận văn học, Nghị luận xã hội
Kỹ năng làm bài Nghị luận văn học, bài Nghị luận xã hội là kỹ năng cơ bảnnhất của mỗi học sinh, đối với học sinh giỏi, tất cả những kỹ năng khác muốn pháthuy thì cần phải có kỹ năng đầu tiên này Một số giáo viên khi bắt tay vào bồidưỡng thường nghĩ rằng, đây là những học sinh đã giỏi nên bỏ qua bước cơ bảncho các em tiếp xúc với những kỹ năng nâng cao hơn vì vậy thường gây ra thực tế
“khủng hoảng” cho cả giáo viên lẫn học sinh
Trang 11Đã có nhiều công trình đề tài nghiên cứu về kỹ năng làm bài Nghị luận vănhọc, bài Nghị luận xã hội cho học sinh vì vậy trong khuôn khổ đề tài này tôi không
đi đề cập sâu vào từng bước thực hiện mà chỉ đề cập một số vấn đề cơ bản đãhướng dẫn học sinh ôn luyện hiệu quả
a Nghị luận xã hội: Là một phần không thể thiếu trong việc kiểm tra đánh
giá năng lực HSG môn Văn Nếu như NLVH giúp học sinh cảm thụ thế giới nghệthuật, bồi đắp tình cảm, tâm hồn con người thì NLXH giúp các em rèn luyện khảnăng đưa ra ý kiến, suy nghĩ của mình về các vấn đề xã hội từ đó hình thành ý thứccông dân và nhân cách con người Vì vậy, trước hết giáo viên giúp học sinh xácđịnh chính xác mục đích, vai trò của kiểu bài này Sau đó hướng dẫn các em phânbiệt các dạng bài như:
- Nghị luận về một tư tưởng đạo lý.
Mở bài: Giới thiệu khái quát tư tưởng đạo lý
Thân bài: Đảm bảo các ý:
- Giải thích: Tùy theo yêu cầu đề bài có thể có những cách giải thích khác
nhau:
+ Giải thích khái niệm, trên cơ sở đó giải thích ý nghĩa, nội dung vấn đề + Giải thích nghĩa đen của từ ngữ, rồi suy luận ra nghĩa bóng, trên cơ sở đógiải thích ý nghĩa, nội dung vấn đề
+ Giải thích mệnh đề, hình ảnh trong câu nói, trên cơ sở đó xác định nộidung, ý nghĩa của vấn đề mà câu nói đề cập
-Phân tích và chứng minh những mặt đúng của tư tưởng, đạo lí cần bàn
luận: Bản chất của thao tác này là giảng giải nghĩa lí của vấn đề được đặt ra để làmsáng tỏ tới cùng bản chất của vấn đề Phần này thực chất là trảlời câu hỏi:
Tại sao? (Vì sao?)
Vấn đề được biểu hiện như thế nào?
Có thể lấy những dẫn chứng nào làm sáng tỏ?
- Bình luận, đánh giá (bàn bạc, mở rộng, đề xuất ý kiến…):
+ Đánh giá vấn đề: Nêu ý nghĩa của vấn đề, mức độ đúng /sai, đóng góp/hạn chế của vấn đề
+ Phê phán, bác bỏ những biểu hiện sai lệch có liên quan đến vấn đề đangbàn luận
+ Mở rộng vấn đề, liên hệ bản thân: Từ sự đánh giá trên, rút ra bài học kinhnghiệm trong cuộc sống cũng như trong học tập, trongnhận thức cũng như trong tưtưởng, tình cảm, …
Trang 12( Thực chất trả lời câu hỏi: từ vấn đề bàn luận, hiểu ra điều gì? Nhận ra vấn
đề gì có ý nghĩa đối với tâm hồn, lối sống bản thân?…)
- Bài học hành động Đề xuất phương châm đúng đắn, phương hướng hànhđộng cụ thể
Kết bài: Nêu ý nghĩa của tư tưởng đạo lý.
- Nghị luận về một hiện tượng đời sống
Mở bài: Dẫn dắt vào đề để giới thiệu chung về những vấn đề mà xã hội ngày
nay cần quan tâm.Giới thiệu vấn đề nghị luận đặt ra ở đề bài: hiện tượng đời sống
mà đề bài đề cập… ( Chuyển ý)
Thân bài: Đảm bảo các ý:
- Trình bày thực trạng – Mô tả hiện tượng đời sống được nêu ở đề bài
Có thể nêu thêm hiểu biết của bản thân về hiện tượng đời sống đó
Lưu ý: Khi miêu tả thực trạng, cần đưa ra những thông tin cụ thể, tránh lối
nói chung chung, mơ hồ mới tạo được sức thuyết phục
Nguyên nhân: Khách quan và chủ quan
- Bình luận về hiện tượng ( tốt/ xấu, đúng /sai…)
+ Khẳng định: ý nghĩa, bài học từ hiện tượng đời sống đã nghị luận
+ Phê phán, bác bỏ một số quan niệm và nhận thức sai lầm có liên quan đếnhiện tượng bàn luận
Hiện tượng từ góc nhìn của thời hiện đại, từ hiện tượng nghĩ về những vấn
đề có ý nghĩa thời đại
- Đề xuất những giải pháp: Cần dựa vào nguyên nhân để tìm ra những giảipháp khắc phục
+ Đối với bản thân…
+ Đối với địa phương, cơ quan chức năng
+ Đối với xã hội, đất nước
Kết bài: Khẳng định chung về hiện tượng đời sống đã bàn luận
Trang 13Ngoài kỹ năng cơ bản để làm bài, yêu cầu không thể thiếu để làm một bàinghị luận xã hội hay đó là kỹ năng vận dụng kiến thức thực tế Để bài làm của các
em mang tính xã hội tôi thường yêu cầu các em tìm hiểu những câu chuyện, nhữngtấm gương nổi tiếng hoặc những hiện tượng đang được cả xã hội quan tâm làm vốnhành trang để từ đó áp dụng vào bài làm khi cần thiết
Ví dụ:
- Bill Gates sinh ra trong một gia đình khá giả ở Hoa Kì Từ nhỏ ông đã say
mê toán học, từng đậu vào ngành luật của trường đại học Harvard nhưng với niềmsay mê máy tính ông đã nghỉ học và cùng với một người bạn mở công tyMicrosoft Vượt qua nhiều khó khăn ông đã trở thành người giàu nhất hành tinh vàhiện nay ông dành 95% tài sản của mình để làm từ thiện
-> Thành công nhờ sự tự học và niềm đam mê công việc
- Thuở thiếu thời Picaso là một hoạ sĩ vô danh, nghèo túng ở Paris Đến lúcchỉ còn 15 đồng bạc, ông quyết định đánh canh bạc cuối cùng Ông thuê sinh viêndạo các cửa hàng tranh và hỏi ” Ở đây có bán tranh của Picaso không?” Chưa đầymột tháng tên tuổi của ông đã nổi tiếng khắp Paris, tranh của ông bán đước và nổitiếng từ đó
-> Nếu không tự tạo cơ hội cho chính mình thì chẳng bao giờ ta có cơ hội cả
- Hàng triệu năm dài con người sống trong phấp phỏng lo sợ bởi sấm sétkinh hoàng Franklin nhà bác học Mĩ đã dũng cảm thực hiện thí nghiệm làm cộtthu lôi Công việc đó có thể gây ra cái chết cho ông bất cứ lúc nào Sau nhiều nămđương đầu với sấm sét, năm 1752 Franklin đã thành công
-> Sức mạnh của lòng dũng cảm
- Walt Disney là con thứ tư trong một gia đình nông dân nghèo, cha nghiệnrượu, bài bạc Sáu tuổi đã phải ra đồng làm việc Mê vẽ nhưng vì không có tiềnnên ông dùng than để vẽ lên giấy vệ sinh Sau này cái tên W Disney đã trở nên nổitiếng thế giới với những bộ phim hoạt hình đỉnh cao W D đã từng nói về bốn điềulàm nên cuộc đời mình:
->Tin tưởng: Tin vào bản thân mình
Ngoài ra học sinh có thể tìm hiểu thêm về những tấm gương tốt trong chươngtrình cặp lá yêu thương trên VTV, những hành động đẹp vì cộng đồng trong thiêntai bão lụt, dịch bệnh
Thí sinh sẽ không đạt kết quả cao nếu không có khả năng vận dụng tốt Vậndụng tốt kiến thức có thể khai thác được sự thông minh, sáng tạo, bộc lộ tố chấtcủa một học sinh giỏi thực sự Vì thế, kỹ năng vận dụng kiến thức cơ bản cùng vớinhững hiểu biết xã hội không thể bỏ qua trong qua trình ôn thi học viên giỏi làmbài nghị luận xã hội
Trang 14b Nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ:
Trước hết giáo viên sẽ hướng dẫn học sinh nắm bắt các kiến thức lí luận về thơnhư: Nhà thơ và quá trình sáng tạo, Ngôn ngữ và hình ảnh thơ, tính nhạc và họatrong thơ, tính trữ tình, chủ thể trữ tình Sau đó phân tích mẫu cho học sinh cảmnhận và học sinh rèn luyện các dạng đề
Ví dụ: Bàn về ngôn ngữ trong thơ, Nguyễn Đình Thi viết:
“Điều kì diệu của thơ là mỗi tiếng, mỗi chữ, ngoài cái nghĩa của nó, ngoài
công dụng gọi tên sự vật, bỗng tự phá tung mở rộng ra, gọi đến xung quanh nó những cảm xúc, những hình ảnh không ngờ, tỏa ra xung quanh nó một vùng ánh sáng động đậy Sức mạnh nhất của câu thơ là ở sức gợi ấy.”
(Mấy ý nghĩ về thơ, Ngữ văn 12 Nâng cao, tập 1, tr 52, NXBGD, 2008) Qua bài thơ Sóng (Xuân Quỳnh) và Đàn ghi ta của Lor-ca (Thanh Thảo),
anh/chị hãy làm sáng tỏ nhận xét trên
1, Làm rõ nội dung nhận định:
- Ngôn ngữ thơ (chữ và nghĩa trong thơ) vừa có nghĩa do bản thân câu chữmang lại (nghĩa của nó, nghĩa gọi tên) vừa có nghĩa do câu chữ gợi ra (cảm xúc,hình ảnh, vùng ánh sáng lay động, sức gợi)
- Khẳng định: Sức mạnh nhất của thơ là sức gợi ấy
=> Bằng cách diễn đạt hình ảnh rất cụ thể và sinh động, Nguyễn Đình Thi
đã nhấn mạnh và làm nổi bật một đặc trưng bản chất của thơ ca: ngôn ngữ trongthơ, vấn đề chữ và nghĩa Tác giả vừa khẳng định vừa cắt nghĩa, lí giải sức mạnhcủa thơ nằm ở sức gợi
2, Bàn bạc mở rộng
- Vì sao lại nói như vậy
+ Cũng như văn học nói chung, chất liệu của thơ là ngôn ngữ đã được trauchuốt, gọt giũa, có khả năng phản ánh trong nó hiện thực cuộc sống và tư tưởngcủa nhà văn, nghĩa là ngôn ngữ thơ phải mang nghĩa, phải gợi lên một nội dungnhất định
+ Thơ là thể loại trữ tình vì vậy ngôn ngữ thơ phải gợi cảm, tức có khả năngchuyển tải thế giới cảm xúc của nhà thơ và khơi gợi cảm xúc ở người đọc
+ Thơ thường hạn đinh về dung lượng hơn so với văn xuôi vì vậy ngôn ngữthơ phải hàm súc song giàu sức gợi, khêu gợi sự liên tưởng, sự đồng điệu tâm hồnnơi độc giả
+ Thơ đi sâu vào thế giới cảm xúc, đời sống nội tâm vốn phong phú và tinh
tế, để gợi cảm, gợi sự liên tưởng, ngôn ngữ thơ thường giàu hình ảnh và nhạc điệu
Trang 15+ Nhà thơ tài năng phải tạo cho mình bản lĩnh, tài nghệ trong sử dụng ngônngữ sao cho vừa giản dị lại vừa điêu luyện tài hoa, có cá tính sáng tạo.
- Đánh giá nhận định: nhận định đề cập đến vấn đề then chốt của ngôn ngữthơ, điều làm nên sức mạnh cho một tác phẩm thơ từ đó đặt ra vai trò, trách nhiệmcủa nhà thơ phải không ngừng tích lũy vốn sống, nuôi dưỡng cảm xúc và rèn luyệnnâng cao trình độ khả năng sử dụng chất liệu, làm thơ phải biết lựa chọn ngôn ngữhàm súc, giàu sức gợi, có sức hấp dẫn, lôi cuốn Nhận định cũng gián tiếp đặt rayêu cầu đối với độc giả trong tiếp nhận thơ Khi đến với bài thơ là đến với mộtcông trình nghệ thuật ngôn từ, không chỉ đồng điệu với thế giới cảm xúc của nhàthơ, không chỉ hiểu nghĩa câu chữ mà phải dựng dậy lớp nghĩa được gợi ra từ câuchữ
tự hoàn thiện bản thân
=> Ngôn ngữ thơ Xuân Quỳnh dung dị mà có sức gợi sâu xa từ hình ảnhthực mà liên tưởng đến tâm trạng người con gái trong tình yêu, khát vọng bất tửhóa, tự hoàn thiện bản thân để hướng tới những giá trị đích thực của cuộc sống.Chính sức gợi này đã tạo nên sức sống cho bài thơ
b Đàn ghi ta của Lor-ca:
- Về chữ: lối thơ tự do, ngôn từ thơ giàu màu sắc tượng trưng siêu thực, giàunhạc tính, mô hình mở giải phóng cảm xúc và tưởng tượng
- Về nghĩa:
+ Hình tượng Lor-ca và những giai điệu, cung bậc của tiếng đàn ghi ta
+ Nỗi đau xót trước cái chết đầy bi phẫn của Lor-ca, niềm trân trọng, đồngcảm của Thanh Thảo trước nhân cách cao thượng và vẻ đẹp tâm hồn Lor-ca…
=> Ngôn ngữ thơ có nhiều đổi mới, giàu tượng trưng thiên về gợi, không coitrọng tả thực, mỗi từ ngữ, hình ảnh, câu thơ đều có độ mở cho phép tiếp nhận dânchủ, sáng tạo Sức gợi của ngôn ngữ thơ tạo ra mạch ngầm đa nghĩa cho tác phẩm
4, Đánh giá chung
