(SKKN mới NHẤT) HÌNH THÀNH và PHÁT TRIỂN NĂNG lực tự học CHO học SINH THPT QUA dạy học CHỦ đề GENE và cơ CHẾ DI TRUYỀN PHÂN tử SINH học 12

Thực hiện các Nghị quyết của Đảng NQ 29/NQ-TW, Quốc hội NQ 88/2014/QH13 và Quyết định của Thủ tướng Chính phủ Quyết định số 404/QĐ-TTg, chương trình giáo dục phổ thông 2018 được xây dựng

SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO NGHỆ AN

VÀ CƠ CHẾ DI TRUYỀN PHÂN TỬ ” SINH HỌC 12

SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO NGHỆ AN

===  ===

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

Lĩnh vực: Phương pháp dạy học môn Sinh học

Tác giả: Nguyễn Thị Tuyết Đơn vị: Trường THPT Cửa Lò – TX Cửa Lò – Tỉnh Nghệ An

NĂM HỌC: 2021 - 2022

HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH THPT QUA DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “GENE

VÀ CƠ CHẾ DI TRUYỀN PHÂN TỬ ” SINH HỌC 12

MỤC LỤC

2 Đối tượng nghiên cứu, khách thể nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 2

Chương 1 Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn về dạy học phát triển

1.1.2.1 Khái niệm tự học và năng lực tự học 6

Chương 2 Đề xuất một số biện pháp dạy học và thiết kế kế hoạch

dạy học chủ đề “Gene và cơ chế di truyền phân tử” theo hướng

2.1.2 Tích cực hóa hoạt động học tập của HS 13 2.1.3 Hướng dẫn HS cách tự đọc sgk, tài liệu tham khảo 13 2.2 Thiết kế kế hoạch dạy học theo hướng phát triển NLTH cho HS

THPT qua chủ đề Gene và cơ chế di truyền phân tử - Sinh học 12

14

2.3.1 Bảng mô tả các mức độ tương ứng với các biểu hiện của NLTH 26

3.5.2 Kết quả thông qua thống kê biểu hiện NLTH 31

DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

Thực tiễn dạy học cho thấy, tự học có ý nghĩa rất quan trọng trong quá trình học tập Học trên lớp chỉ có thời gian nhất định còn tự học là quá trình lâu dài, học suốt đời Đặc biệt khi chúng ta đang sống trong thời đại công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ Đây vừa là cơ hội, vừa là thách thức cho con người nói chung và học sinh THPT nói riêng HS có phương tiện công nghệ, có kho tri thức mở khổng lồ để dễ dàng học hỏi, nâng cao năng lực của bản thân Tuy nhiên, HS THPT đang trong giai đoạn tìm tòi khám phá bản thân, khám phá thế giới sẽ gặp khó khăn trước kho thông tin không được kiểm soát đúng có, sai

có, tốt có, xấu có,…nên rất dễ dẫn đến phát triển lệch lạc Vì vậy, bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh THPT là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết đối với quá trình dạy học trong các trường THPT

Trong các văn kiện chỉ đạo của Đảng, Quốc hội và Nhà nước về giáo dục

và đào tạo thì bồi dưỡng và phát triển năng lực tự học của người học là một trong những định hướng xuyên suốt và nhất quán Nghị quyết 29-NQ/TW, Hội nghị Trung ương 8 khoá XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã nêu lên mục tiêu cụ thể: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo và vận dụng kiến thức

kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhập và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực” Thực hiện các Nghị quyết của Đảng (NQ 29/NQ-TW), Quốc hội (NQ 88/2014/QH13)

và Quyết định của Thủ tướng Chính phủ (Quyết định số 404/QĐ-TTg), chương trình giáo dục phổ thông 2018 được xây dựng theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh; tạo môi trường học tập và rèn luyện giúp học sinh phát triển hài hoà về thể chất và tinh thần, trở thành người học tích cực, tự tin, biết vận dụng các phương pháp học tập tích cực để hoàn chỉnh các tri thức và kĩ năng nền tảng, …Những chỉ đạo này xuất phát từ nhu cầu tất yếu để đáp ứng được xu thế phát triển của xã hội Do đó, bồi dưỡng năng lực tự học cho HS là một công việc cực kì quan trọng trong các nhà trường phổ thông

Tuy nhiên, hiện nay trong các trường THPT, hoạt động hướng dẫn cho

HS tự học chưa được nhiều GV quan tâm đúng mức, cũng như việc tổ chức chưa hiệu quả Điều này xuất phát từ phương pháp dạy học hiện nay vẫn còn nặng truyền thụ kiến thức một chiều để đảm bảo phù hợp với cách thi cử hiện nay; do

đó HS thụ động trong việc tiếp thu kiến thức Hệ lũy là tạo ra một thế hệ nhân lực trì trệ, ngại học hỏi, không bắt kịp sự thay đổi của thời thế, không đáp ứng được những yêu cầu về nguồn nhân lực cao

Qua nghiên cứu chương trình và thực tiễn dạy học cho thấy, môn Sinh học 12 có khối lượng kiến thức lớn, có nhiều kiến thức khó và mang tính trừu

tượng đối với HS, môn học đòi hỏi HS cần có ý thức tự học, tự đào sâu và tìm tòi kiến thức ở ngoài giờ học Do đó, việc phát triển NLTH cho HS thông qua cải tiến những hình thức DH truyền thống và tìm kiếm những phương pháp dạy học mới, hấp dẫn là một điều hết sức cần thiết Đặc biệt phần kiến thức “Gene

và cơ chế di truyền phân tử” là kiến thức cơ sở để giải thích các hiện tượng di truyền trong các chương tiếp theo nhưng chỉ chiếm thời lượng 3 - 4 tiết nên rất khó để dạy học sinh hiểu rõ bản chất Chỉ có thể hiệu quả nếu dùng các phương pháp theo hướng hình thành năng lực tự học cho HS

Xuất phát từ những lí do trên, tác giả chọn đề tài nghiên cứu “Hình thành

và phát triển năng lực tự học cho học sinh THPT qua dạy học chủ đề Gene

và cơ chế di truyền phân tử - Sinh học 12” để dần dần khích lệ HS hứng thú với môn Sinh học và phát triển năng lực tự học cho người học

2 Đối tượng nghiên cứu, khách thể nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

- Cơ sở lí luận và thực tiễn về phát triển năng lực tự học cho học sinh THPT

- Các biện pháp phát triển năng lực tự học cho học sinh

- Nội dung chủ đề Gene và cơ chế di truyền phân tử - Sinh học 12

2.2 Khách thể và phạm vi nghiên cứu

Đề tài triển khai nghiên cứu ở học sinh khối 12 (lớp 12D1, 12D2, 12D3, 12D4) trường THPT Cửa Lò – TX Cửa Lò – Tỉnh Nghệ An Trong đó, HS 2 lớp 12D1, 12D3 là khách thể thực nghiệm; HS 2 lớp 12D2, 12D4 là khách thể đối chứng

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu và đề xuất các biện pháp phát triển NLTH cho học sinh THPT, thông qua dạy học chủ đề “Gene và cơ chế di truyền phân tử” Sinh học 12

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

- Điều tra thực trạng dạy tự học môn Sinh và năng lực tự học môn Sinh của học sinh THPT ở trường THPT Cửa Lò – Thị xã Cửa Lò – Nghệ An

- Đề xuất một số biện pháp, phương pháp dạy học nhằm hình thành và phát triển năng lực tự học cho HS THPT

- Xây dựng kế hoạch dạy học chủ đề Gene và cơ chế di truyền phân tử theo hướng phát triển năng lực tự học cho học sinh THPT

- Thiết kế bộ công cụ đánh giá năng lực tự học của HS

- Thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng giả thuyết hiệu quả của việc phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học chủ đề gene và cơ chế di truyền phân tử - Sinh học 12

4 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài tôi sử dụng các phương pháp sau:

4.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Nghiên cứu những tài liệu có liên quan đến đề tài

- Phân tích, tổng hợp những nguồn tài liệu thu được

4.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Sử dụng phiếu điều tra về thực trạng dạy tự học (đối với giáo viên) và về năng lực tự học của học sinh (đối với học sinh); quan sát sư phạm, dự giờ giảng để đánh giá thực trạng dạy học theo hướng phát triển năng lực tự học môn Sinh ở trường THPT

- Thăm dò ý kiến học sinh về năng lực tự học sau khi học xong các tiết học vận dụng biện pháp nhằm phát triển năng lực tự học mà đề tài đưa ra

4.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Sau khi đề xuất một số biện pháp phát triển năng lực tự học trong dạy học và xây dựng kế hoạch dạy học chủ đề Gene và cơ chế di truyền phân tử - Sinh học

12, chúng tôi tiến hành tổ chức các hoạt động học tập cho HS các lớp thực nghiệm theo hướng tự học có sự hướng dẫn của GV

4.4 Phương pháp toán thống kê

- Sử dụng phương pháp toán học thống kê để xử lí kết quả điều tra về định lượng, chủ yếu tính điểm trung bình, tính phần trăm

5 Tính mới của đề tài

- Điều tra, làm rõ được thực trạng dạy tự học và NLTH của HS ở trường THPT Cửa Lò – Thị xã Cửa Lò – Tỉnh Nghệ An

- Đề xuất được 1 số biện pháp dạy học phát triển NLTH của HS

- Kế hoạch dạy học chủ đề “Gene và cơ chế di truyền phân tử” được thiết kế theo hướng phát triển NL (cv 5512), kết hợp sử dụng các phần mềm hỗ trợ (padlet, forms, quizizz, azota, lms,…) rất phù hợp trong giai đoạn dịch COVID –

19 bùng phát

- Thiết kế được bộ công cụ đánh giá năng lực tự học của học sinh THPT

6 Cấu trúc của sáng kiến

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của sáng kiến được trình bày trong 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2 Đề xuất một số biện pháp dạy học và thiết kế kế hoạch dạy học chủ đề “Gene và cơ chế di truyền phân tử” theo hướng phát triển NLTH cho HS THPT

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

PHẦN II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Chương 1 Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn về dạy học phát triển NLTH cho

HS THPT 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Tổng quan về đề tài nghiên cứu

Trên thế giới, có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến các khía cạnh khác nhau của tự học và bồi dưỡng NLTH Các tác giả đều khẳng định vai trò quan trọng của tự học và nhiệm vụ của GV là hướng dẫn, tổ chức, bồi dưỡng NLTH cho HS Hoạt động dạy học là hoạt động đồng thời của cả GV và HS, trong đó dạy cho HS biết cách tự học được xem là hoạt động dạy tự học

Ở Việt Nam, từ những năm 90 của thế kỉ XX những nghiên cứu về tự học

đã được nhiều tác giả trình bày trực tiếp hoặc gián tiếp trong các công trình tâm lí học, giáo dục học, phương pháp dạy học bộ môn Một số tác giả có công trình tiêu biểu là tác giả Nguyễn Cảnh Toàn, Trịnh Quốc Lập, Thái Duy Tuyên, Trần Bá Hoành…

Tác giả Nguyễn Cảnh Toàn đã nêu lên đặc điểm của người tự học đó là tự mình động não suy nghĩ, say mê, kiên trì, không ngại khó ngại khổ để chiếm lĩnh một lĩnh vực khoa học nào đó Đồng thời, tác giả cũng đưa ra các dấu hiệu để phân biệt 2 mức tự học (tự học có hướng dẫn và tự học hoàn toàn)

Tác giả Thái Duy Tuyên nghiên cứu bản chất của tự học và các hoạt động cần có trong quá trình tự học Tác giả cũng hướng dẫn GV cách tăng cường khả năng tự học của HS

Tác giả Trần Bá Hoành khi bàn về khái niệm tự học, tác giả cũng liệt kê các dấu hiệu của người tự học như: Người học tích cực chủ động, tự mình tìm ra tri thức kinh nghiệm bằng hành động của mình, tự thể hiện mình Tự học là tự đặt mình vào tình huống học, vào vị trí nghiên cứu, xử lí các tình huống, giải quyết các vấn đề, thử nghiệm các giải pháp Ông khẳng định tự học thuộc quá trình cá nhân hóa việc học

Những năm gần đây, đề tài phát triển NLTH cho HS cũng được các trường đại học nghiên cứu ở các môn Toán, Lí, Hóa,… như: bài viết “xây dựng khung NLTH của HS THPT trong dạy hóa học theo mô hình Blended learning” của các tác giả Nguyễn Văn Đại & Đào Thị Việt Anh, trường Đại học Sư phạm

Hà Nội 2 trên tạp chí Giáo dục, số 458 (kì 2 – 7/2019), tr 45 – 50; đề tài “Phát triển NLTH cho học sinh trong dạy học giải bài tập nguyên hàm – tích phân, giải tích 12” của tác giả Lê Văn Quyết, trường Đại học Giáo đục, Đại học Quốc gia

Hà Nội, năm 2016;…

Có thể nói, các tác giả Việt Nam đã chung một quan điểm đó là tự học là một quá trình học tập độc lập của người học và liệt kê các dấu hiệu để nhận diện người có khả năng tự học; Các tác giả cũng khẳng định tầm quan trọng của việc

dạy HS NLTH Tuy nhiên, các biện pháp để dạy HS NLTH còn ít được GV ở trường THPT để ý đến

1.1.2 Năng lực tự học

1.1.2.1 Khái niệm tự học và năng lực tự học

Tự học hiểu theo đúng bản chất là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…) và có khi cả cơ bắp (sử dụng các phương tiện) cùng các phẩm chất, cả động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan, không ngại khó, ngại khổ, kiên trì, nhẫn nại, lòng say mê… để chiếm lĩnh một lĩnh vực khoa học nào đó, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình

giác, chủ động; tự đặt được mục tiêu học tập để đòi hỏi sự nỗ lực phấn đấu thực hiện; thực hiện các phương pháp học tập hiệu quả; điều chỉnh những sai sót, hạn chế của bản thân khi thực hiện các nhiệm vụ học tập thông qua tự đánh giá hoặc lời góp ý của giáo viên, bạn bè; chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn trong học tập

Như vậy, năng lực tự học cũng là một khả năng, một phẩm chất “vốn có” của mỗi cá nhân Tuy nhiên nó luôn luôn biến đổi tùy thuộc vào hoạt động của

cá nhân trong môi trường văn hóa – xã hội Năng lực tự học là khả năng bẩm sinh của mỗi người nhưng phải được đào tạo, rèn luyện trong hoạt động thực tiễn thì nó mới bộc lộ được những ưu điểm giúp cho cá nhân phát triển, nếu không sẽ mãi là khả năng tiềm ẩn

1.1.2.2 Cấu trúc của năng lực tự học

Chúng tôi vận dụng quy trình xây dựng cấu trúc NL của nhóm tác giả Griffin, P.; Care, E.; & Harding, S (2015); Nguyễn Văn Biên để xây dựng cấu trúc NLTH gồm các bước sau:

Bước 1: Định nghĩa NLTH

Bước 2: Xác định các thành tố của NLTH

Năng lực tự học cơ bản gồm 4 thành tố sau:

- Xác định mục tiêu học tập: HS tự xác định được mục đích, nội dung và cách thức tự học, hình thành ý thức về nhu cầu học tập Từ đó xây dựng cho mình động cơ học tập đúng đắn Có động cơ học tập tốt khiến cho HS tự giác, say mê học tập với mục tiêu cụ thể, rõ ràng, tự thân học tập do niềm yêu thích của bản thân và có thể tự học lâu dài, bền vững

- Lập kế hoạch và thực hiện cách học: HS phải biết cách lập kế hoạch tự học khoa học vừa sức và khả thi Lên danh mục các nội dung cần tự học, khối lượng và yêu cầu cần đạt được, các hoạt động cần phải tiến hành, sản phẩm cụ thể cần phải tạo ra, thời gian dành cho mỗi nội dung và hoạt động Khi lập kế

hoạch cần bao gồm các phương án phụ, dự kiến khắc phục các trở ngại đột xuất

về thời gian, ngoại cảnh, yêu cầu chung Ngoài ra, HS cần biết lựa chọn hình thức TH, quyết định cách thức chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng cho mình, phù hợp với trình độ tiếp thu,…

- Tiến hành kế hoạch tự học: HS thể hiện khả năng lực chọn các tài liệu thích hợp, sử dụng các phương pháp nhận thức phổ biến trong học tập, vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn để giải quyết các vấn đề học tập như: làm bài tập vận dụng, bài thực hành, thí nghiệm, …giúp tri thức có được không dễ quên

mà bền vững, thường xuyên được bổ sung, mở rộng, đào sâu, làm giàu tri thức

cá nhân

- Đánh giá và điều chỉnh hoạt động học: Học sinh tự nhận ra và điều chỉnh được những sai sót, hạn chế của bản thân trong quá trình học tập; suy ngẫm cách học của mình, rút kinh nghiệm để có thể vận dụng vào các tình huống khác; biết

tự điều chỉnh cách học Để tiện cho việc đánh giá, mỗi tiêu chí cần phân ra các mức độ khác nhau để cụ thể hóa việc đánh giá

Bước 3: Thiết lập chỉ số hành vi biểu hiện và xây dựng các mức độ chất lượng

Mức độ chất lượng dựa trên mức độ tự lực của học sinh, mức độ phức tạp và mức độ hoàn thiện của hành vi Các mức độ chất lượng được trình bày được dưới dạng các tiêu chí (Xem bảng tiêu chí chất lượng của các chỉ số hành vi -

phụ lục 01)

1.1.2.3 Các hình thức tự học

Theo Nguyễn Cảnh Toàn, tự học có 3 hình thức:

* Tự học không có hướng dẫn (tự học hoàn toàn): Người học tự tìm tài liệu để đọc, hiểu, vận dụng kiến thức Dạng tự học này phải dựa trên nền tảng người học có niềm khát khao, say mê khám phá tri thức mới và đồng thời phải có vốn tri thức vừa sâu vừa rộng Để làm được điều này, HS nên học 1 cách có hệ thống với thầy rồi mới chuyển qua học với tài liệu

* Tự học có hướng dẫn gián tiếp: Có GV ở xa hướng dẫn người học bằng tài liệu hoặc phương tiện thông tin khác Với hình thức này, mặc dù thầy ở xa nhưng vẫn có mối quan hệ trao đổi thông tin giữa GV và HS bằng các phương tiện trao đổi thông tin dưới dạng phản ánh và giải đáp các thắc mắc, làm bài, kiểm tra, đánh giá

* Tự học có hướng dẫn trực tiếp: Có tài liệu và giáp mặt với GV một số tiết trong ngày, trong tuần, được GV hướng dẫn giảng giải sau đó về nhà tự học

Để TH có hướng dẫn của HS đạt kết quả cao, giáo viên phải tuân thủ nghiêm những điều sau:

- Tạo động lực cho người học, giúp người học vượt qua các khó khăn, nhất là giai đoạn đầu

- Không châm chước, chiếu cố để người học không có tư tưởng ỷ lại

- Tạo được điều kiện về cơ sở vật chất cho việc tự học

TH giúp tạo ra tri thức bền vững cho người học bởi nó là kết quả của sự hứng thú, sự tìm tòi, nghiên cứu khoa học và lựa chọn Có phương pháp TH đúng đắn và phù hợp sẽ đem lại kết quả học tập cao hơn

1.2.1 Kết quả khảo sát học sinh

Chúng tôi đã tiến hành khảo sát HS theo phiếu khảo sát ở phụ lục 02, sau đó

thu thập và xử lí phiếu thu được kết quả ở bảng 1.1, hình 1.1 Cụ thể như sau:

Bảng 1.1 Phương pháp tự học môn Sinh học

TT Phương pháp tự học môn Sinh

học

Mức độ sử dụng Không

bao giờ

Hiếm khi

Thỉnh thoảng

Thường xuyên

01 Học bài cũ trước khi đến lớp (làm bài

tập về nhà và học lại nội dung bài cũ) 5,6% 16,3% 21,9% 56,2%

02

Đọc và chuẩn bị bài mới trong

SGK, tài liệu trước khi đến lớp

ngay cả khi GV không yêu cầu

39,3% 29,2% 23% 8,5%

03 Chỉ đọc và chuẩn bị bài trong trường hợp mà GV yêu cầu 10,1% 16,3% 26,4% 47,2%

04

Xây dựng kế hoạch tự học: xác định

được nội dung cần TH, phương pháp,

phương tiện TH, xác định được thời

gian TH và dự kiến kết quả

50,6% 27,5% 13,5% 8,4%

05

Thực hiện kế hoạch TH: tìm kiếm tài

liệu, phân tích, xử lí thông tin và vận

dụng KT, KN để giải quyết bài tập

47,8% 24,7% 21,3% 6,2%

06 Đánh giá kết quả & điều chỉnh quá

Dựa vào bảng 1.1 cho thấy khoảng 50% số HS thường xuyên học bài cũ

và chuẩn bị bài mới khi GV yêu cầu nhưng hầu như HS không tự giác tự học nếu không có sự hướng dẫn và nhắc nhở của GV (39,3% không bao giờ và 29,2% hiếm khi tự học) do vậy mà HS không bao giờ tự xây dựng và thực hiện kế hoạch tự học (trên 47%) cũng như hiếm khi hoặc không bao giờ đánh giá và điều chỉnh quá trình TH (24,7% hoặc 39,9%) Điều này phù hợp với kết quả hình 1.1,

đa số HS không biết cách TH (71,9%) do thiếu sự hướng dẫn của GV (65,2%)

và 41% HS được khảo sát không biết tìm kiếm nguồn tài liệu để học và cho rằng kiến thức sinh học rộng, trừu tượng và khó cho việc tự học (53,4%)

1.2.2 Kết quả khảo sát giáo viên

Chúng tôi đã tiến hành khảo sát GV theo phiếu khảo sát ở phụ lục 03, sau đó

thu thập và xử lí phiếu thu được kết quả ở bảng 1.2, hình 1.2 và hình 1.3

Bảng 1.2 Mức độ thường xuyên sử dụng các phương pháp và kĩ thuật

dạy học định hướng phát triển NLTH

TT Các PP và kĩ thuật dạy học Không

bao giờ

Hiếm khi

Thỉnh thoảng

Thường xuyên

01 Hướng dẫn HS TH theo tài liệu

06 Kĩ thuật sơ đồ tư duy 6,7% 0% 53,3% 40%

07 Sử dụng mô hình lớp học đảo ngược 66,7% 20% 13,3% 0%

Kết quả điều tra ở bảng 1.2 cho thấy quá trình dạy học ở trường THPT

GV đã có quan tâm đến hoạt động tự học của HS như đã sử dụng thường xuyên

bài tập cho HS tự học (46,7%) hay sử dụng PPDH thảo luận nhóm (66,7%) Tuy

nhiên còn hạn chế trong việc sử dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích

cực để gây hứng thú và phát triển NLTH cho HS như GV không bao giờ hoặc

hiếm khi hướng dẫn HS TH theo website hướng dẫn tự học (73,3%), mô hình lớp

học đảo ngược (86,7%), kĩ thuật KWL (68,7%),… Chính cách dạy này là một

trong những nguyên nhân làm cho HS chưa có thói quen tự học cũng như chưa có

phương pháp tự học hiệu quả, thiếu sự hướng dẫn của GV và tài liệu (hình 1.1)

Tác giả cho rằng sở dĩ GV còn hạn chế trong vấn đề lựa chọn các PPDH

phát triển NLTH cho HS có thể xuất phát từ cách nhìn nhận của GV về các biểu

hiện của NLTH Do đó, tác giả đã đưa ra 8 biểu hiện của NLTH để khảo sát GV

và thu được kết quả như hình 1.2

Hình 1.2 Nhận thức của GV về các biểu hiện NLTH của HS THPT

Qua hình 1.2 cho thấy đa số GV đã có nhận thức đúng nhưng chưa đầy đủ

và toàn diện về các biểu hiện NLTH của HS THPT Cụ thể trên 73% GV đồng ý với các biểu hiện NLTH (xác định đúng nội dung cần TH, xác định được phương pháp và phương tiện TH, xác định được thời gian TH và dự kiến kết quả, thu thập/tìm kiếm nguồn thông tin TH, phân tích và xử lí thông tin đã tìm kiếm) Còn khoảng 50% GV cho rằng các biểu hiện (vận dụng KT, KN để giải quyết tình huống nhiệm vụ học tập; đánh giá kết quả TH theo thang đánh giá NLTH

và chuẩn KT, KN; điều chỉnh, rút ra bài học kinh nghiệm cho nhiệm vụ TH tiếp theo) không phải là biểu hiện của NLTH Do vậy việc sử dụng PPDH phát triển NLTH cho HS chưa đạt hiệu quả Điều này phù hợp với kết quả GV đánh giá NLTH của HS lớp mình dạy (hình 1.3) là NLTH tốt và khá chỉ đạt 27%, còn 73% HS có NLTH trung bình và yếu

1.2.3 Nhận xét, kết luận khảo sát

Như vậy, qua kết quả khảo sát tác giả nhận thấy rằng:

- Về giáo viên: đa số GV đều nhận thấy việc phát triển NLTH cho HS là cần thiết

và GV cũng đã nhận thức tương đối đầy đủ về NLTH Tuy nhiên, đa số GV còn

bị hạn chế sử dụng các biện pháp để tổ chức dạy học hình thành và phát triển NLTH cho HS THPT

- Về học sinh: Rất nhiều HS chưa có thói quen tự học, hoặc chưa có phương pháp

TH hiệu quả

Chương 2 Đề xuất một số biện pháp dạy học và thiết kế kế hoạch dạy học chủ đề “Gene và cơ chế di truyền phân tử” theo hướng phát triển NLTH

cho HS THPT 2.1 Một số biện pháp dạy học nhằm hình thành và phát triển năng lực tự học cho HS THPT

2.1.1 Tổ chức cho HS tự học dưới sự hướng dẫn của GV

Trong tiến trình dạy học, GV sẽ kết hợp giữa hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm tạo nên sự đa dạng, giúp HS vừa phát huy được khả năng tự nghiên cứu, vừa hỗ trợ nhau phát hiện kiến thức,…góp phần phát triển toàn diện nhân cách cho HS

Các giai đoạn tổ chức:

- Giai đoạn 1: GV giao nhiệm vụ và HS tự nghiên cứu theo cá nhân và theo nhóm tùy nhiệm vụ

GV có thể giao nhiệm vụ cho HS vào cuối tiết học trước (trực tiếp trên

lớp hoặc qua phòng học Zoom/MS Team/Google Meet) hoặc giao nhiệm vụ qua

nhóm lớp Messenger

GV sử dụng trang https://padlet.com để đưa các tài liệu liên quan lên và

để HS làm tường nộp sản phẩm cá nhân và nhóm Bằng cách này, GV và HS có thể dễ dàng theo dõi, đánh giá tiến trình, sản phẩm làm việc của HS, các bạn khác, các nhóm

HS nhận nhiệm vụ, vào padlet để đọc tài liệu/xem video,…và làm các bài tập theo yêu cầu của GV và nộp lên tường padlet Những nhiệm vụ cần thảo luận nhóm, HS có thể mở phòng zoom của lớp, sử dụng chức năng Breakout room chia phòng nhỏ cùng nhau thảo luận Điều này rất nhiều ích lợi như hạn chế đi lại, giảm bớt nguy cơ lây lan dịch bệnh và không bị giới hạn bởi không gian, thời gian

Giai đoạn này HS thực hiện ở nhà HS sẽ tự nghiên cứu, tìm tài liệu và hoàn thành các yêu cầu của GV thu được các sản phẩm thô

- Giai đoạn 2: HS học theo tiết trên lớp (trực tiếp hoặc trực tuyến) dưới sự hướng dẫn của GV

GV có thể linh hoạt sử dụng các phương pháp tích cực kết hợp với các phần mềm hỗ trợ để gây hứng thú học tập cho HS

Giai đoạn này GV nên đóng vai trò người hướng dẫn HS thảo luận làm rõ các vấn đề mà HS đã tự học

- Giai đoạn 3: HS tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng về quá trình tự học của bản thân và của nhóm

GV làm sẵn phiếu các tiêu chí đánh giá, gửi đến HS ở giai đoạn 1 để HS

có định hướng làm việc

HS sử dụng phiếu trong suốt tiến trình học để tự đánh giá và đánh giá chéo

2.1.2 Tích cực hóa hoạt động học tập của HS

Tích cực hóa hoạt động học tập của HS góp phần giúp các em hứng thú,

tự giác trong học tập Các hoạt động cần làm để tích cực hóa hoạt động của HS như sau:

các cách gợi mở, nêu và giải quyết vấn đề, GV cần khơi gợi, tạo ra các tình huống học tập có ý nghĩa nhằm giúp các em say mê, yêu thích môn học GV cần xây dựng động cơ, mục tiêu cho HS thông qua các hoạt động dạy học cụ thể, hướng dẫn phương pháp tự học và thường xuyên giám sát hoạt động tự học ngoài giờ lên lớp của các em

Có sự kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp dạy học của GV và phương pháp tự học của HS Đối với HS phổ thông, hoạt động tự học chủ yếu thông qua

sự hướng dẫn của GV Do vậy, GV cần xây dựng động cơ tự học cho HS, bởi quá trình tự học cần được bắt nguồn từ động cơ bên trong, từ chính năng lực và nhu cầu của người học Đổi mới phương pháp dạy học cần tập trung vào dạy cách học, phương pháp học tập và cả phương pháp tự học GV cần sử dụng hiệu quả các nguồn lực, tạo môi trường học tập đa dạng, khuyến khích HS tự tìm hiểu, tự khám phá kiến thức thông qua các phương pháp dạy học tích cực, chẳng hạn như: dạy

học theo dự án, dạy học nêu vấn đề,…

2.1.3 Hướng dẫn HS cách tự đọc sgk, tài liệu tham khảo

Trong quá trình dạy học, GV không chỉ cung cấp kiến thức cho HS mà còn cần trang bị cho các em ý thức tự giác học tập, có phương pháp tự học, tự củng cố, phát triển kiến thức trước và sau giờ học, hình thành một số kĩ năng tự học như: kĩ năng thu thập tài liệu, kĩ năng đọc sách giáo khoa, tài liệu tham khảo,… Nếu HS có phương pháp tự đọc sách giáo khoa, tài liệu tham khảo thì sẽ chủ động hơn trong quá trình tiếp nhận tri thức Tuy nhiên, kĩ thuật đọc phụ thuộc vào mục tiêu của người đọc, được thể hiện thông qua cách đọc HS có thể sử dụng một số cách đọc sau dựa trên mục tiêu đọc của cá nhân:

- Đọc lướt qua: Nhằm khái quát những khái niệm ban đầu và nội dung trong cuốn sách Với những người có kinh nghiệm, bằng cách đọc lướt đã nắm được nội dung

cơ bản của tài liệu Khi đọc lướt, người đọc có thể bỏ qua một số trang, đoạn nào

đó hoặc dừng lại kĩ ở một số nội dung Cách đọc này sử dụng khi đọc để tìm hiểu một vấn đề, cần làm rõ thêm hoặc tìm những cách diễn đạt khác nhau cho một vấn

đề nào đó

- Đọc có trọng điểm (hay đọc từng phần): là cách đọc từng đoạn, từng phần đã được lựa chọn từ trước nhằm tập trung thời gian cho những nội dung cần thiết

- Đọc toàn bộ nhưng không nghiên cứu sâu: Cách đọc này nhằm khái quát toàn bộ nội dung cuốn sách mà không đi sâu vào từng nội dung cụ thể Với cách đọc này, người đọc có thể nắm được ý tưởng chính cũng như nội dung chính của cuốn sách

- Đọc kĩ và nghiên cứu sâu nội dung: Đây là cách đọc quan trọng nhất, cần thiết nhất trong tự học để lĩnh hội đầy đủ nội dung cuốn sách Từng nội dung, từng vấn

đề được người đọc xem xét, tìm hiểu cặn kẽ Những nội dung, tư tưởng của cuốn sách được người đọc đánh giá, phê phán và được hiểu một cách đầy đủ, sâu sắc Tóm lại, trong quá trình dạy học, mỗi GV sẽ có những cách thức khác

nhau để bồi dưỡng năng lực tự học cho HS Trong phạm vi đề tài này tác giả đã tiến hành thực nghiệm dạy học chủ đề “Gene và cơ chế di truyền phân tử” bằng biện pháp tổ chức HS tự học dưới sự hướng dẫn của GV

2.2 Thiết kế kế hoạch dạy học theo hướng phát triển năng lực tự học cho HS THPT qua chủ đề Gene và cơ chế di truyền phân tử - Sinh học 12

CHỦ ĐỀ: GENE VÀ CƠ CHẾ DI TRUYỀN PHÂN TỬ

Thời lượng: 4 tiết

- Nêu được khái niệm gen, mã di truyền và đặc điểm của mã di truyền

- Nêu được cấu trúc và chức năng của mRNA, tRNA, rRNA

- Trình bày được cơ chế nhân đôi DNA ở sinh vật nhân sơ

- Nêu được những điểm khác nhau cơ bản trong cơ chế nhân đôi DNA ở sinh vật nhân thực so với sinh vật nhân sơ

- Trình bày được diễn biến chính của cơ chế phiên mã ở sinh vật nhân sơ

- Nêu được những điểm khác nhau trong cơ chế phiên mã của sinh vật nhân thực

so với phiên mã ở sinh vật nhân sơ

- Trình bày được diễn biến chính của cơ chế dịch mã

- Viết được sơ đồ mối liên hệ của DNA, RNA và protein thông qua các cơ chế di truyền phân tử

- Vận dụng kiến thức lý thuyết về cơ chế di truyền phân tử để xây dựng các công thức, từ đó vận dụng để giải được các bài toán liên quan

II Thiết bị dạy học và học liệu

- Video quá trình tự nhân đôi, phiên mã, dịch mã

- Phiếu học tập số 1

- Phiếu học tập số 2 “Cơ chế di truyền phân tử”

- Phiếu học tập số 3 “Bài tập cơ chế di truyền phân tử”

- Phiếu tiêu chí đánh giá hoạt động nhóm

- Máy chiếu, sgk

- Điện thoại có kết nối 3G/4G hoặc máy vi tính kết nối wifi

- Link bài tập luyện tập trên quizizz:

https://quizizz.com/admin/presentation/614697f5d786c3001e432228

- Link padlet để HS các nhóm thảo luận và làm bài tập nhóm:

https://padlet.com/nguyentuyet020884/wvh82lin09hqha6a

III Tiến trình dạy học

1 Giai đoạn 1: HS tự nghiên cứu ở nhà

* Mục tiêu: Hs tự tìm hiểu được mục tiêu của chủ đề, có được sản phẩm thô của

PHT số 01 (phụ lục 04) và PHT số 02 (phụ lục 05)

* Tổ chức thực hiện

- GV tạo tường trên padlet, đưa tài liệu, PHT để HS tìm hiểu và nộp sản phẩm Gồm các bước sau:

+ Bước 1: Lập tài khoản trên trang https://padlet.com

+ Bước 2: Đăng nhập tài khoản và tạo một padlet (có 8 dạng padlet tuy nhiên nên chọn dạng kệ tủ để thuận tiện cho HS làm việc theo nhóm)

+ Bước 3: Đưa nội dung liên quan đến chủ đề như bản mềm sgk

của chủ đề, video cơ chế tự nhân đôi (copy link từ youtube), video cơ chế phiên

mã và video cơ chế dịch mã (do GV tự làm video); PHT số 01, PHT số 02, PHT

số 03, PHT số 04 và phiếu đánh giá

+ Bước 4: Gửi link padlet vào nhóm messenger facebook của lớp

để HS tự thực hiện https://padlet.com/nguyentuyet020884/wvh82lin09hqha6a

- GV chuẩn bị các câu hỏi trắc nghiệm để khởi động hoặc luyện tập trên

quizizz Gồm các bước sau:

+ Bước 1: Đăng kí tài khoản trên trang web https://quizizz.com + Bước 2: Chọn Create -> New quiz -> Tạo câu hỏi (có nhiều dạng câu trắc nghiệm 1 lựa chọn, nhiều lựa chọn, trả lời ngắn,…)

+ Bước 3: Nếu GV dùng để luyện tập trên lớp thì khi dạy, đăng nhập trang web, mở bài dưới dạng “Start a live lession” và cung cấp cho HS

“Enter code” để HS tham gia trực tiếp trên lớp Nếu GV sử dụng để HS ôn tập thêm ở nhà thì khi mở bài dưới dạng “Assign homework” và cung cấp mã code

hoặc link để HS ôn tập ở nhà

- GV tạo công cụ khảo sát trên google forms Gồm các bước sau:

+ Vào Forms trong gmail của GV

+ Chọn “+” để tạo biểu mẫu

+ Tạo câu hỏi khảo sát, có nhiều dạng (trắc nghiệm 1 lựa chọn, hộp kiểm, thả, trả lời ngắn, đoạn) tùy câu hỏi GV lựa chọn dạng phù hợp

https://forms.gle/HUFeEsRBH8QUnxoN8

- GV chia HS thành các nhóm, giao nhiệm vụ cho HS và các nhóm (trong nhóm nên có cả HS khá giỏi và trung bình để hỗ trợ nhau Hướng dẫn HS sử dụng trang web https://padlet.com, https://quizizz.com, https://forms.gl

- GV theo dõi tiến độ HS làm bài, nộp bài trên padlet, kiểm tra thống kê trên google forms để đánh giá quá trình tự học của HS ở nhà, kịp thời hỗ trợ, giải quyết những khó khăn mà HS gặp phải trong quá trình tự học ở nhà

- Đối với HS thực hiện các yêu cầu giáo viên nêu trong padlet Cụ thể như sau:

+ Đọc sgk bản mềm về chủ đề để xác định mục tiêu của chủ đề gồm mục tiêu KT, KN liên quan đã có, đã biết và mục tiêu KT, KN cần học

+ Hoàn thành PHT số 01

+ Xem video quá trình nhân đôi DNA, cơ chế phiên mã, cơ chế dịch mã và hoàn thành PHT số 02

+ Hoàn thành khảo sát trên https://forms.gle/HUFeEsRBH8QUnxoN8

sau khi hoàn thành nhiệm vụ tự học trên Padlet

2 Giai đoạn 2: HS tìm hiểu chủ đề dưới sự hướng dẫn của GV ở tiết học trên lớp (phòng học zoom)

- Sử dụng phòng học zoom trên trang https://lms.vnedu.vn theo thời khóa biểu của nhà trường

2.1 Hoạt động mở đầu

* Mục tiêu: khơi dậy hứng thú tìm hiểu bản chất của hiện tượng di truyền

* Tổ chức thực hiện

GV: Đưa ra tình huống có vấn đề “Khi Nga và Lan cùng xem ảnh của Lan và

mẹ chụp chung Nga thấy Lan và mẹ thật giống nhau, nhất là cái miệng hình trái tim thật đáng yêu Nga bảo: Mẹ bạn truyền cho bạn cái miệng xinh ghê.” Theo

em, Nga nói như thế là đúng hay sai? Vì sao?

HS: dựa vào kiến thức đã học ở sinh 10 để trả lời => Rút ra kết luận: bố mẹ truyền cho con gen chứ không phải tính trạng

GV: Gene được truyền như thế nào từ thế hệ này sang thế hệ khác?

2.2 Hoạt động hình thành kiến thức

2.2.1 Hoạt động 1: tìm hiểu mục tiêu của chủ đề

* Mục tiêu: Rèn luyện cho HS kĩ năng xác định mục tiêu của bài học/chủ đề học tập

* Tổ chức thực hiện:

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ (thực hiện ở giai đoạn 1)

GV đã giao nhiệm vụ này ở bước 1 HS đã nhận nhiệm vụ qua

messenge nhóm lớp

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ (thực hiện ở giai đoạn 1)

Theo dõi tiến độ nộp bài của HS trên padlet

và nhắc nhở HS hoàn thành

HS đọc và hoàn thành xác định mục tiêu nộp lên padlet

Bước 3: Báo cáo, thảo luận (thực hiện ở tiết học)

GV gọi 1 vài HS chia sẻ bài làm của mình đã

nộp trên padlet

GV giải đáp thắc mắc của HS (nếu có)

HS được gọi sẽ chia sẻ bài làm của mình

HS khác nhận xét, bổ sung

Bước 4: Kết luận, nhận định (thực hiện ở tiết học)

GV chỉ rõ cho HS mục tiêu nào đã đạt được ở

những nội dung học trước, những mục tiêu

nào cần đạt được thông qua học chủ đề này

GV chốt lại mục tiêu của chủ đề

HS lắng nghe, sửa lại bài và nộp lại trên padlet

2.2.2 Hoạt động 2: Tìm hiểu về DNA , gene, các loại RNA

* Mục tiêu: Dựa vào cấu trúc hoá học của phân tử DNA, trình bày được chức

năng của DNA Nêu được ý nghĩa của các kết cặp đặc hiệu A – T và G – C Nêu được khái niệm và cấu trúc của gene Phân loại được các loại gene dựa vào cấu trúc và chức năng Phân biệt được các loại RNA về cấu trúc và chức năng

* Tổ chức thực hiện:

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ (đã thực hiện ở giai đoạn 1)

GV: yêu cầu hs làm việc cá nhân hoàn thành

PHT số 1 (phụ lục 04) trên padlet

HS đã nhận nhiệm vụ qua messenger facebook nhóm lớp

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ (đã thực hiện ở giai đoạn 1)

GV: Theo dõi tiến độ nộp bài của HS trên

padlet và nhắc nhở HS hoàn thành

HS đọc và hoàn thành xác định mục tiêu nộp lên padlet

Bước 3: Báo cáo, thảo luận (thực hiện ở tiết học)

Gọi các HS khác nhau trả lời và nhận xét

biệt giữa DNA và RNA

Ghi bài vào vở

nu của 2 mạch liên kết với nhau bằng liên kết hidro theo NTBS

- Mạch đơn Trong đó:

+ mRNA mạch thẳng + tRNA và rRNA: có liên kết hidro cục bộ tạo nên cấu trúc không gian

tRNA – vận chuyển aa

rRNA – kết hợp protein tạo ra ribosome

2.2.3 Hoạt động 3: Tìm hiểu về mã di truyền

* Mục tiêu: Nêu được khái niệm và các đặc điểm của mã di truyền

* Tổ chức thực hiện:

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ (thực hiện ở tiết học)

- Chiếu (vẽ) sơ đồ :

Gene -> mRNA -> Protein -> Tính trạng

- Nêu câu hỏi:

+ Từ 4 loại nucleotide trên gene và trên

mRNA làm thế nào để mã hóa hết 20 loại

acid amin của protein?

+ Nêu đặc điểm của mã di truyền

Nhận nhiệm vụ

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ (thực hiện ở tiết học)

Gv: gợi ý cho hs sử dụng toán tổ hợp để

tìm cách xác định mã di truyền

- Chốt: mã di truyền là mã bộ ba

Hướng dẫn HS cách đọc mã di truyền trên

mạch gốc của gene và trên mRNA

Dùng toán tổ hợp thử các trường hợp => rút ra kết luận: Cứ 3 nucleotide mã hóa 1 acid amin là hợp lí nhất

Đọc sgk tìm hiểu các đặc điểm của mã di truyền

Bước 3: Báo cáo, thảo luận (thực hiện ở tiết học)

Nhận xét, gọi HS khác bổ sung

GV: Yêu cầu hs làm bài tập sau:

- Hãy xác định các bộ ba mã di truyền trên

đoạn DNA và mRNA sau:

Đoạn DNA:

3’… TAC GGG CGC AGG TTA TTC AAA

…5’ (mạch gốc)

5’… ATG CCC GCG TCC AAT AAG

Trình bày khái niệm mã di truyền

và đặc điểm mã di truyền

Làm bài tập mở rộng

- Cấu trúc chung của gene: gồm 3 vùng (tính từ đầu 3’ đến đầu 5’ của mạch

mã gốc) là vùng điều hòa, vùng mã hóa và vùng kết thúc

4 Mã di truyền:

- Khái niệm: Là trình tự các nucleotide trong gene quy định trình tự các acid amin trong protein

- Đặc điểm chung của mã di truyền:

+ Mã di truyền được đọc từ một điểm xác định theo từng bộ ba nucleotide mà không gối lên nhau (với mạch gốc của gene đọc theo chiều 3’ – 5’; với mRNA đọc theo chiều 5’ – 3’)

+ Mã di truyền mang tính phổ biến, tức là tất cả các loài đều dùng chung một

bộ mã di truyền (trừ một vài ngoại lệ)

+ Mã di truyền mang tính đặc hiệu, tức là một bộ ba chỉ mã hoá cho một loại acid amin

+ Mã di truyền mang tính thoái hoá, tức là nhiều bộ ba khác nhau cùng mã hoá cho một loại acid amin, trừ AUG và UGG

2.2.4 Hoạt động 4: Tìm hiểu các cơ chế di truyền phân tử

* Mục tiêu: Phân tích được cơ chế tái bản của DNA là một quá trình tự sao

thông tin di truyền từ tế bào mẹ sang tế bào con hay từ thế này sang thế sau Phân tích được bản chất phiên mã thông tin di truyền là cơ chế tổng hợp RNA dựa trên DNA Trình bày được cơ chế tổng hợp protein từ bản sao là RNA có bản chất là quá trình dịch mã

* Tổ chức thực hiện