nhận định về xu hướng cải cách hệ thống ngân hàng thương mại trong tình hình tài chính việt nam hiện nay

Một số NHTM và tổ chức tín dụng lớn đã vươn lên thành tập đoàn tài chính với quy mô vốn điều lệ tương đương hàng trăm triệu USD, hoạt động đầu tư trong nhiều lĩnh vực như chứng khoán, bấ

BỘ MÔN TÀI CHÍNH TIỀN TỆ

oOo

ĐỀ TÀI TIỂU LUẬN

NHẬN ĐỊNH VỀ XU HƯỚNG CẢI CÁCH HỆ THỐNG NGÂN HÀNG

THƯƠNG MẠI TRONG TÌNH HÌNH TÀI CHÍNH

VIỆT NAM HIỆN NAY

GVHD: TS Diệp Gia Luật

NHÓM 7

TP, HCM 3-04-2012

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 04

CHƯƠNG I 05

I GIỚI THIỆU HỆ THỐNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM 05

I.1 Giới thiệu về ngân hàng thương mại 05

II.2 Các chức năng cơ bản 06

I.3 Phân loại ngân hàng thương mại 10

CHƯƠNG II 11

II TỔNG QUAN NỀN KINH TẾ 11

CHƯƠNG III 15

III THỰC TRẠNG HỆ THỐNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM HIỆN NAY 15

CHƯƠNG IV 25

IV XU HƯỚNG CẢI CÁCH NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI – TRONG QUÁ KHỨ 25

IV.1 Ngành ngân hàng giai đoạn trước 1990 25

IV.2 Những cải cách từ 1990 - nay 26

IV.3 M&A - xu thế tất yếu 29

CHƯƠNG V 40

V XU HƯỚNG CẢI CÁCH NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI – TRONG HIỆN TẠI 40

V.2 Xu hướng cải cách NHTMCP 40

V.2.1 Đánh giá, xác định thực trạng hoạt động, chất lượng tài sản và nợ xấu của các NHTMCP 40

V.2.2 Tiến hành đánh giá và phân loại các ngân hàng: NH lành mạnh, NH thiếu thanh khoản tạm thời, NH yếu kém 41

V.2.3 Xu hướng sáp nhập, hợp nhất 51 V.2.4 Cơ cấu lại ngân hàng thương mại nhà nước 54 V.2.5 Tiếp tục thúc đẩy quá trình cổ phần hóa các NHTMNN 55 V.2.6 Giảm thiểu tín dụng chỉ định với NHTMNN và chuyển các hoạt động cho vay chỉ định sang ngân hàng chính sách 56 V.2.7 Minh bạch hóa bộ máy lãnh đạo và quản lý của NHTMNN 56 V.2.8 Tăng cường giám sát các hoạt động cho vay của NHTMNN 56 V.2.9 Tăng cường năng lực đội ngũ cán bộ và áp dụng các tiêu chuẩn để quản lý hệ thống ngân hàng 56 KẾT LUẬN 57 TÀI LIỆU THAM KHẢO 57

LỜI MỞ ĐẦU

Hệ thống các tổ chức tín dụng (TCTD) của Việt Nam đã phát triển rất mạnh kể

từ đầu thập niên 90 thế kỷ XX đến nay và đã có những đóng góp rất lớn vào sự phát triển của đất nước với tổng tài sản gấp hơn 2 lần so với GDP, trong đó, tổng vốn tín dụng cho nền kinh tế đã tăng rất nhanh và lên đến 125% GDP vào cuối năm 2010 Hệ thống các TCTD nói chung, hệ thống các ngân hàng thương mại (NHTM) nói riêng đã đẩy mạnh hoạt động huy động vốn với tổng số tiền gửi lên tới trên 100% GDP và trở thành nguồn cung ứng vốn chủ yếu cho nền kinh tế Một số NHTM và tổ chức tín dụng lớn đã vươn lên thành tập đoàn tài chính với quy mô vốn điều lệ tương đương hàng trăm triệu USD, hoạt động đầu tư trong nhiều lĩnh vực như chứng khoán, bất động sản, bảo hiểm, vàng và ngoại tệ, cho thuê tài chính,… thông qua hệ thống hàng trăm chi nhánh, sử dựng hàng vạn lao động, thành lập nhiều công ty con,… đạt lợi nhuận mỗi năm tới hàng nghìn tỷ VND, kể cả khi nền kinh tế gặp khó khăn như những năm 2009 hay năm 2011

Tuy nhiên, chính sự “bùng nổ” hoạt động cả về quy mô và mức độ đa dạng của

hệ thống ngân hàng trong thời gian ngắn vừa qua đã tiềm ẩn những rủi ro và nguy cơ lớn tác động trực tiếp đến sự an toàn và lành mạnh của hệ thống ngân hàng thương mại Đó là nguyên nhân quan trọng nhất buộc Việt Nam phải cơ cấu lại hệ thống ngân hàng nói riêng, cơ cấu lại hệt hống tài chính nói chung nhằm ngăn chặn rủi ro hệ thống trước khi sự đổ vỡ của một tổ chức tài chính có thể kéo theo sự đổ vỡ của cả hệ thống như bài học từ các cuộc khủng hoảng kinh tế tài chính quốc tế đã chỉ ra

Hoạt động ngân hàng tự nó đã chứa đựng rủi ro và khi những rủi ro đó tích tụ, trở nên quá lớn do tác động của các yếu tố bên ngoài như bất ổn kinh tế vĩ mô, khủng hoảng kinh tế thế giới, thị trường chứng khoán và thị trường bất động sản lao dốc hay

do các yếu tố bên trong như quản trị rủi ro bất cập, quy trình tín dụng không hoàn

chỉnh, đầu tư mạo hiểm, trình độ năng lực và đạo đức của đội ngũ không đáp ứng yêu cầu… thì ngân hàng sẽ không thể tránh khỏi đổ vỡ nếu không được cơ cấu lại, cả cơ cấu lại từng ngân hàng cũng như cơ cấu lại cả hệ thống ngân hàng Và đó là l ý do

nhóm 7 thực hiện đề tài “Nhận định về xu hướng cải cách hệ thống ngân hàng thương mại trong tình hình tài chính Việt Nam hiện nay” nhằm nêu lên những xu

hướng cải cách và nhận định của hệ thống ngân hàng và tác dụng của những xu hướng cải cách đó

Ở mỗi nước khác nhau, việc định nghĩa ngân hàng thương mại đều dựa trên chức năng và phương thức hoạt động của nó Ở Pháp, ngân hàng thương mại được định nghĩa là một xí nghiệp hay cơ sở mà nghiệp vụ thường xuyên là nhận tiền bạc của công chúng dưới hình thức ký thác hay dưới hình thức khác và sử dụng tài nguyên đó cho chính họ trong các nghiệp vụ về chiết khấu, tín dụng và tài chính Còn ở Mỹ thì ngân hàng thương mại là một công ty kinh doanh chuyên cung cấp dịch vụ tài chính

và hoạt động trong ngành công nghiệp dịch vụ tài chính Nhưng ở Việt Nam, theo điều

20 khoản 2 và 7 Luật các tổ chức tín dụng (12/12/1997) định nghĩa như sau:

“ Ngân hàng thương mại là một tổ chức tín dụng thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung chủ yếu và thường xuyên

là nhận tiền gửi, sử dụng số tiền này để cấp tín dụng, cung cấp các dịch vụ thanh toán.”

Ngân hàng thương mại hình thành và phát triển trải qua một quá trình lâu dài gắn liền với quá trình phát triển của nền kinh tế thị trường Thời kỳ đầu từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 18, các ngân hàng thương mại hoạt động độc lập với nhau thực hiện các chức năng: trung gian tín dụng, trung gian thanh toán trong nền kinh tế và phát hành giấy bạc ngân hàng Về sau, các ngân hàng thương mại mở rộng các nghiệp vụ huy động vốn với thời gian dài hơn, thực hiện các khoản tín dụng trung và dài hạn và đầu tư tài chính Cùng với sự ra đời của thị trường tài chính, để thích ứng với môi trường mới, ngân hàng thương mại kinh doanh phát triển theo hướng hỗn hợp, với nghiệp vụ kinh doanh ngày càng đa dạng

I.2 Các chức năng cơ bản

 Chức năng trung gian tín dụng

Với chức năng này, ngân hàng thương mại vừa đóng vai trò là chủ thể đi vay, vừa đóng vai trò là chủ thể cho vay Là cầu nối giữa những người có vốn dư thừa và những người có nhu cầu lớn về vốn, ngân hàng hình thành nên quỹ cho vay cấp tín dụng cho nền kinh tế

Ngân hàng thương mại là một tổ chức chuyên kinh doanh về tiền tệ, tín dụng, nắm bắt tình hình cung cầu về vốn tín dụng sẽ thực hiện tiếp nhận và chuyển giao vốn một cách có hiệu quả Qua đó mà ngân hàng thương mại có thể giải quyết mối quan hệ giữa cung và cầu vốn tín dụng về khối lượng và cả thời gian tín dụng

- Huy động các nguồn vốn từ các chủ thể tiết kiệm, có vốn nhàn rỗi trong nền kinh

tế

- Nhận tiền gửi không kỳ hạn, có kỳ hạn của các tổ chức kinh tế, các tổ chức xã hội, cá nhân dưới hình thái tiền tệ (nội tệ hoặc ngoại tệ)

- Nhận tiền gửi tiết kiệm của các tổ chức và cá nhân

- Phát hành kỳ phiếu ngân hàng để huy động vốn trong xã hội

- Cấp tín dụng đầu tư đáp ứng nhu cầu về vốn cho các chủ thể trong nền kinh tế xã hội

- Cho vay ngắn hạn, trung và dài hạn đối với các tổ chức kinh tế cá nhân

- Chiết khấu thương phiếu, giấy tờ có giá

- Cho vay tiêu dùng, cho vay trả góp và các hình thức cấp tín dụng khác

Thông qua chức năng này, các ngân hàng sẽ tìm kiếm được khoản lợi nhuận từ chênh lệch giữa lãi suất cho vay và lãi suất tiền gửi hoặc hoa hồng môi giới Đây là yếu tố quyết định sự tồn tại và phát triển của ngân hàng thương mại

 Chức năng trung gian thanh toán

Ngân hàng làm chức năng trung gian thanh toán khi nó thực hiện theo yêu cầu của khách hàng như trích một khoản tiền trên tài khoản tiền gửi để thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ hoặc nhập vào một khoảng tiền gửi của khách hàng từ bán hàng hóa hoặc các khoản thu khác

Việc nhận tiền gửi và theo dõi các khoản thu, chi trên tài khoản tiền gửi của khách làm cho ngân hàng thực hiện được vai trò trung gian thanh toán Và chức năng này đã giúp khắc phục được những hạn chế và rủi ro cao khi thanh toán giữa các chủ thể kinh

tế bằng tiền mặt như việc tập hợp, kiểm tra, vận chuyển làm chi phí thanh toán cao

Các nhiệm vụ cụ thể:

- Mở tài khoản tiền gửi giao dịch cho khách hàng

- Quản lý và cung cấp các phương tiện thanh toán cho khách hàng Thanh toán qua ngân hàng là phương thức thanh toán không dùng tiền mặt được thực hiện qua việc phản ánh trên sổ sách ngân hàng Các chứng từ dùng làm căn cứ hạch toán vào sổ sách phải chuẩn xác do ngân hàng cung cấp và kiểm soát Do đó ngân hàng sẽ thiết kế

và cung cấp cho khách hàng các phương tiện thanh toán khác nhau như: giấy chuyển tiền, ủy nhiệm chi, séc, thư tín dụng,…

- Tổ chức và kiểm soát quá trình thanh toán giữa các khách hàng Để đảm bảo yêu cầu thanh toán nhanh chóng, chính xác, an toàn và tiện lợi đòi hỏi ngân hàng thương

mại phải tổ chức và kiểm soát quy trình thanh toán giữa các khách hàng Tùy theo từng phương thức thanh toán sẽ có những quy trình khác nhau, khách hàng sẽ cảm nhận được những tiện ích và ưu điểm của từng phương thức để lựa chọn cho từng giao dịch thanh toán thích hợp

- Chức năng thanh toán có ý nghĩa rất lớn đối với các hoạt động của nền kinh tế xã hội Hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt qua hệ thống ngân hàng góp phần tiết giảm chi phí và lượng tiền mặt trong lưu thông, bảo đảm an toàn trong thanh toán Ngoài ra, hoạt động này còn tiết kiệm thời gian và nhanh chóng, tăng tốc độ lưu thông hàng hóa, tốc độ luân chuyển vốn và hiệu quả của quá trình tái sản xuất xã hội Việc cung ứng các dịch vụ không cần tiền mặt giúp ngân hàng thu hút nhiều khách hàng mở tài khoản tại ngân hàng, thu hút nguồn vốn tiền gửi

 Chức năng cung cấp các dịch vụ tài chính

Trong tiến trình phát triển của nền kinh tế thị trường, ngoài kênh điều tiết vốn trực tiếp qua các định chế tài chính trung gian thì kênh điều tiết vốn trực tiếp qua thị trường tài chính ngày càng chiếm vị thế quan trọng Sự ra đời và phát triển của thị trường tài chính tạo điều kiện cho ngân hàng thương mại đa dạng hóa việc cung cấp các dịch vụ tài chính cho thị trường với mục tiêu tối đa hóa thu nhập và lợi nhuận Chức năng cung cấp các dịch vụ tài chính của ngân hàng được thực hiện dựa trên việc khai thác các lợi thế so sánh:

- Ngân hàng có ưu thế về cơ sở vật chất: với hệ thống cơ sở vật chất hình thành trong hoạt động kinh doanh ngân hàng như: trụ sở, chi nhánh ở các địa phương trong nước và nước ngoài, các phương tiện quản lý… giúp cho các ngân hàng dễ dàng tiếp xúc và cung cấp cho khách hàng trong các dịch vụ tài chính như: tư vấn phát hành, lưu

ký chứng khoán, đầu tư và kinh doanh chứng khoán, mở tài khoản và thanh toán,…

- Tính chuyên nghiệp và chuyên môn hóa của đội ngũ nhân viên: đội ngũ nhân viên ngân hàng có kiến thức chuyên môn cao, được đào tạo và có kinh nghiệm là điều kiện thuận lợi khi ngân hàng mở rộng các hoạt động cung cấp các dịch vụ tài chính

- Ưu thế về thông tin: ngân hàng trở thành trung tâm lưu trữ thông tin về tình hình kinh doanh, tài chính của khách hàng tương đối đầy đủ và sâu sắc khi cung cấp các dịch vụ tín dụng, thanh toán cho khách hàng và thiết lập mối quan hệ với nhiều doanh nghiệp tổ chức kinh tế Với khả năng tập hợp và phân tích thông tin nhạy bén kịp thời

về tình hình thị trường tài chính tiền tệ, những dịch vụ tài chính mà ngân hàng cung cấp góp phần làm giảm rủi ro đầu tư tài chính trên thị trường

Các dịch vụ tài chính mà ngân hàng thương mại cung cấp cho thị trường tài chính: Tư vấn tài chính

Môi giới tài chính

Lưu k ý chứng khoán

Mở tài khoản ký quỹ kinh doanh chứng khoán

Ngân quỹ và chuyển tiền thanh toán

Ủy thác bảo quản, thu hộ, chi hộ… mua bán hộ

Dịch vụ ngân hàng điện tử…

Các chức năng của ngân hàng thương mại có mối liên hệ mật thiết với nhau, bổ sung, hỗ trợ cho nhau, trong đó chức năng trung gian tín dụng là chức năng cơ bản, tạo cơ sở cho việc thực hiện các chức năng khác Nếu ngân hàng thực hiện tốt chức năng thanh toán sẽ làm tăng nguồn vốn tín dụng, mở rộng quy mô hoạt động của ngân hàng

Khi kết hợp chức năng trung gian tín dụng với chức năng trung gian thanh toán tạo cho ngân hàng thương mại khả năng tạo ra tiền ghi sổ thể hiện trên tài khoản tiền gửi thanh toán của khách hàng tại ngân hàng thương mại Từ một tài khoản ban đầu, qua nghiệp vụ cho vay dưới hình thức chuyển khoản, đã làm cho số dư trên tài khoản tiền gửi trong hệ thống ngân hàng thương mại tăng lên

I.3 Phân loại ngân hàng thương mại

 Căn cứ vào phạm vi hoạt động và tính chất kinh tế

Ngân hàng thương mại chuyên doanh: gồm những ngân hàng hoạt động kinh doanh trên từng lĩnh vực kinh tế xã hội cụ thể: công nghiệp, thương nghiệp, ngoại thương, nhà đất, bất động sản,… Hoạt động của các ngân hàng này hướng đến

sự độc quyền trên thị trường tín dụng

Ngân hàng thương mại hỗn hợp: loại ngân hàng này hoạt động theo hướng

đa ngành đa lĩnh vực Để phù hợp với điều kiện kinh tế thị trường cạnh tranh với sự ra đời nhiều kênh huy động vốn, các ngân hàng từng bước đa dạng hóa các nghiệp vụ kinh doanh ngân hàng, nhằm mục đích tối đa hóa lợi nhuận

 Căn cứ vào tính chất sở hữu

Ngân hàng thương mại nhà nước: đây là những ngân hàng thuộc sở hữu nhà nước, vốn tự có do ngân sách nhà nước cấp phát ban đầu khi mới thành lập vã cũng được xem xét bổ sung khi cần thiết, do đó thông qua nó để nhà nước thực hiện các chính sách kích thích và điều tiết quá trình luân chuyển vốn, mở rộng cung ứng vốn cho sản xuất thúc đẩy kinh tế phát triển Hoạt động của những ngân hàng này nhằm mục đích thực hiện ý chí quản l ý của nhà nước trên lĩnh vực tiền tệ, tín dụng, tạo nguồn thu cho ngân sách

Tuy nhiên, với tiến trình phát triển kinh tế thị trường, các ngân hàng này từng bước chuyển sang mô hình ngân hàng thương mại cổ phần nhằm làm giảm sự can thiệp của nhà nước trên lĩnh vực tài chính tín dụng

Ngân hàng thương mại cổ phần: là ngân hàng có loại hình sở hữu hỗn hợp Đây là loại hình phổ biến trong cơ chế kinh tế thị trường phát triển với cơ chế quản lý

và điều hành kinh doanh năng động, với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận đảm bảo quyền lợi cho nhà đầu tư nên hoạt động của ngân hàng rất đa dạng, hoạt động trên nhiều lĩnh vực kinh tế xã hội Vốn điều lệ của những ngân hàng hình thành theo cơ chế góp vốn

cổ phần, nếu muốn mở rộng quy mô ngân hàng có thể phát hành thêm cổ phiếu mới

nên nó càng chiếm thị phần lớn và giữ vai trò quan trọng trên thị trường tài chính tín dụng

Ngân hàng thương mại liên doanh: các ngân hàng được hình thành dựa trên cơ chế góp vốn liên doanh giữa đối tác trong nước (nhà nước hoặc một ngân hàng thương mại quốc doanh) với đối tác nước ngoài, đặt trụ sở kinh doanh trong nước và vận hành trong khuôn khổ pháp lý trong nước

Chi nhánh ngân hàng nước ngoài: là những ngân hàng nước ngoài nhưng

có trụ sở đặt trong nước, hoạt động theo luật pháp trong nước Vốn điều lệ do ngân hàng chính quốc cung ứng theo mức vốn quy định của ngân hàng trung ương nước sở tại quy định

Ngân hàng thương mại nước ngoài: bao gồm những ngân hàng thương mại được thành lập bằng 100% vốn nước ngoài, có hội sở chính được đặt trong nước và hoạt động theo luật pháp trong nước Do các ngân hàng có thể mở rộng chi nhánh qua nhiều quốc gia khác nên sự hình thành các ngân hàng thương mại đa quốc gia trở nên phổ biến

CHƯƠNG II

II TỔNG QUAN NỀN KINH TẾ

Năm 2011 tình hình kinh tế - xã hội nước ta phát triển trong bối cảnh có nhiều khó khăn, thách thức Đầu năm, giá các hàng hóa và vật tư chủ yếu trên thị trường thế giới biến động theo chiều hướng tăng Một số nền kinh tế lớn mặc dù vừa phục hồi sau khủng hoảng tài chính toàn cầu nhưng vẫn đang tiềm ẩn nhiều yếu tố rủi ro và bất ổn Tình trạng vỡ nợ công ở Hy Lạp và một số nước khu vực đồng Euro, bất ổn ở Bắc Phi, Trung Đông đã tác động trực tiếp đến tình hình kinh tế - xã hội Việt Nam ở các mức

độ khác nhau Ở trong nước, lạm phát tăng cao, thời tiết diễn biến phức tạp, một số

vấn đề xã hội còn nhiều bất cập Nhận thức đầy đủ bối cảnh đó, Đảng, Quốc hội và Chính phủ đã ban hành kịp thời nhiều chỉ thị, nghị quyết quan trọng, đồng thời tập trung lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt các ngành, các cấp, và các địa phương triển khai thực hiện Nghị quyết số 11/NQ-CP ngày 24-2-2011 của Chính phủ về những giải pháp chủ yếu tập trung kiềm chế lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm an sinh xã hội đã phát huy tác dụng tích cực Nhờ đó tình hình kinh tế - xã hội cả nước năm 2011

đã có nhiều khởi sắc đáng ghi nhận:

 Thu chi ngân sách

Tổng sản phẩm trong nước (GDP) năm 2011 ước tăng 6% so với năm 2010, theo xu hướng quý sau cao hơn quý trước: quý I tăng 5,43%; quý II tăng 5,67%; quý III tăng 6,11% và quý IV ước tăng 6,13% Cả 3 khu vực kinh tế đều tăng trưởng khá: khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản tăng 3,08%, khu vực công nghiệp và xây dựng tăng 6,49%, khu vực dịch vụ tăng 6,12%

Tuy tốc độ tăng GDP năm 2011 thấp hơn năm 2010 (6,78%) nhưng vẫn cao hơn năm 2009 (tăng 5,32%) là kết quả quan trọng trong bối cảnh kinh tế thế giới và khu vực có nhiều khó khăn, tốc độ tăng trưởng kinh tế nhiều nước chậm lại (GDP Trung Quốc 2011 tăng 9% so với 10,3% năm 2010) GDP bình quân đầu người 2011 ước đạt 1200 USD/năm, tăng 2,7% so năm 2010 (1168 USD) là khởi sắc đáng ghi nhận

Tổng thu ngân sách Nhà nước cả năm ước đạt 674.500 tỷ đồng, bằng 103,6% dự toán năm và tăng 21,1% so với năm 2010 Các khoản thu chủ yếu đều vượt

dự toán và tăng khá so năm 2010, trong đó thu nội địa, bằng 104% dự toán; thu từ dầu thô bằng 130,3%; thu cân đối ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu bằng 105,2%, thu thuế công, thương nghiệp và dịch vụ ngoài nhà nước bằng 103,2%; thuế thu nhập

cá nhân bằng 113,5%

Trong bối cảnh các khoản thu từ thuế xuất nhập khẩu giảm theo cam kết WTO, thuế thu nhập doanh nghiệp, thu nhập cá nhân giảm đáng kể, kết quả thu ngân sách vượt dự toán và tăng so năm 2010 thật có ý nghĩa

Tổng chi ngân sách Nhà nước cả năm ước đạt dự toán, trong đó chi đầu tư phát triển tăng khá Chi phát triển sự nghiệp kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, quản lý Nhà nước, Đảng, đoàn thể đạt dự toán năm; chi trả nợ và viện trợ bằng 100,4% Bội chi ngân sách nhà nước năm 2011 ước bằng 4,9% GDP thấp hơn mức 5,3% GDP theo dự toán

 Về xuất nhập khẩu

Tổng kim ngạch xuất khẩu đạt 96 tỷ USD mức cao nhất từ trước tới nay, vượt xa so với kế hoạch (80 tỷ USD) và tăng 24 tỷ USD (33%) so năm 2010 nâng kim ngạch xuất khẩu bình quân đầu người cả năm vượt qua mốc 1.083 USD, cao hơn nhiều so với mức 831 USD đã đạt được vào năm 2010 Tỷ lệ xuất khẩu/GDP vượt qua mốc 80%, cao hơn tỷ lệ đã đạt được năm 2010 (70,9%) Còn kim ngạch nhập khẩu ước đạt 106,1 tỷ USD, tăng 25% so với năm 2010 Nhập siêu giảm cả về kim ngạch và

tỷ lệ nhập siêu so năm 2010

 Về du lịch

Việt Nam được lọt vào top 13 điểm đến châu Á tốt nhất và top 50 điểm đến của tour du lịch tốt nhất thế giới, trong đó Sapa được bình chọn là một trong 10 điểm đến tuyệt vời trên thế giới cho du lịch đi bộ

Khách quốc tế đến nước ta năm 2011 ước tính đạt 5.730,6 nghìn lượt người, tăng 15,9% so với năm 2010, trong đó khách đến với mục đích du lịch, nghỉ dưỡng đạt 3.521,9 nghìn lượt người, tăng 13%; thăm thân nhân đạt 889,6 nghìn lượt người, tăng 71%

 Dự báo năm 2012

Năm 2012, dự báo tình hình kinh tế-xã hội nước ta phát triển trong bối cảnh khó khăn và thuận lợi đan xen nhau

Về khó khăn: Kinh tế thế giới và khu vực vẫn phục hồi chậm, nhất là các

nước EU, Mỹ, Trung Quốc là những thị trường lớn của nước ta Khu vực Trung Đông, Bắc Phi vẫn chưa ổn định nên khả năng ổn định thị trường xuất khẩu hàng hóa

và lao động nước ta tiếp tục gặp khó khăn Ở trong nước, thiên tai, dịch bệnh, ô nhiễm môi trường vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố bất lợi Giá cả thị trường năm 2011 cao, tỷ giá ngoại tệ, vàng vẫn biến động và phụ thuộc lớn vào thị trường thế giới, thị trường bất động sản vẫn trầm lắng, chứng khoán giảm

Về thuận lợi: Sự hồi phục của nền kinh tế có nhiều tiềm năng ở khu vực

Đông Nam Á và Đông Á như Hàn Quốc, Nhật Bản sẽ tác động tích cực đến kinh tế-

xã hội Việt Nam Thị trường xuất khẩu đã mở rộng trong những năm gần đây nên khả năng đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ của nước ta là rất khả quan Vốn FDI thực hiện, ODA, và kiều hối năm 2011 khá lớn (trên 26 tỷ USD) Ở trong nước, nguồn lực năm 2011 tạo ra về vốn, cơ sở hạ tầng, nhân lực và kinh nghiệm tích lũy của 25 năm đổi mới là những yếu tố thuận lợi, tạo đà cho tăng trưởng kinh tế năm 2012 Căn

cứ vào kết quả thực hiện các chỉ tiêu kinh tế - xã hội năm 2011 và triển vọng bối cảnh đất nước năm 2012, dự báo khả năng thực hiện các chỉ tiêu kinh tế - xã hội năm 2012 như sau:

- Tốc độ tăng trưởng kinh tế đạt: 5,8%-6,0%

- CPI tăng 9,0%- 11,0%

- Giá trị sản xuất nông lâm nghiệp và thủy sản, tăng 3,5%- 3,7%

- Sản lượng lương thực có hạt đạt 48,5- 49,0 triệu tấn, tăng 3,4%- 4,48% so năm

2011, trong đó lúa 44,0- 44,5 triệu tấn

- Chỉ số sản xuất công nghiệp tăng 6,9%-7,1%

- Vốn FDI đăng ký mới đạt từ 14-16 tỷ USD

- Kim ngạch xuất khẩu đạt 108- 110 tỷ USD, tăng 12,5% -14,5%

- Nhập siêu chiếm 11%-12% kim ngạch xuất khẩu

- Thâm hụt ngân sách chiếm 4,9%-5,0% GDP

tệ nửa cuối năm 2010 và chủ trương điều hành giá các mặt hàng thiết yếu như điện, xăng dầu theo cơ chế thị trường, lạm phát các tháng đầu năm đã tăng cao và luôn ở trên mức 1,5%/tháng

Lạm phát cao - Bất ổn tỷ giá

Trước tình hình đó, ngày 24/02/2011 Chính phủ đã ban hành Nghị quyết

11/NQ-CP đưa ra 6 nhóm giải pháp chủ yếu nhằm kiềm chế lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô

và bảo đảm an sinh xã hội trong năm 2011 Để cụ thể hóa tinh thần của Nghị quyết 11, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) sau đó đã ban hành Chỉ thị 01/2011/CT-NHNN chủ trương thắt chặt chính sách tiền tệ thông qua áp trần tăng trưởng tín dụng cả năm dưới 20%, giới hạn tăng trưởng tổng phương tiện thanh toán dưới 15-16% đồng thời đề ra

lộ trình giảm tín dụng phi sản xuất của các ngân hàng về mức 22% tổng dư nợ vào 30/6/2011 và 16% tổng dư nợ vào cuối năm 2011

Năm 2011 khép lại với nhiều khó khăn trong nền kinh tế Việt Nam nói chung và ngành ngân hàng nói riêng Trong suốt thập niên vừa qua, hệ thống tài chính Việt Nam

"bùng nổ" về số lượng, với 5 ngân hàng thương mại nhà nước, trong đó có 2 ngân hàng thương mại đã cổ phần hóa là Vietcombank và Vietinbank); 37 ngân hàng thương mại cổ phần, trong đó có 13 ngân hàng thương mại chuyển đổi từ mô hình nông thôn lên thành thị; 40 chi nhánh ngân hàng nước ngoài; 5 ngân hàng 100% vốn nước ngoài; 5 ngân hàng liên doanh 18 công ty tài chính; 12 công ty cho thuê tài chính; 1 quỹ tín dụng nhân dân Trung ương

Tuy nhiên, sự tăng trưởng của hệ thống chỉ đơn thuần về mặt số lượng, không đi kèm với sự cải thiện về chất lượng Thách thức lớn nhất đối với các ngân hàng thương

mại Việt Nam nằm ở nội lực của chính các ngân hàng, với quy mô vốn nhỏ, nguồn nhân lực hạn chế, trình độ công nghệ còn chậm tiến so với các nước trong khu vực Vốn điều lệ của các ngân hàng còn nhỏ bé so với thế giới và khu vực Mức vốn tự

có trung bình của một ngân hàng thương mại Nhà nước là 4.200 tỷ đồng, tổng mức vốn tự có của một ngân hàng thương mại Nhà nước chỉ tương đương với một ngân hàng cỡ trung bình trong khu vực Trong khi hệ thống ngân hàng thương mại nhà nước chiếm đến 75% thị trường huy động vốn đầu vào và khoảng 80% thị trường tín dụng

Hệ số an toàn vốn bình quân của các ngân hàng thương mại Việt Nam thấp ( dưới 5%), chưa đạt tỷ lệ theo yêu cầu của Ngân hàng Nhà Nước và thông lệ quốc tế (8%) Chất lượng và hiệu quả sử dụng tài sản thấp (dưới 1%), lại luôn phải đối phó với rủi ro

kỳ hạn và rủi ro tỷ giá

Điểm hạn chế thứ hai của các ngân hàng Thương mại trong nước là hệ thống dịch

vụ ngân hàng còn đơn điệu, chất lượng chưa cao, chưa định hướng theo nhu cầu khách hàng và nặng về dịch vụ ngân hàng truyền thống Các ngân hàng huy động và cấp tín dụng là hoạt động chủ yếu của ngân hàng, chiếm trên 80% tổng thu nhập

Do không đa dạng hóa các loại hình dịch vụ ngân hàng đã khiến các ngân hàng thương mại Việt Nam chủ yếu dựa vào công cụ lãi suất để cạnh tranh thu hút khách hàng Tuy nhiên, công cụ này cũng chỉ có tác dụng ở mức giới hạn nhất định

Tình hình kinh tế Việt Nam hiện nay còn nhiều bất ổn, vì vậy hệ thống ngân hàng

thương mại nước ta cũng không thể tránh khỏi những khó khăn sau:

 Tín dụng VND tăng chậm:

Khó khăn thanh khoản của một số ngân hàng khiến nguồn cung tín dụng bị hạn chế, lãi suất huy động tăng đẩy lãi suất cho vay vượt quá sức chịu đựng của doanh nghiệp là một trong những nguyên nhân khiến tín dụng VND 6 tháng đầu năm chỉ tăng 2,67% so với cuối năm 2010 Tín dụng VND thậm chí có xu hướng giảm dần về

cuối năm khi tính chung 10 tháng, tổng dư nợ tín dụng VND chỉ tăng khoảng 0,25%

so với cuối 2010

Rủi ro thanh khoản cao (do mất cân đối nguồn vốn và sử dụng vốn, biểu hiện qua việc lãi suất trên thị trường liên ngân hàng có thời điểm tăng lên gần 30%); mất kiểm soát trong quản lý rủi ro tín dụng (chịu tác động từ sự đóng băng của ngành bất động sản và xu hướng tụt dốc của thị trường chứng khoán); mất cân đối tiền tệ trong hệ thống ngân hàng (tỷ trọng dư nợ tín dụng ngoại tệ tính tới tháng 12/2011 giảm xuống còn 24% từ mức 28% trong tổng dư nợ toàn hệ thống);

 Rủi ro từ nợ xấu

Một nguyên nhân của thực trạng tín dụng tăng chậm là do kinh tế khó khăn, hàng hóa tiêu thụ chậm, hàng tồn kho tăng cao khiến nhiều doanh nghiệp rơi vào tình trạng phá sản, hoặc phải thu hẹp quy mô Tính riêng 9 tháng đầu năm 2011, số doanh nghiệp phá sản, giải thể ước khoảng 4700 doanh nghiệp Sản xuất kinh doanh gặp khó khăn khiến nhiều doanh nghiệp không thanh toán được nợ, tỷ lệ nợ xấu của hệ thống ngân hàng vào cuối tháng 8/2011 ở mức trên 3%, tương đương khoảng 76.000 tỷ đồng, trong đó nợ có khả năng mất vốn chiếm tới 37.000 tỷ đồng

Nợ xấu luôn được coi là mối lo ngại hàng đầu của ngành ngân hàng (tính tới tháng 12/2011, ước tính nợ xấu toàn ngành vào khoảng 3,3% tổng dư nợ, tương đương với khoảng 85 nghìn tỷ VND, trong đó có khoảng 47% nợ xấu ở dạng có nguy

cơ không thu hồi được); khả năng quản trị của các ngân hàng khá yếu kém gây khó khăn cho các doanh nghiệp trong nước trong việc huy động vốn phục vụ cho hoạt động sản xuất kinh doanh

Tình hình nợ xấu hiện nay có xu hướng giảm nhưng chưa chắc chắn Một

số nguyên nhân dẫn đến tình trạng nợ quá hạn gia tăng tại các ngân hàng thương mại quốc doanh là do việc cho vay chủ yếu dựa vào tài sản đảm bảo, trong khi thị trường bất động sản và thị trường hàng hóa chưa phát triển, còn nhiều biến động phức tạp

Habubank là ngân hàng đầu tiên báo lỗ trong quý 4/2011 gần 42 tỉ đồng, mặc dù cả năm vẫn lãi, báo hiệu một năm kinh doanh khó khăn cho các ngân hàng trong năm 2012

Nguồn: Báo cáo tài chính riêng lẻ quý 4/2011 của các ngân hàng và tính toán của người viết

 Rủi ro suy giảm chất lượng hoạt động

Mặc dù các ngân hàng tiếp tục lãi lớn nhưng một số chỉ số về chất lượng hoạt động của ngân hàng bắt đầu có dấu hiệu xấu Yếu tố đầu tiên chính là thanh khoản của hệ thống ngân hàng Lần đầu tiên, các ngân hàng thương mại (NHTM) lớn khi cho các tổ chức tín dụng (TCTD) nhỏ khó khăn về thanh khoản vay đều yêu cầu phải có tài sản đảm bảo Một số khoản cho vay liên ngân hàng đã quá hạn khiến NHTM cho vay phải trích dự phòng Tuy giá trị trích dự phòng chưa lớn nhưng điều này cũng cho thấy: nếu tình trạng khó khăn về thanh khoản của hệ thống NHTM tiếp tục kéo dài thì con số trích dự phòng sẽ ngày càng gia tăng thêm Nguyên nhân là do

quy mô các khoản cho vay liên ngân hàng thường lớn, nhiều ngân hàng có các khoản cho vay liên ngân hàng chiếm từ 10 – 20% tổng tài sản Tính đến hết quý 4/2011, dự phòng cho các TCTD vay của CTG là 26,1 tỉ (năm 2010 là 13,7 tỉ), VCB là 18,9 tỉ (năm 2010 là 9,8 tỉ)…

Không chỉ có vậy, tỷ lệ nợ xấu cũng như nợ nhóm 2 của các NHTM đã tăng mạnh so với cùng kỳ năm trước Nợ xấu chung của hệ thống ngân hàng ở mức 3,3% tổng dư nợ, cao hơn so với mức 2,14% vào cuối năm 2010 Còn theo số liệu của tám NHTM đã công bố báo cáo tài chính riêng lẻ quý 4/2011 thì chỉ có VCB có tỷ lệ nợ xấu giảm nhẹ, còn lại các NHTM khác đều có tỷ lệ nợ xấu tăng cao Riêng Habubank,

tỷ lệ nợ xấu tăng mạnh từ 2,39% năm 2010 lên 4,69% năm 2011 Nợ nhóm 2 của các ngân hàng đều có sự tăng nhanh cả về giá trị tuyệt đối và tỷ lệ tương đối Các NHTM

có tỷ lệ này tăng nhanh nhất là HBB từ 9,86% năm 2010 lên 13,34%, VCB tăng từ 5,27 lên 8%, MBB tăng từ 0,6 lên 1,76%

Nguồn: Báo cáo tài chính riêng lẻ quý 4/2011 của các ngân hàng và tính toán của người viết

Trong tình hình cả nền kinh tế tăng trưởng bị chậm lại, rủi ro cho vay tăng

và đặc biệt là bị giới hạn về tăng trưởng tín dụng thì các NHTM đã có xu hướng gia tăng mức lãi suất cho vay đối với khách hàng để bù đắp các rủi ro Điều này khiến cho lợi nhuận biên từ hoạt động tín dụng khi cho vay đối với khách hàng có xu hướng tăng

cao Có thể nhận thấy rằng, “tỷ lệ thu nhập lãi thuần trên giá trị cho vay khách hàng”

của năm 2011 đều cao hơn nhiều so với năm 2010 Đây cũng có thể là một trong

những nguyên nhân lý giải cho việc lợi nhuận của hệ thống ngân hàng trong năm 2011

vẫn tiếp tục duy trì được đà tăng trưởng

Trong năm 2012, NHNN sẽ tiếp tục thực hiện chính sách tiền tệ theo hướng thắt chặt Tốc độ tăng trưởng tín dụng năm 2012 dự kiến sẽ ở mức 15 – 17% nhưng sẽ được xác định phù hợp với trạng thái hoạt động của từng ngân hàng thay vì cao bằng như trước Điều này sẽ dẫn tới việc các nhóm ngân hàng tốt sẽ được phân bổ các chỉ tiêu tăng trưởng tín dụng ở mức cao hơn Đây là cơ hội để nhóm này tiếp tục bứt phá mạnh để trở thành nhóm các ngân hàng dẫn đầu.Còn các nhóm ngân hàng nhỏ khác sẽ

có chỉ tiêu thấp hơn, thậm chí, có thể có các ngân hàng sẽ khó có cơ hội được tăng trưởng tín dụng để tập trung vào hoạt động tái cấu trúc ngân hàng

Tuy nhiên, các rủi ro về việc nợ xấu gia tăng cũng như thanh khoản tiếp tục

là mối đe dọa lớn với lợi nhuận của các ngân hàng ngay từ quý đầu tiên của năm 2012

Nợ nhóm 2 đang có xu hướng gia tăng, nếu các khách hàng tiếp tục chậm trả nợ đối với ngân hàng sẽ khiến cho ngân hàng buộc phải chuyển nhóm nợ Điều này đồng nghĩa với tỷ lệ trích dự phòng sẽ gia tăng và lợi nhuận ngân hàng sẽ giảm xuống Tỷ lệ trích dự phòng đối với nợ nhóm 2 là 5%, nợ nhóm 3 tăng lên là 20%, nhóm 4 là 50%

và nhóm 5 là 100% Thanh khoản của nhiều TCTD yếu kém cũng khiến cho các khoản vay liên ngân hàng không thể trả được cũng làm cho nhiều TCTD tiếp tục tăng

các khoản chi phí trích lập dự phòng lên

 NHNN tích cực chống đô la hóa:

Song song với chủ trương thắt chặt tiền tệ, trong năm 2011, NHNN còn có những động thái mạnh mẽ và kiên quyết nhằm hạn chế tình trạng đô la hóa nền kinh

tế, qua đó ổn định tỷ giá Có thể kể đến các chính sách cụ thể như siết chặt kiểm tra và

xử lý mua bán ngoại tệ trên thị trường tự do; NHNN hạ trần lãi suất huy động USD xuống lần lượt các mức 3%, 2%; NHNN tăng tỷ lệ dự trữ bắt buộc với ngoại tệ thêm 2% Kết quả là đã hạn chế được hoạt động của thị trường ngoại tệ tự do, chuyển dần quan hệ vay mượn ngoại tệ sang quan hệ mua bán ngoại tệ và tập trung các giao dịch mua bán ngoại tệ chủ yếu diễn ra tại các ngân hàng thương mại

 Mất cân đối tín dụng, bất ổn tỷ giá:

Chênh lệch lãi suất cho vay VND và ngoại tệ khá lớn khiến người vay có

xu hướng ưa thích vay ngoại tệ, tín dụng ngoại tệ qua đó tăng trưởng khá nhanh trong các tháng đầu năm Trong khi đó, huy động ngoại tệ có xu hướng giảm trước hàng loạt

biện pháp mạnh (như trên) của NHNN khi liên tiếp tăng trưởng âm với mức tăng lần

lượt -1,96%, -3,62% và -3,29% trong các tháng 5,6 và 7/2011 Mất cân đối tín dụng và huy động ước đạt khoảng 7 tỷ USD vào tháng 7/2011, làm tăng rủi ro bất ổn tỷ giá cuối năm Trước tình hình đó, NHNN đã ban hành Thông tư 07/2011/TT-NHNN hạn chế đối tượng được vay ngoại tệ, đồng thời kiểm soát chặt chẽ tín dụng ngoại tệ thông qua việc yêu cầu các tổ chức tính dụng báo cáo tình hình cho vay ngoại tệ Nhờ đó, mất cân đối tín dụng và huy động ngoại tệ dần thu hẹp về mức hơn 5 tỷ USD vào cuối

Để bình ổn thị trường, NHNN đã ban hành một số quyết định như: chỉ cho phép tổ

chức tín dụng huy động chứng chỉ vàng ngắn hạn (kết thúc vào 1/5/2012); chỉ được cho vay vàng phục vụ gia công, chế tác trang sức; đặc biệt NHNN đã cấp quota nhập khẩu ít nhất 10 tấn vàng trong năm 2011 song số lượng này không đủ sức để hạ nhiệt cơn sốt vàng; sau đó NHNN cho phép 5 ngân hàng cùng SJC bán vàng huy động được

từ dân đã giúp cung ra thị trường một lượng vàng lớn, qua đó thu hẹp đáng kể khoảng cách giữa giá thế giới và Việt Nam, phần nào ổn định thị trường vàng trong các tháng cuối năm

 Năm 2011, lợi nhuận của các ngân hàng vẫn tốt

Hoạt động ngân hàng trong năm 2011 bắt đầu có sự tách tốp do ngân hàng Nhà nước (NHNN) nới lỏng hạn mức tăng trưởng tín dụng cho một số ngân hàng vào cuối năm Theo báo cáo tài chính riêng lẻ quý 4/2011 của một số ngân hàng đã công

bố, CTG và MBB có tốc độ tăng trưởng tín dụng khá cao với mức tăng lần lượt là 25,25% và 31,26% ACB, EIB, VCB… có tốc độ tăng trưởng tín dụng từ 17 – 20% Riêng Habubank có tốc độ tăng trưởng tín dụng -4,57% Đối với mảng huy động vốn, bốn ngân hàng là ACB, CTG, MBB, và SHB có tốc độ tăng trưởng huy động vốn trên 20%, trong khi đó, tăng trưởng huy động vốn của STB và EIB lại bị giảm lần lượt là -7,56% và -5,15%

Tốc độ tăng trưởng tín dụng của các ngân hàng tuy khác nhau khá lớn nhưng kết quả hoạt động kinh doanh năm 2011 của những ngân hàng này đều tương đối tốt so với năm 2010 Lợi nhuận sau thuế cao nhất được công bố đến thời điểm này

là của CTG với 5.784 tỉ đồng Tiếp đến lần lượt là lợi nhuận của VCB (4.527,8 tỉ), ACB (3.193,8 tỉ), EIB (3.051,3 tỉ), MB (2.129 tỉ), Sacombank (2.033,1 tỉ), SHB (735,8 tỉ) và Habubank (348,8 tỉ) Riêng Habubank, quý 4/2011, ngân hàng mẹ lỗ -41,7 tỉ đồng Các chỉ số ROE đa phần ở mức trên 10% và ROA trên 1%

Nguồn: Báo cáo tài chính riêng lẻ quý 4/2011 của các ngân hàng và tính toán của người viết

Trước những khó khăn mà ngân hàng thương mại đang gặp phải do bất ổn trong nền kinh tế tác động đến thị trường tài chính Và để tồn tại cũng như phát triển, đòi hỏi các ngân hàng thương mại cần phải có những xu hướng cải cách phù hợp với những biến đổi trong tình hình tài chính hiện nay

CHƯƠNG IV

IV XU HƯỚNG CẢI CÁCH NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI – TRONG QUÁ KHỨ

IV.1 Ngành ngân hàng giai đoạn trước 1990

Trước năm 1945, hệ thống tiền tệ, tín dụng ngân hàng Việt Nam được thiết lập và bảo hộ bởi Pháp thông qua Ngân hàng Đông Dương Ngân hàng Đông Dương vừa đóng vai trò là ngân hàng Trung ương trên toàn Đông Dương (Việt Nam, Lào, Campuchia), vừa là ngân hàng thương mại

Ngân hàng Quốc Gia Việt Nam được thành lập năm 1951 và đổi tên thành Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Đến năm 1976, Ngân hàng Quốc gia ở miền Nam được hợp nhất vào Ngân hàng Nhà nước Việt Nam tạo thành hệ thống Ngân hàng Nhà nước duy nhất của cả nước Hệ thống tổ chức thống nhất của NHNN bao gồm: Ngân hàng Trung ương đặt trụ sở chính tại thủ đô Hà Nội, các chi nhánh NHNN tại các tỉnh, thành phố

và các phòng giao dịch ngân hàng cơ sở tại các huyện, quận trên phạm vi cả nước Quá trình phát triển của hệ thống Ngân hàng Việt Nam đến trước 1990 có thể được chia làm 3 thời kỳ như sau:

 Thời kỳ 1951 - 1954: Trong thời kỳ này, Ngân hàng Quốc gia Việt Nam được thành lập và hoạt động độc lập tương đối trong hệ thống tài chính, thực hiện một

số nhiệm vụ như: Phát hành giấy bạc ngân hàng, thu hồi giấy bạc tài chính; Thực hiện quản lý Kho bạc Nhà nước góp phần tăng thu, tiết kiệm chi, thống nhất quản lý thu chi ngân sách; Phát triển tín dụng ngân hàng phục vụ sản xuất, lưu thông hàng hoá, tăng cường lực lượng kinh tế Quốc doanh;

 Thời kỳ 1955 - 1975: Trong thời kỳ này, Ngân hàng Quốc gia đã thực hiện những nhiệm vụ như: Củng cố thị trường tiền tệ, giữ cho tiền tệ ổn định, góp phần bình ổn vật giá, tạo điều kiện thuận lợi cho công cuộc khôi phục kinh tế; Phát triển

công tác tín dụng nhằm phát triển sản xuất lương thực, đẩy mạnh khôi phục và phát triển nông, công, thương nghiệp;

 Thời kỳ 1975 - 1989: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam thực hiện nhiệm vụ thống nhất tiền tệ trong cả nước, phát hành các loại tiền mới của nước CHXHCN Việt Nam, thu hồi các loại tiền cũ ở cả hai miền Nam - Bắc Đến cuối những năm 80, hệ thống Ngân hàng Nhà nước về cơ bản vẫn hoạt động như là một công cụ ngân sách, chưa thực hiện các hoạt động kinh doanh tiền tệ theo nguyên tắc thị trường Sự thay đổi về chất trong hoạt động của hệ thống ngân hàng - chuyển dần sang hoạt động theo

cơ chế thị trường chỉ được bắt đầu khởi xướng từ cuối những năm 80, và kéo dài cho tới ngày nay

IV.2 Những cải cách từ 1990 - nay

Trong giai đoạn này, quá trình cải cách hệ thống ngân hàng Việt Nam đã đạt được những tiến bộ đáng kể và nhiều thay đổi quan trọng Năm 1990 đánh dấu mốc quan trọng trong ngành ngân hàng VN với sự thành lập của bốn ngân hàng thương mại Nhà nước (TMNN) Kể từ đó, hệ thống ngân hàng hai cấp đã thay thế hệ thống ngân hàng đơn cấp, hoạt động theo định hướng thương mại Ngân hàng Nhà nước Việt Nam thực hiện chức năng quản lý Nhà nước và là một ngân hàng trung ương; trong khi đó hệ thống các ngân hàng thương mại thực hiện chức năng kinh doanh Những cải cách tiếp theo trong giai đoạn 1991 – 1992 đã dẫn tới sự hợp nhất, thành lập mới và ra đời của các ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP), ngân hàng liên doanh (NHLD), các chi nhánh và văn phòng đại diện của ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam Hệ thống ngân hàng Việt Nam đã phát triển tương đối đa dạng Một loạt các hợp tác xã tín dụng

đã được sáp nhập và hợp nhất để tạo thành các ngân hàng thương mại cổ phần nông thôn và đô thị

Từ 1999 đến nay các ngân hàng thương mại cổ phần cũng trải qua giai đoạn tái cơ cấu toàn diện Một số biện pháp đã và đang được thực hiện như sau:

 Các ngân hàng cổ phần kinh doanh thua lỗ, năng lực tài chính yếu và hoạt động không hiệu quả, không thể tăng vốn sẽ bị giải thể Cho đến nay, Ngân hàng Nhà nước đã thu hồi giấy phép kinh doanh của 17 ngân hàng TMCP Do đó, con số các ngân hàng TMCP đã giảm từ 51 năm 1998 xuống còn 34 như hiện nay;

 Những ngân hàng cổ phần có quy mô nhỏ được hợp nhất hoặc bán cho các ngân hàng cổ phần khác để mở rộng quy mô kinh doanh, tăng cường sức mạnh tài chính và tính cạnh tranh Tuy nhiên, hiện vẫn chưa có một chiến lược đầy đủ và rõ ràng cho việc củng cố các ngân hàng cổ phần Theo Ngân hàng Nhà nước, những ngân hàng cổ phần không đáp ứng được quy định mức vốn tối thiểu sẽ bị buộc phải sáp nhập với những ngân hàng cổ phần có tình trạng tài chính vững mạnh Do nhiều ngân hàng cổ phần dường như chưa đủ vốn nếu theo tiêu chuẩn quốc tế, những vụ sát nhập mang tính bắt buộc có thể làm yếu đi những ngân hàng TMCP mạnh hơn;

 Một số ngân hàng cổ phần sắp phá sản sẽ được củng cố và đưa vào tình trạng giám sát đặc biệt Hiện nay, hầu hết các ngân hàng cổ phần đã được đặt dưới sự giám sát đặc biệt của Ngân hàng Nhà nước đều hoạt động lành mạnh và bình thường;

 Một số ngân hàng cổ phần đã chủ động tăng vốn điều lệ để có thể mở rộng quy mô hoạt động và cải thiện khả năng kiềm chế rủi ro Cho đến nay, hầu hết các ngân hàng cổ phần đều đáp ứng được các quy định về vốn pháp định và đạt tỷ lệ an toàn vốn (CAR) ở mức 8%, nợ quá hạn (NPL) chưa đến 4% tổng số nợ

 Một số các mốc quan trọng khác đối với ngành ngân hàng Việt Nam như bình thường hoá các mối quan hệ với các tổ chức tài chính tiền tệ Quốc tế (IMF, WB, ADB) năm 1991, thành lập ngân hàng phục vụ người nghèo năm 1995, tự do hoá lãi suất cho vay tiền đồng của các tổ chức tín dụng năm 2002, và thành lập Ngân hàng Chính sách xã hội trên cơ sở Ngân hàng phục vụ người nghèo năm 2003

Bắt đầu từ 2001, những nỗ lực cải cách mạnh mẽ tập trung vào việc tái cơ cấu bốn ngân hàng thương mại Nhà nước lớn nhất là Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Ngân hàng Đầu tư và Phát triển, Ngân hàng Công thương, và Ngân hàng

Ngoại Thương Việt Nam Tuy nhiên, quá trình tái cơ cấu bị giới hạn bởi Nhà nước vẫn giữ quyết định nắm giữ toàn bộ quyền sở hữu và điều hành các ngân hàng này Bằng việc dựa hoàn toàn trên nguồn lực bên trong của ngân hàng, quá trình cải tổ đang được thực hiện ở ba mảng sau:

 Tái cấp vốn theo từng bước và có điều kiện từ các quỹ xã hội cho các ngân hàng thương mại Nhà nước để cải thiện nguồn lực tài chính và nâng cao hệ số an toàn vốn của ngân hàng Các khoản nợ khó đòi hoặc được xóa hoặc được chuyển sang công

ty quản lý tài sản Các ngân hàng có thể phòng tránh các khoản nợ quá hạn trong tương lai bằng việc phân tích tín dụng và quản lý rủi ro tốt hơn Theo quan điểm này, giảm bớt nợ quá hạn và quản trị rủi ro tốt hơn là điều kiện để tái cấp vốn cho ngân hàng thương mại Nhà nước;

 Từng bước loại bỏ các hình thức cho vay theo chỉ định và cho vay chính sách;

 Cải thiện tiêu chuẩn công bố và kế toán bằng cách áp dụng kiểm toán theo chuẩn mực quốc tế (IAS) và phân loại vốn cho vay phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế

và thực hiện dần dần các biện pháp thận trọng, ví dụ như tỷ lệ dự trữ bắt buộc

Dự án “hiện đại hóa ngân hàng” thực hiện bằng vốn vay của các tổ chức quốc tế tập trung vào nâng cấp cơ sở hạ tầng và công nghệ ở các ngân hàng thương mại Nhà nước đã đạt được nhiều kết quả khả quan Hiện tại hai trong số năm ngân hàng thương mại Nhà nước đã có phương án cổ phần hóa đệ trình lên Chính phủ Việt Nam Các ngân hàng còn lại cũng đang trong quá trình chuẩn bị kế hoạch Ngoài việc tái cơ cấu các ngân hàng, các cơ cấu thể chế, giám sát và quy định cũng được sửa đổi theo hướng hiện đại hóa Tuy nhiên các nỗ lực nhằm tăng cường giám sát ngân hàng mới chỉ đạt được những kết quả khiêm tốn Chức năng giám sát của một ngân hàng trung ương như ngân hàng Nhà nước Việt Nam có thể bị hạn chế bởi ngân hàng Nhà nước vẫn là đại diện chủ sở hữu vốn trong các ngân hàng thương mại quốc doanh