THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM ĐỂ RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG HỢP TÁC TRONG DẠY HỌC PHẦN VI SINH VẬT –SINH HỌC 10 THPT

A SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ĐÔ LƯƠNG 3 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM ĐỂ RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG HỢP TÁC TRONG DẠY HỌC... Hầ

A SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ĐÔ LƯƠNG 3

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM ĐỂ RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG HỢP TÁC TRONG DẠY HỌC

MỤC LỤC

I.ĐẶT VẤN ĐỀ 1

1.Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3.Nhiệm vụ nghiêncứu 3

4.Giả thuyết khoa học 3

5 Điểm mới của đề tài 3

II NỘI DUNG 3

1.Thực trạng về việc rèn luyện kỹ năng hợp tác trong dạy học bộ môn sinh ở trường THPT 3

1.1.Ưu điểm 3

1.2.Tồn tại 3

1.3.Một số giải pháp đổi mới phương pháp dạy học ở trường THPT ….3

2.Nội dung 4

2.1.Cơ sở lí luận của đề tài 4

2.1.1.Kỹ năng hợp tác 4

2.1.2 Hoạt động trải nghiệm 5

2.1.3.Một số dạng HĐTN trong dạy học Sinh học 5

2.1.4.Vai trò của hoạt động trải nghiệm trong việc rèn luyện kỹ năng hợp tác 5

2.2.Tổ chức một số HĐTN trong dạy học phần vi sinh vật, Sinh học 10 THPT 5

2.2.1.Tổ chức HĐTN dạng tham quan, thực hành để dạy bài "Sinh trưởng và sinh sản của Vi sinh vật"- Sinh học 10 THPT 6

2.2.2 Tổ chức HĐTN dạng thực hành thí nghiệm để dạy bài "Thực hành lên men êtilic và lactic"- Sinh học 10 THPT……….11

2.3.Thực nghiệm sư phạm 19

2.3.1 Mục đích thực nghiệm……… 19

2.3.2 Nội dung thực nghiệm……….19

2.3.3 Phương pháp thực nghiệm……….19

2.3.4 Kết quả thực nghiệm……… 20

III.KẾT LUẬN 22

3.1 Kết luận 22

3.2 Kiến nghị 23

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 24

I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

Định hướng chung của việc đổi mới phương pháp dạy học là: “Đổi mớiphương pháp dạy học ở tất cả các cấp và bậc học, kết hợp tốt học với hành, gắnnhà trường với xã hội Áp dụng những phương pháp dạy học hiện đại để bồi dưỡngcho HS những kĩ năng, tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề”

Hiện nay, xu thế chung của việc đổi mới phương pháp dạy học có nhiều tiềmnăng phát huy cao độ tính tích cực, chủ động và sáng tạo của HS chuyển từ hìnhthức giáo viên chỉ giới hạn vào việc truyền đạt thông tin cho HS sang hình thứcgiáo viên tổ chức hoạt động độc lập nhận thức của HS qua đó phát huy tính tíchcực, độc lập và sáng tạo của HS.Việc chuyển hoá những thành tựu của rất nhiềungành khoa học kỹ thuật,nhiều phương pháp khác nhau vào dạy học là một tiềmnăng vô tận tạo nên sức mạnh cho công nghệ dạy học hiện đại Trong đó đáng chú

ý là tổ chức hoạt động trải nghiệm

Như chúng ta đã biết, Sinh học là môn khoa học thực nghiệm có ứng dụngrộng rãi ở hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội cũng như trong sản xuất Quátrình dạy học bộ môn Sinh học không chỉ đơn thuần là trang bị cho HS kiến thức

mà phải thông qua kiến thức để hình thành và bồi dưỡng cho HS kĩ năng tư duy,năng lực nhận thức để các em có khả năng tự học và vận dụng kiến thức đã họcvào thực tiễn Một trong những biện pháp hữu hiệu để hình thành và phát triển kĩnăng tư duy cho HS là sử dụng tổ chức hoạt động trải nghiệm Thông qua hoạtđộng trải nghiệm HS vừa lĩnh hội được sâu sắc kiến thức vừa rèn luyện được các kĩnăng tư duy, tạo cho các em hứng thú, niềm tin trong quá trình học tập Trên cơ sở

đó, các em biết vận dụng các kiến thức Sinh học vào đời sống đáp ứng yêu cầugiáo dục tổng hợp, hướng nghiệp cho HS khi ra trường và tiếp tục theo học ở cácbậc cao hơn

Trong thực tế giảng dạy các môn khoa học thực nghiệm nói chung và mônSinh học nói riêng ở nhà trường phổ thông hiện nay, phần lớn giáo viên vẫn còn

áp dụng phương pháp dạy học truyền thống : thông báo,nhồi nhét kiến thức, líthuyết chưa gắn với thực hành HS không được tạo điều kiện để bồi dưỡng phươngpháp nhận thức, rèn luyện tư duy khoa học,phát triển năng lực tự giải quyết vấn đềchỉ chú ý giảng dạy kiến thức mà chưa chú ý đến giảng dạy gắn với thực hành Hầuhết, Giáo viên có tâm lí ngại sử dụng hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm, tổchức hoạt động trải nghiệm trong các giờ dạy để giảng dạy không đúng quy trìnhdẫn đến HS không được tạo điều kiện để rèn luyện kĩ năng,tư duy khoa học, khôngphát triển năng lực của bản thân Hậu quả học sinh chỉ nắm được các kiến thức líthuyết hàn lâm mà không rèn được các kĩ năng, hạn chế sự phát triển tư duy của

HS, dần dần mất đi những hiểu biết sáng tạo vô cùng lí thú của bộ môn khoa họcthực nghiệm này và gây mất hứng thú về sự yêu thích bộ môn Sinh Học

Nhiệm vụ giáo dục hiện nay không chỉ cung cấp cho học sinh kiến thức mà phảirèn luyện cho học sinh kỹ năng sống, kỹ năng học tập.

Hoạt động trải nghiệm là hình thức học tập gắn học tập với thực tiễn, gắn giáodục trong nhà trường với giáo dục ngoài xã hội, “phá vỡ” không gian lớp học,đồng thời có sự tham gia của nhiều nguồn lực xã hội vào quá trình giáo dục Đây

là một hình thức tổ chức dạy học tạo điều kiện cho HS có những trải nghiệm khámphá mới mẻ, qua đó góp phần hình thành kiến thức và phát triển các kỹ năngcần thiết cho người người học

Mà bộ môn Sinh học lại có rất nhiều kiến thức gắn liền với thực tiễn đời sống.Cho nên rất thuận lợi cho việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm

Hiện nay các đề tài nghiên cứu về hoạt động trải nghiệm đa số nhằm rènluyện kỹ năng tự học cho học sinh hoặc nâng cao hoạt động dạy học Để hoạt độngtrải nghiệm có hiệu quả mỗi học sinh phải biết rèn luỵên cho mình kỹ năng hợptác, kỹ năng giao tiếp Mỗi loại kỹ năng có vai trò khác nhau nhưng HĐTN thànhcông thì kỹ năng hợp tác nhóm đóng vai trò cực kì quan trọng

Mặt khác, trong chương trình giáo dục phổ thông sắp tới mà Bộ Giáo dục vàĐào tạo vừa mới ban hành thì hoạt động trải nghiệm được đưa vào giảng dạy từlớp 1 đến lớp 12 với số tiết là 105 tiết / năm và được xem là hoạt động giáo dục bắtbuộc, trong đó HS dựa trên sự huy động tổng hợp kiến thức và kỹ năng từ nhiềulĩnh vực khác nhau để trải nghiệm thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hộidưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, qua đó hình thành kiến thức vàphát triển các kỹ năng và năng lực cần thiết cho người học

Từ những lý do trên, tôi chọn đề tài “Thông qua hoạt động trải nghiệm để rèn luyện kỹ năng hợp tác cho học sinh trong dạy học phần vi sinh vật - Sinh học 10 THPT” để nghiên cứu.

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm để rèn luyện kỹnăng hợp tác cho học sinh trong dạy học phần vi sinh vật - Sinh học 10 THPTnhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn Sinh học góp phần đổi mới sự nghiệpgiáo dục của Việt Nam

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu, đề tài phải thực hiện được các nhiệm vụnghiên cứu sau:

- Nghiên cứu lí luận và thực tiễn về hoạt động trải nghiệm, vai trò của hoạt độngtrải nghiệm, hệ thống các nhóm kĩ năng, kĩ năng nhận thức của học sinh

- Nghiên cứu quy trình tổ chức các hoạt động trải nghiệm

- Tổ chức một số HĐTN nhằm rèn luyện kĩ năng hợp tác cho học sinh trong dạyhọc phần vi sinh vật - Sinh học 10 ở trường trung học phổ thông

- Thực nghiệm sư phạm để khảo sát để có sự so sánh về mức độ thu nhận kiến thứccủa HS giữa các lớp thực nghiệm và đối chứng xác định hiệu quả rèn luyện kĩ nănghợp tác cho học sinh.

4 Giả thuyết khoa học

Nếu Tổ chức HĐTN dạng tham quan, thực hành để dạy vi sinh vật - Sinh học 10

THPT thì nâng cao được hiệu quả việc rèn luyện kỹ năng hợp tác cho học sinh

5 Điểm mới của đề tài

- Rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh, tạo hứng thú học tập cho học sinhnhằm nâng cao hiệu quả dạy học

- Đề xuất quy trình tổ chức các HĐTN trong dạy học môn Sinh Học

- Thiết kế các HĐTN trong phần Sinh học vi sinh vật- Sinh học 10 THPT và tổchức các hoạt động đó một cách hợp lí thì sẽ rèn luyện được kỹ năng hợp tác chohọc sinh và góp phần nâng cao chất lượng dạy học

- Phạm vi nội dung: Tổ chức được một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học phần vi sinh vật, Sinh học 10 THPT để rèn luyện kỹ năng hợp tác cho học sinh

- Phạm vi thực nghiệm: Tiến hành thực nghiệm tại các lớp 10 trong trườngTHPT

II NỘI DUNG

1 Thực trạng về việc rèn luyện kỹ năng hợp tác trong dạy học bộ môn sinh ở trường THPT.

Trong quá trình điều tra thực trạng dạy và học môn Sinh học, thực trạng rènluyện một số kỹ năng cho học sinh ở một số trường , tôi thấy thực trạng của việcdạy học môn Sinh học ở trường như sau:

- Giáo viên luôn đổi mới dạy học theo xu hướng lấy học sinh làm trung tâm

- Đặc biệt môn Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, phản ánh những kháiniệm, hiện tượng,cơ chế qui luật trong tự nhiên và chính bản thân của mỗi conngười và điều này giúp cho giáo viên có thể đổi mới dạy học theo hướng khám phá

1.2 Tồn tại

- Đối với giáo viên đã có nhiều sự thay đổi đáng kể trong việc áp dụng cácphương pháp và hình thức tổ chức dạy học tích cực trong giảng dạy Nhưng để rènluyện cho học sinh kỹ năng hợp tác thông qua tổ chức các hoạt động trải nghiệm,

cho HS có điều kiện được thực tế trải nghiệm với cuộc sống thì chủ yếu đang cònlồng ghép, chưa tổ chức một cách bài bản do nhiều nguyên nhân như:

+ Điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường chưa đáp ứng được

+ Do chưa có tài liệu chính thống cho từng bộ môn

+ Do tâm lí của GV còn lo sợ khi đưa HS đi thực tế như việc quản lí, an toànlao động…

+ Do phải xây dựng kế hoạch phức tạp, rườm rà…

+ Mất nhiều thời gian, công sức…

- Còn đối với HS thì theo như tìm hiểu của chúng tôi, HS bây giờ rất thíchđược trải nghiệm, thích tự khám phá, tự học, tự nghiên cứu nhưng kỹ năng hợp tácnhóm chưa cao còn mang tính cá nhân

1.3 Một số giải pháp đổi mới phương pháp dạy học ở trường THPT

- Tự chủ xây dựng và thực hiện kế hoạch giáo dục

- Lựa chọn hoạt động trải nghiệm

- Đổi mới phương pháp dạy học

* Phương pháp rèn luyện kỹ năng hợp tác

- Đặt mục tiêu chung: Vì mục đich công việc chung, các thành viên trong

nhóm hợp tác và đặt mục tiêu của nhóm lên hàng đầu

- Lắng nghe: Mỗi nhóm phải có một trưởng các nhóm sẽ là người phân công

và theo dõi hoạt dộng của các cá thể trong nhóm Để có kết quả chung các thànhviên nêu ý kiến, biết lắng nghe và tiếp thu ý kiến của các thành vien khác

- Giúp đỡ lẫn nhau: Để hoàn thành nhiệm vụ của nhóm thì các cá nhân trongnhóm luôn giúp đỡ nhau trong mọi công việc

- Nâng cao trách nhiệm trong công việc: Mỗi các nhân phải hoàn thành tốt

nhiệm vụ của nhóm Muốn hoàn thành tốt thì các cá nhân nâng cao trách nhiệmtrong tất cả các khâu từ khâu phân chia nhóm, giao nhiệm vụ, tiến hành và tổng hợ

kết quả Đặc biệt là luôn hợp tác cùng nhau trong khi tham gia các hoạt động trảinhiệm mới mở.

2.1.2 Hoạt động trải nghiệm

- Mô hình HĐTN theo Divid A Kolb (1984), chu kì học tập qua trải nghiệmbao gồm 4 giai đoạn như sau:

2.1.3 Một số dạng HĐTN trong dạy học Sinh học.

- Tham quan, dã ngoại

- Phát huy được tính tích cực, tư duy độc lập sáng tạo cho học sinh

- HĐTN tạo điều kiện kết nối các kiến thức khoa học liên ngành

- Dạy học trải nghiệm giúp gắn kết giữa các lực lượng giáo dục trong vàngoài nhà trường

- HĐTN gắn kết giữa người dạy và người học.HĐTN là mô hình học tập tiêntiến nhằm giúp học sinh hoàn thiện bản thân mình

2.2.Tổ chức một số HĐTN trong dạy học phần vi sinh vật, Sinh học 10 THPT.

Trong phạm vi nghiên cứu chúng tôi đưa ra quy trình tổ chức các HĐTNnhằm rèn luyện kỹ năng hợp tác gồm các bước:

Bước 1- GV nêu vấn đề

Trải nghiệm

cụ thể (1)

Phản ánh qua quan sát (2)

Khái quát hóa trừu tượng (3)

Thực hành

chủ động

(4)

Bước 2- Chia nhóm và giao nhiệm vụ

Bước 3- Tiến trình HĐTN gồm các hoạt động: Chuẩn bị; Trải nghiệm cụ thể;Xây dựng báo cáo nhóm

Bước 4- Thảo luận và chia sẻ

Bước 5- Đánh giá kết quả hoạt động

Quá trình dạy học phần vi sinh vật, giáo viên đưa ra hai chuyên đề thửnghiệm như sau:

2 2.1.Tổ chức HĐTN dạng tham quan, thực hành để dạy bài "Sinh trưởng

và sinh sản của Vi sinh vật"- Sinh học 10 THPT.

* Mục tiêu của bài học:

+ Yêu thích khoa học, say mê học bộ môn Sinh học

+ Tích cực, chủ động tham gia các hoạt động học tập

+ Có ý thức vận dụng các tri thức, kĩ năng học được vào cuộc sống, lao động,học tập

- Kỹ năng hướng tới:

+ Kỹ năng tự chủ và tự học

+ Kỹ năng giải quyết vấn đề sáng tạo

+ Kỹ năng giao tiếp và hợp tác

GV đặt vấn

đề

- GV dẫn dắt vấn đề: VSV có kích thước hiển vi, vậy thì

sự sinh trưởng và sinh sản của chúng có giống vớicác nhóm sinh vật khác hay không?

=> Để tìm hiểu vấn đề này, hôm nay chúng ta cùng nghiên cứu

chủ đề: "Sinh trưởng và sinh sản của VSV".

Đặc điểm

Pha tiềm phátPha lũy thừaPha cân bằngPha suy vong

Bài tập 2: Phân biệt giữa hình thức nuôi cấy không

liên tục và nuôi cấy liên tục?

Bài tập 3: Phân biệt các hình thức sinh sản ở VSV? Bài tập 4: Nghiên cứu mục II – bài 27 SGK để hoàn thành phiếu học tập sau:

Nhiệt độ

Độ ẩm

Độ PhÁnh sáng

Áp suất thẩmthấu

Bài tập 5: Tham quan cơ sở trồng Nấm trên địa bàn

để nghiên cứu, tìm hiểu và thực hành trồng Nấm sò

để phục vụ gia đình?

- HS tiến hành phân công nhiệm vụ trong nhóm vàchuẩn bị địa điểm để tiến hành thực hiện.

- GV yêu cầu sản phẩm của các nhóm gồm có: 1bài báo cáo bằng Powerpoint về kết quả thực hiện

dự án và sản phẩm nấm sò mà nhóm đã trồngđược

Trải nghiệm

cụ thể

 Hoạt động 1: Tìm kiếm và xử lí thông tin.

- Tìm kiếm thông tin: Các nhóm HS có thể nghiên cứu SGK, tracứu trên mạng internet và các tài liệu khác để thu thập tìm kiếmthông tin các kiến thức về sinh trưởng và sinh sản của VSV; Vềcác kiến thức liên quan đến việc trồng Nấm sò

- Xử lí thông tin: Các thành viên của nhóm ghi các thông tin tìmkiếm mà đã được nhóm trưởng phân công vào giấy A4 → Thảoluận nhóm đi đến thống nhất ý kiến của cả tổ về các nhiệm vụ đãđược giáo viên giao → Thư ký tổng hợp ý kiến thống nhất củatổ

 Hoạt động 2: Tham quan trải nghiệm tại cơ sở trồng

+ B2: Học sinh nghe, ghi chép vào vở

+ B3: Tham quan các khu trồng Nấm thành phẩm của cơ sở

+ B4: Các nhóm thực hành trải nghiệm trồng Nấm với sự hướngdẫn của các kĩ thuật viên

Hoạt động 3: Xây dựng báo cáo của nhóm.

- Nội dung của bào báo cáo mỗi nhóm gồm:

+ Báo cáo về sản phẩm nghiên cứu lí thuyết của nhóm.

- GV nhận xét và đánh giá HS thông qua kết quả quan sát.

- HS tự rút kinh nghiệm cho bản thân

Bài tập 1: Đặc điểm của các pha sinh trưởng của quần thể vi khuẩn trong nuôi

cấy không liên tục:

Pha tiềm phát

Vi khuẩn thích nghi với môi trường, không có sự giatăng số lượng tế bào, enzim cảm ứng hình thành đểphân giải các chất

Pha lũy thừa

Trao đổi chất diễn ra mạnh mẽ, số lượng tế bào tăngtheo cấp số nhân, tốc độ sinh trưởng cực đại Có thểthu hoach sinh khối cuối pha lũy thừa

Pha cân bằng

Số lượng tế bào đạt cực đại và không đổi theo thờigian (số lượng tế bào sinh ra tương đương với số tếbào chết đi)

Pha suy vong

Số lượng tế bào trong quần thể giảm dần (do chấtdinh dưỡng ngày càng cạn kiệt, chất độc hại tích lũyngày càng nhiều)

Bài tập 2: Phân biệt giữa hình thức nuôi cấy không liên tục và nuôi cấy liên tục?

- Không được bổ sung chất dinh dưỡng

và không được lấy đi các sản phẩm

chuyển hóa

- Có pha suy vong

- Pha lũy thừa rất ngắn

- Pha cân bằng ngắn hơn

- Đến 1 giới hạn nào đó sự sinh trưởng

ngừng hẳn, sinh khối giảm

- Thường xảy Trong tự nhiên

- Bổ sung thường xuyên chất dinhdưỡng và loại bỏ không ngừng các chấtthải trong quá trình nuôi cấy

- Không có pha suy vong, dừng lại ởpha cân bằng động

- Pha lũy thừa kéo dài hơn

- Pha cần bằng duy trì liên tục

- Sự sinh trưởng duy trì liên tục

- Ứng dụng trong sản xuất

Bài tập 3: Phân biệt các hình thức sinh sản ở VSV?

- Sinh sản ở VSV nhân sơ:

+ Phân đôi: Là hình thức sinh sản chủ yếu của vi khuẩn.Vi khuẩn gấp nếpmàng sinh chất hình thành mêzôxôm làm điểm tựa dính vào để nhân đôi ADN,đồng thời thành tế bào hình thành vách ngăn để tạo 2 tế bào vi khuẩn.

+ Nảy chồi: Là hình thức sinh sản của một số vi khuẩn sống trong nước Tếbào mẹ tạo thành một chồi ở cực, chồi lớn dần rồi tách ra tạo thành một vi khuẩnmới

+ Bào tử: là hình thức sinh sản của một số vi khuẩn (vi khuẩn sinh mêtan).Bào tử được hình thành bên ngoài tế bào sinh dưỡng

- Sinh sản ở VSV nhân thực:

+ Phân đôi: Gặp ở Nấm men rượu rum

+ Nảy chồi: Gặp ở Nấm men rượu

+ Bào tử: Bằng bào tử vô tính (bào tử kín hoặc bào tử trần) và bào tử hữu tính(tiếp hợp)

Bài tập 4:

Nhiệt độ

Ảnh hưởng lớn đến tốc độ của cácphản ứng sinh hóa trong tế bào Căn

cứ vào khả năng chịu nhiệt, người tachia VSV làm 4 nhóm: VSV ưa lạnh,VSV ưa ấm, VSV ưa nhiệt và VSV ưasiêu nhiệt

Sử dụng nhiệt độ cao đểthanh trùng, nhiệt độ thấp đểkìm hàm sự sinh trưởng củaVSV

Độ ẩm

Hàm lượng nước quyết định độ ẩm mànước là dung môi của các chấtkhoáng, là yếu tố hóa học tham giavào các quá trình thủy phân các chất

Dùng nước để khống chế sựsinh trưởng của VSV

Độ pH

Ảnh hưởng đến tính thấm của màng,hoạt động chuyển hóa vật chất trong tếbào, hoạt tính enzim, sự hình thànhATP Dựa vào độ pH của môi trường,người ta có thể chia VSV thành 3nhóm chính: VSV ưa axit; VSV ưakiềm, VSV ưa pH trung tính

Thay đổi độ pH để ức chế sựsinh trưởng của VSV

Ánh sáng Vi khuẩn quang hợp cần năng lượng

ánh sáng để quang hợp Ánh sángthường có tác động đến sự hình thànhbào tử sinh sản, tổng hợp sắc tố, Dùng bức xạ để tiêu diệt

hoặc ức chế VSV