SKKN dạy học dự án bài thơ cảnh ngày hè của nguyễn trãi

Hơn nữa, trong xu thế đổi mới phương pháp dạy học ngày nay, việc tích cực hóa hoạt động của học sinh, phát huy năng lực tư duy sáng tạo, cảm thụ thẩm mĩ, hợp tác, xử lí thông tin, tổng h

Thơ trung đại ra đời cách chúng ta khoảng thời gian hàng trăm năm, với những dấu ấn thi pháp “mã văn hóa” riêng Nguyễn Trãi là nhà thơ kiệt xuất của dân tộc, kết tinh tinh hoa của văn học Lí Trần và mở ra bước ngoặt cho sự phát triển của thơ

ca dân tộc Thơ Nôm Nguyễn Trãi mở đầu cho sự phát triển của thơ ca Tiếng Việt, mộc mạc, giản dị nhưng không phải là dễ tiếp thu, nhất là với học sinh của thế kỉ XXI hiện nay Hiểu và đồng điệu với trăn trở, ưu tư rất đời, rất người của ông là cách hậu thế tri âm với người anh hùng dân tộc mà cuộc đời “tiếng gươm khua, tiếng thơ kêu xé lòng” Trong quá trình giảng dạy, nhiều em học sinh vẫn hay hỏi tôi: đối với thơ trung đại, thơ Nôm Nguyễn Trãi, làm thế nào để viết và cảm nhận tốt? Hơn nữa, trong xu thế đổi mới phương pháp dạy học ngày nay, việc tích cực hóa hoạt động của học sinh, phát huy năng lực tư duy sáng tạo, cảm thụ thẩm mĩ, hợp tác, xử lí thông tin, tổng hợp kiến thức áp dụng sáng tạo vào cuộc sống…thông qua dự án học tập cần được chú ý hơn bao giờ hết Để góp phần giải quyết khó khăn học sinh gặp phải cũng như đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn trong nhà trường phổ thông, tiệm cận chương trình Giáo dục tổng thể 2018, tôi đã tìm đến đề

tài: Dạy học dự án bài thơ “Cảnh ngày hè” của Nguyễn Trãi

II GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI

Giới hạn nội dung:

Đề tài tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của dạy học dự án và cách thức vận dụng phương pháp dạy học dự án trong phân môn Ngữ văn, vận dụng qua dạy học chủ đề thơ Nôm Nguyễn Trãi- bài thơ “Cảnh ngày hè”

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, phần nội dung được triển khai qua bốn phần:

4 Xác định hệ thống phương tiện và phương pháp thực hiện dự án

5 Xác định đối tượng, thời gian và môi trường thực hiện dự án

6 Xây dựng các hoạt động của dự án:

Phần ba: Vận dụng phương pháp dạy học dự án dạy học bài thơ “Cảnh ngày hè” nhằm tích cực hóa hoạt động học sinh, phát huy năng lực tư duy sáng tạo, cảm thụ thẩm mĩ, hợp tác, xử lý thông tin

1.Quyết định tên dự án: Có thể lựa chọn các dự án: Sức sống của thơ Nôm Nguyễn Trãi”, “Cảnh ngày hè” của Nguyễn Trãi- hành trình tiếp lửa”

2 Xác định mục tiêu của dự án:

3 Xác định bộ câu hỏi định hướng: giáo viên đặt vấn đề và định hướng cho học sinh các nhiệm vụ cần giải quyết qua bộ câu hỏi định hướng gồm câu hỏi tổng quát và bộ câu hỏi nội dung Ví dụ với dự án “Cảnh ngày hè” của Nguyễn Trãi- hành trình tiếp lửa” chúng tôi xây dựng câu hỏi tổng quát “ Sự cách tân của Nguyễn Trãi trong thơ Nôm”? và xác định bộ câu hỏi nội dung, chuyển giao nhiệm vụ học tập cho các nhóm học sinh

4 Xác định hệ thống phương tiện và phương pháp thực hiện dự án

5 Xác định đối tượng, thời gian và môi trường thực hiện dự án

6 Xây dựng các hoạt động của dự án:

Giai đoạn 1- chuẩn bị: chia nhóm, phân công nhiệm vụ, thiết kế chương trình…

Giai đoạn 2- học kĩ năng: GV giới thiệu cho HS các kĩ năng cần thiết để thực hiện dự án: kĩ năng công nghệ thông tin, làm video…

Giai đoạn 3- Hoạt động trải nghiệm sáng tạo thực hiện nhiệm vụ học tập: các nhóm trưởng phân công nhiệm vụ cho các thành viên: thu thập, xử lý thông tin,tìm nguồn thông tin…lập báo cáo và hoàn thiện sản phẩm

Giai đoạn 4- dạy học chuyên đề: Sự cách tân của Nguyễn Trãi trong thơ Nôm gắn với dạy học bài thơ “Cảnh ngày hè”, học sinh trình bày, giới thiệu sản phẩm nhóm Các nhóm còn lại theo dõi, quan sát, lắng nghe để nhận xét sản phẩm nhóm bạn Đặt câu hỏi, trao đổi nhiệm vụ, sản phẩm với các nhóm

Giai đoạn 5- hoàn thành sản phẩm và tổng kết dự án Giáo viên nhận xét, đánh giá sản phẩm và quá trình thực hiện, căn cứ tiêu chí để chấm điểm

Phần bốn: Hiệu quả của đề tài

IV: PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH:

ĐỀ TÀI KẾT HỢP NHIỀU PHƯƠNG PHÁP: Phương pháp thống kê phân loại, phương pháp so sánh, đối chiếu, nghiên cứu lý luận, nghiên cứu thực tiễn, phương pháp thực nghiệm sư phạm

B NỘI DUNG PHẦN MỘT: CƠ SỞ LÝ LUẬN DẠY HỌC DỰ ÁN

1 Phương pháp dạy học

Phương pháp dạy học chính là cách thức, sự tương tác chung giữa giáo viên

và học sinh ở trong điều kiện dạy học nhất định, nhằm đạt được các mục tiêu của việc dạy học Có ba bình diện cần xem xét trong phương pháp dạy học: quan

điểm, phương pháp dạy học cụ thể và kĩ thuật dạy học

1.1 Quan điểm về phương pháp dạy học

Được hiểu là tổng thể các định hướng về hành động phương pháp, mà ở đó có sự kết hợp của nhiều yếu tố như: nguyên tắc dạy học; cơ sở lý thuyết của lý luận dạy học; môi trường và điều kiện dạy học; định hướng cụ thể về vai trò của giáo viên, học sinh khi tham gia vào quá trình dạy học

Quan điểm dạy học bao gồm các định hướng có tính chiến lược và nó chính là mô hình lý thuyết của phương pháp dạy học

1.2 Phương pháp dạy học cụ thể

Có rất nhiều phương pháp dạy học như phương pháp thảo luận, nghiên cứu, trò

chơi hay xử lý tình huống, đóng vai, học nhóm,… Ở đây, phương pháp dạy học sẽ được hiểu là những hành động, cách thức của giáo viên và học sinh nhằm đạt được

1mục tiêu của việc dạy học, ở trong những điều kiện dạy học nhất định Phương pháp dạy học là cách thức của giáo viên và học sinh nhằm đạt được mục tiêu của

việc học tập

1.3 Kỹ thuật dạy học

Kỹ thuật dạy học bao gồm các phương pháp, cách thức hành động của giáo viên

ở từng tình huống cụ thể, nhằm thực hiện và điều khiển toàn bộ quá trình dạy học Một số kỹ thuật dạy học cho giáo viên gồm: kỹ thuật chia nhóm, đặt câu hỏi, kỹ

thuật hỏi chuyên gia, phòng tranh, kỹ thuật các mảnh ghép hay hoàn thành một nhiệm vụ,…

2 Khái niệm phương pháp dạy học dự án

Phương pháp dự án là một hình thức dạy học, trong đó học sinh dưới sự hướng dẫn và giúp đỡ của giáo viên tự lực thực hiện một nhiệm vụ học tập phức tạp, có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, nhằm tạo ra các sản phẩm và giới thiệu chúng Nhiệm vụ của phương pháp này đòi hỏi người học cần có tính tự học trong toàn bộ quá trình học tập Làm việc nhóm là hình thức làm việc cơ bản của phương pháp dự

án

3 Những đặc điểm chính của phương pháp dạy học dự án

1 Mục đích trọng tâm là giáo dục tri thức;

2.Thời lượng trung bình hoặc dài (tối thiểu vài tuần cho tới một học kỳ)

3 Đa ngành, đa lĩnh vực (nghĩa là nội dung giảng dạy đòi hỏi phải kết hợp kiến thức của nhiều ngành học, liên môn, tích hợp

4.Vấn đề/ chủ đề đặt ra phải có tính thách thức và gây hứng thú với người học

5 Người học làm trung tâm của hoạt động

6 Hoạt động nhóm là hình thức làm việc chủ yếu

7 Chủ đề phải liên hệ với những vấn đề mang tính thực tiễn

8 Có thành phẩm cụ thể, có giá trị thực tiễn

9.Mang lại cơ hội rèn luyện nhiều kỹ năng sống tích cực như kỹ năng quản

lý thời gian, quản trị dự án, kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng hợp tác nhóm, kỹ năng tranh luận xây dựng,…

10 Sử dụng các công cụ có tính trực quan và công nghệ thông tin cao

Phân loại theo sự tham gia của người học: dụ án nhóm, dự án cá nhân Dự án nhóm là hình thức dự án chủ yếu Trong trường phổ thông còn có dự án toàn trường, dự án cho một khối lớp, dự án cho mộ lớp học

Phân loại theo sự tham gia của người dạy: dụ án do một giáo viên hướng dẫn

và dự án do nhiều giáo viên cộng tác hướng dẫn

Phân loại theo quỹ thời gian: dự án nhỏ (từ 2-6 giờ học); dự án trung bình ( thực hiện trong một hoặc vài ngày, giớ hạn tong một tuần hoawcj40 giờ học) Dự

án lớn: dự án thực hiện với quỹ thời gian lớn, tối thiểu là một tuần, có thể kéo dài nhiều tuần

Phân loaijtheo nhiệm vụ: Dựa theo nhiệm vụ trọng tâm của dự án, có thể phân loại dự án theo các dạng sau:

- Dụ án tìm hiểu: khảo sát thục trạng đối tượng

- Dự án nghiên cứu: nhằm giải quyết các vấn đề, giải thích hiện tượng, quá trình

- Dự án thực hành ( dự án kiến tạo sản phẩm): trọng tâm là việc tạo ra các sản phẩm vật chất hoặc thực hiện một hành động thực tiễn, nhằm thực hiện những nhiệm vụ trưng bày, trang trí, biểu diễn hoặc sáng tác…

- Dự án hỗn hợp: có nội dung kết hợp với các dạng đã nêu như trên

Các loaị dự án trên không hoàn toàn tách biệt nhau Trong từng lĩnh vực chuyên môn người dạy có thể phân loại dựa trên các dạng dự án theo đặc thù riêng

Học sinh làm việc nhóm để lựa chọn chủ đề dự án; xây dựng kế hoạch dự án: xác định những công việc cần làm, thời gian dự kiến, phương pháp tiến hành và phân công công việc trong nhóm, chuẩn bị các nguồn thông tin để thực hiện dự án Học sinh cùng giáo viên thống nhất kế hoạch và nhiệm vụ học tập cũng như tieu chí đánh giá dự án

Bước 2: Thực hiện dự án

Tìm kiếm thông tin

Tiến hành điều tra

Thảo luận với các thành viên ở trong nhóm

Nhờ giáo viên hướng dẫn

Giáo viên theo dõi, hướng dẫn, tạo điều kiện thuận lợi cho các em thực hiện

dự án; đánh giá học sinh trong quá trình thực hiện dự án Bước đầu giáo viên thông qua sản phẩm cuối của các nhóm học sinh

Học sinh phân công nhiệm vụ cho các thành viên trong nhóm thực hiện dự án theo đúng kế hoạch; tiến hành thu thập xử lý thông tin đê hoàn thành sản phẩm báo cáo; liên hệ tìm nguồn giúp đỡ khi cần; thường xuyên phản hồi, thông báo thông tin cho giáo viên và cho các nhóm khác

Học sinh chuẩn bị tiến hành giới thiệu sản phẩm Giới thiệu sản phẩm dự án; tự đánh giá sản phẩm dự án của nhóm cũng như đánh giá sản phẩm của các nhóm bạn

I.1 Đáp ứng mục tiêu giáo dục

Mục tiêu chủ yếu của đọc văn bản trong nhà trường là mục tiêu giáo dục “ Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực”.( Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa

IX về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo)

I.2 Tính định hướng

Giờ dạy đọc văn bản trong nhà trường có tính định hướng, gắn với chuẩn năng lực đọc phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi giáo viên tổ chức cho người đọc – học sinh chiếm lĩnh văn bản bằng các phương pháp, biện pháp dạy học nhằm đạt được chuẩn năng lực đề ra

I.3 Tính tương tác, tính cộng đồng

Hoạt động đọc văn bản trong nhà trường xảy ra trong cùng một thời điểm, giữa một cộng đồng những người đọc có cùng lứa tuổi, có một số điểm tương đồng

về kiến thức nền Vì vậy mà mức độ tương tác, đồng thuận lớn

Trong hoạt động đọc, luôn xảy ra sự tương tác giữa kiến thức nền của văn bản với kiến thức nền của người đọc, tương tác giữa kiến thức nền của những người đọc

Ý nghĩa của văn bản được hình thành bởi sự tương tác giữa văn bản và người đọc Trong giờ dạy đọc văn bản, có thêm chiều kích thứ ba của sự tương tác, đó là tương tác giữa kiến thức nền của giáo viên và kiến thức nền của học sinh Ý nghĩa của văn bản mà mỗi học sinh thu nhận được trong lớp học là kết quả của sự tương tác giữa

ba loại kiến thức nền này Những kinh nghiệm sống, quan điểm thẩm mĩ, nhận thức

về cuộc sống của từng học sinh có những điểm không giống nhau do các em xuất

thân từ những gia đình khác nhau, sống trong những cộng đồng xã hội khác nhau Điều này tác động đến sự tương tác giữa học sinh với văn bản, giữa học sinh với nhau về văn bản và về những vấn đề của cuộc sống do văn bản gợi lên Giáo viên vừa là một trong những người đọc có kinh nghiệm hơn trong lớp học, vừa là người

tổ chức tiến trình tương tác này Giáo viên biết cách tổ chức cho học sinh thảo luận, chia sẻ ý tưởng, nhận thức về văn bản và những vấn đề của cuộc sống do văn bản gợi lên

I.4 Phát triển năng lực cho học sinh

“ Năng lực là khả năng thực hiện thành công hoạt động trong một bối cảnh nhất định nhờ sự huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác nhau như hứng thú, niềm tin, ý chí… Năng lực của cá nhân được đánh giá qua phương thức và kết quả hoạt động của cá nhân đó khi giải quyết các vấn đề của cuộc sống”.( Dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể)

Trong giờ đọc văn bản giáo viên Ngữ văn chú trọng phát triển các năng lực chung mà môn Ngữ văn có nhiều điều kiện để phát triển cho học sinh là:

- Năng lực thẩm mĩ

- Năng giao tiếp

- - Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

- Năng lực hợp tác Ngoài những năng lực trên, giờ đọc văn bản còn có nhiệm vụ phát triển năng lực đặc thù môn học: Năng lực đọc văn bản: hiểu cả nghĩa đen và nghĩa bóng của từ ngữ; đoán được nội dung của văn bản dựa trên đề tài; suy luận được ý nghĩa; thu nhận các thông tin chi tiết trong văn bản khi đọc; nhận ra các điểm chính, các thông tin chi tiết; nhận ra các chứng cứ chứng minh cho lí lẽ; thể hiện quan điểm (bao gồm cả việc thể hiện dưới hình thức viết); phân biệt được sự kiện và ý kiến; giải thích được các đặc điểm của các loại văn bản

II TÍNH KHẢ THI CỦA VIỆC ÁP DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

DỰ ÁN TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN Ở TRƯỜNG THPT

II.1 Ưu điểm vượt trội của dạy học dự án

Dạy học dự án là một hình thức dạy học quan trọng Với ưu điểm là giúp học sinh tự ý thức cũng như phát triển được kiến thức cùng các kỹ năng bản thân thông qua việc thực hiện các nhiệm vụ Đây là một mô hình học tập hiện đại mà học sinh được làm trung tâm của giờ học Các giáo viên sẽ hướng dẫn thực hiện nhằm giúp phát triển kiến thức cùng các kỹ năng của các em thông qua các nhiệm vụ học tập Các học sinh được khuyến khích tìm tòi và thực hành kiến thức được học để tạo ra các sản phẩm của chính mình Với sự chuẩn bị chu đáo và có đầu tư kĩ lưỡng của giáo viên, phương pháp dự án trong môn Ngữ văn sẽ khắc phục được tình trạng dạy đọc – chép, học sinh buồn ngủ trong giờ vì lời cô nói nhẹ nhàng quá…Trong giờ dạy

học dự án, các học sinh phải tự lực, tự ý thức, tham gia tích cực vào các giai đoạn học Chính điều này giúp các em có sự tự giác, tính trách nhiệm, sáng tạo

II.2 Vận dụng phương pháp dạy học dự án vào dạy học Ngữ văn

Mục tiêu của dạy học Ngữ văn ở cấp trung học phổ thông là giúp học sinh đọc hiểu được cả nội dung tường minh và hàm ẩn của các loại văn bản với mức độ khó hơn, đọc hiểu với yêu cầu phát triển tư duy phản biện; vận dụng được các kiến thức

về đặc điểm ngôn từ văn học, phong cách tác giả, tác phẩm, các yếu tố bên trong và bên ngoài văn bản để hình thành năng lực đọc độc lập Chính vì thế việc vận dụng phương pháp dự án là vô cùng cần thiết để góp phần giúp học sinh phát huy năng lực bản thân trong quá trình tìm đến chân trời tri thức mới mẻ Ưu điểm nổi bật nhất của dạy học dự án là tập trung vào một câu hỏi lớn hoặc một vấn đề quan trọng có thể có nhiều quan điểm liên quan tới nhiều bộ môn khác nhau

Đây còn là cơ hội đưa ra sáng kiến và thực hiện nhiều hoạt động khác nhau, học sinh chủ động làm việc,có hứng thú hơn với môn học Tuy vậy, mỗi văn bản có những đặc điểm riêng, đòi hỏi người giáo viên cần có cách dạy đọc phù hợp Thực tiễn cho thấy, dạy học dự án không phù hợp trong việc truyền thụ kiến thức lý thuyết mang tính hệ thống cũng như rèn luyện hệ thống kỹ năng cơ bản Mặt khác, dạy học

dự án đòi hỏi nhiều thời gian vì vậy phương pháp dạy này không thể thay thế cho phương pháp thuyết trình và luyện tập mà là hình thức dạy học bổ sung cần thiết cho các phương pháp dạy học truyền thống đòi hỏi thực hiện trong một thời gian nhất định nhằm phát huy sự hợp tác Dạy học dự án là hình thức dạy học quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học hiện đại như: Định hướng người học, định hướng hành động, dạy học giải quyết vấn đề và quan điểm dạy học tích hợp Bên cạnh đó, dạy học dự án góp phần gắn lý thuyết với thực tiễn, tư duy và hành động, nhà trường và

xã hội, tham gia vào việc đào tạo năng lực làm việc tự lực, năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, tinh thần trách nhiệm và khả năng cộng tác làm việc của người học Dạy học dự án phù hợp khi dạy các tác phẩm văn học cùng một chủ đề, tích hợp theo trục thời gian hoặc liên môn

Trong chương trình Ngữ văn 10, thơ văn Nguyễn Trãi chiếm thời lượng khá nhiều: “Cảnh ngày hè” 2 tiết, tác gia Nguyễn Trãi 2 tiết, Đại Cáo Bình Ngô 3 tiết Việc tìm hiểu thơ ca Nguyễn Trãi nói riêng và di sản văn học Nguyễn Trãi nói chung với học sinh thời hiện đại có nhiều khó khăn Thứ nhất là khoảng cách thời gian gần sáu thế kỉ, thứ hai là học sinh học văn bản qua các bản dịch chữ Nôm và chữ Hán

Trong các văn bản có nhiều từ cổ, ngày nay rất ít hoặc không dùng… các em rất khó hiểu hết ý nghĩa của lời thơ Vận dụng phương pháp dự án, giáo viên định hướng chủ đề và giao nhiệm vụ để các em tự tìm tòi, khám phá các phương diện nghệ thuật, nội dung của tác phẩm, tích hợp với khám phá tìm hiểu các danh thắng

ở địa phương, phục vụ cho dự án

III CÁCH THIẾT KẾ DẠY HỌC MÔN NGỮ VĂN THEO PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC DỰ ÁN

1.Quyết định tên dự án: Tên của dự án phải thể hiện tính có vấn đề, kích thích động cơ và hứng thú cho học sinh tìm hiểu, gắn với thực tiễn Đây là khâu quan trọng đầu tiên, học sinh chọn dự án dưới sự hướng dẫn của giáo viên Từ đó xây dựng đề cương cũng như kế hoạch cần xác định những công việc cần làm, thời gian

dự kiến, phương pháp tiến hành và phân công công việc trong nhóm Đây là bước đầu tiên và quan trọng, tất cả các thành viên trong nhóm phải cùng tham gia xây dựng và xác định:

- Nhiệm vụ cần làm

- Sản phẩm dự kiến

- Thời gian thực hiện và hoàn thiện dự án

- Cách triển khai và phương pháp hoàn thành dự án

Giáo viên và học sinh cùng đề xuất ý tưởng, xác định chủ đề của dự án Giáo viên có thể giới thiệu một số hướng đề tài thiết thực, phù hợp với học sinh phổ thông

để học sinh chọn và cụ thể hóa thành chủ đề hoặc học sinh tự đề xuất đề tài Chủ đề

đó phải khơi nguồn bằng ý tưởng có liên quan đến nội dung học tập, gắn với thực tiễn

2 Xác định mục tiêu của dự án: Khi quyết định tên dự án học sinh đồng thời xác định được mục tiêu cần hướng đến khi thực hiện dự án Học sinh làm việc nhóm

để vạch ra mục tiêu kiến thức, kĩ năng, kết quả cần đạt được sau khi thực hiện dự án

Từ đó các nhóm xác định những công việc cần làm, thời gian dự kiến, phương pháp tiến hành và phân công công việc trong nhóm Học sinh chuẩn bị các nguồn thông tin đáng tin cậy để thực hiện dự án, thống nhất với giáo viên các tiêu chí đánh giá dự án

3 Xác định bộ câu hỏi định hướng: giáo viên đặt vấn đề và định hướng cho học sinh các nhiệm vụ cần giải quyết qua bộ câu hỏi định hướng gồm câu hỏi tổng quát và bộ câu hỏi nội dung

Câu hỏi tổng quát là câu hỏi đầu tiên sau mỗi đoạn văn về ý chính, đề tài chính, hay mục đích chính của đoạn

Nội dung là việc trình bày thông tin có mục đích hướng tới khán giả thông

qua một kênh bằng một hình thức Câu hỏi nội dung là câu hỏi hướng về các phương

diện, khía cạnh của đề tài đã được nêu ra

Ví dụ với dự án: “ thơ nôm Nguyễn Trãi – sức sống vĩnh cửu “ chúng tôi đưa

ra câu hỏi tổng quát như sau: “Vai trò, vị trí Nguyễn Trãi đối với thơ Nôm?” Từ đó chúng tôi xác định bộ câu hỏi nội dung cho các nhóm học sinh:

- Hiểu như thế nào là sự cách tân?

- So sánh với đặc trưng thi pháp trung đại, rút ra những dấu ấn cách tân trong bài thơ “Cảnh ngày hè”? ( về nội dung? Về nghệ thuật biểu hiện?)

Với dự án “ Nguyễn Trãi- thi nhân đất Việt” chúng tôi xây dựng câu hỏi tổng quát

“ Vẻ đẹp tâm hồn Nguyễn Trãi qua thơ Nôm”? và xác định bộ câu hỏi nội dung cho các nhóm học sinh:

- Vẻ đẹp tâm hồn Nguyễn Trãi qua thơ Nôm được biểu hiện trên mấy phương diện?

- Ở Bài thơ “Cảnh ngày hè” vẻ đẹp tâm hồn Nguyễn Trãi biểu hiện như thế nào?( tình yêu thiên nhiên? Lòng yêu thương dân sâu sắc? tâm hồn mang dấu ấn con người cá nhân)

4 Xác định hệ thống phương tiện và phương pháp thực hiện dự án

5 Xác định đối tượng, thời gian và môi trường thực hiện dự án

6 Xây dựng các hoạt động của dự án:

Giai đoạn 1 - chuẩn bị: chia nhóm, phân công nhiệm vụ, thiết kế chương trình…

Giai đoạn 2 - học kĩ năng: GV giới thiệu cho HS các kĩ năng cần thiết để thực hiện dự án: kĩ năng công nghệ thông tin, làm video…

Giai đoạn 3 - hoạt động trải nghiệm sáng tạo thực hiện nhiệm vụ học tập: các nhóm trưởng phân công nhiệm vụ cho các thành viên: thu thập, xử lý thông tin,tìm nguồn thông tin…lập báo cáo và hoàn thiện sản phẩm

Giai đoạn 4 - dạy học chuyên đề Học sinh trình bày, giới thiệu sản phẩm nhóm Các nhóm còn lại theo dõi, quan sát, lắng nghe để nhận xét sản phẩm nhóm bạn Đặt câu hỏi, trao đổi nhiệm vụ, sản phẩm với các nhóm

Giai đoạn 5 - hoàn thành sản phẩm và tổng kết dự án Giáo viên nhận xét, đánh giá sản phẩm và quá trình thực hiện, căn cứ tiêu chí để chấm điểm

PHẦN BA:

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC DỰ ÁN DẠY HỌC BÀI THƠ

“ CẢNH NGÀY HÈ” NHẰM TÍCH CỰC HÓA HOẠT ĐỘNG HỌC SINH,

PHÁT HUY NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO, CẢM THỤ THẨM MĨ, HỢP

- Học sinh biết tương tác trong nhóm, thực hành phân tích các phương diện của tác trung đại

- Thuyết trình và thảo luận về dự án tìm hiểu

- Đề cao tinh thần yêu nước, niềm tự hào về văn hóa, lịch sử dân tộc, về người anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi

3.Xác định bộ câu hỏi định hướng: giáo viên đặt vấn đề và định hướng cho học sinh các nhiệm vụ cần giải quyết qua bộ câu hỏi định hướng gồm câu hỏi tổng quát và bộ câu hỏi nội dung Với dự án “ Cảnh ngày hè” của Nguyễn Trãi – hành trình tiếp lửa ” chúng tôi xây dựng câu hỏi tổng quát “ Sự cách tân của Nguyễn Trãi trong thơ Nôm”? và xác định bộ câu hỏi nội dung, chuyển giao nhiệm vụ học tập cho các nhóm học sinh:

- Những thông tin tiêu biểu về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Trãi? ( lưu

ý các tư liệu đều phải có nguồn gốc rõ ràng)

- Em hiểu được gì về cuộc đời và thơ của người anh hùng dân tộc – danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi, về vị trí, đóng góp của ông cho lịch sử văn hóa dân tộc?

- Hiểu như thế nào là sự cách tân trong thơ? Nguyễn Trãi đã có những cách tân như thế nào đối với thơ Nôm Tiếng Việt qua bài thơ “Cảnh ngày hè”?

Với dự án “ Nguyễn Trãi - thi nhân đất Việt”, chúng tôi xây dưng câu hỏi tổng quát “ Vẻ đẹp tâm hồn Nguyễn Trãi qua thơ Nôm” và xác định bộ câu hỏi nội dung, chuyển giao nhiệm vụ học tập cho các nhóm học sinh:

- Cuộc đời và thơ ca Nguyễn Trãi? Bối cảnh lịch sử thời đại Nguyễn Trãi?

- Vẻ đẹp tâm hồn Nguyễn Trãi qua thơ Nôm biểu hiện như thế nào?

- Tâm hồn nghệ sĩ của Nguyễn Trãi được biểu hiện ra sao qua bài thơ “cảnh ngày hè”?

- Tình yêu nước thương dân, tư tưởng nhân nghĩa được biểu hiện qua bài thơ

“Cảnh ngày hè” như thế nào?

- Chí khí hào hùng, nhân cách cao thượng của người quân tử được biểu hiện như thế nào qua thơ Nôm Nguyễn Trãi?

Với dự án “ một đời người - một đời thơ Ức Trai” chúng tôi xây dựng bộ câu hỏi tổng quát “ Vai trò, vị trí của Nguyễn Trãi trong nền thơ Việt Nam” và xác định bộ câu hỏi nội dung, chuyển giao nhiệm vụ học tập cho các nhóm học sinh

- Vai trò, vị trí của Nguyễn trãi trong nền thơ dân tộc?

- Giá trị thơ ca, thơ Nôm Nguyễn Trãi?

- Bài thơ “Cảnh ngày hè” thể hiện vẻ đẹp tâm hồn Ức Trai như thế nào? Với dự án “ Nguyễn Trãi – tiếng gươm khua tiếng thơ kêu xé lòng” chúng tôi xây dựng câu hỏi tổng quát “ Cuộc đời, thơ ca Nguyễn Trãi trong dòng chảy lịch sử dân tộc có gì đáng chú ý? ”

- Vị trí của Nguyễn Trãi trong nền thơ ca dân tộc

- Giá trị nội dung tư tưởng và giá trị nghệ thuật của thơ ca Nguyễn Trãi?

- Vẻ đẹp của bài thơ “Cảnh ngày hè” ?

4 Xác định hệ thống phương tiện và phương pháp thực hiện dự án

Hệ thống phương tiện bao gồm: bút, giấy, điện thoại, máy tính, máy ảnh… Phương pháp với từng dự án khác nhau nhưng nhìn chung gồm phương pháp thống kê phân loại, phương pháp so sánh, đối chiếu, nghiên cứu lý luận, nghiên cứu thực tiễn, phương pháp thực nghiệm

5.Xác định đối tượng, thời gian và môi trường thực hiện dự án

- Đối tượng tìm hiểu là tác gia Nguyễn Trãi và bài thơ “Cảnh ngày hè”

- Thời gian hoàn thành dự án trong vòng 4 tuần

- Môi trường thực hiện dự án : kết hợp trong và ngoài lớp học

6 Xây dựng các hoạt động của dự án: Dự án được tiến hành qua 5 giai đoạn: Giai đoạn 1 - chuẩn bị: chia nhóm, phân công nhiệm vụ, thiết kế chương trình…

Giáo viên giới thiệu cho học sinh hình thức dạy học dự án và thiết lập dự án; lên danh sách nhóm và chia nhóm, phân công nhiệm vụ

Chuẩn bị tài liệu: Giáo viên gợi ý định hướng các loại tài liệu sách, video…

Thiết kế chương trình: Các nhóm tự thiết kế chương trình, các nhiệm vụ cần làm xoay quanh nội dung của bộ câu hỏi định hướng Thảo luận trao đổi cùng giáo viên để định hướng sản phẩm Sản phẩm có thể là: powerpoint, bài luận…

Giai đoạn 2 - học kĩ năng: GV giới thiệu cho HS các kĩ năng cần thiết để thực hiện dự án: kĩ năng công nghệ thông tin, làm video, phiếu khảo sát và phỏng vấn thăm dò…

Giai đoạn 3 - hoạt động trải nghiệm sáng tạo: Giáo viên tổ chức hướng dẫn học sinh tham quan trải nghiệm qua các video về di tích Côn Sơn, xem trên youtube các hình ảnh, tư liệu về cuộc đời và thơ ca Nguyễn Trãi (do trường ở xa, điều kiện dịch phức tạp nên chỉ thực hiện được trải nghiệm qua kênh hình chứ không thể đến trực tiếp) Học sinh chuẩn bị sổ ghi chép, thiết bị ghi âm… các nhóm trưởng phân công nhiệm vụ cho các thành viên: thu thập, xử lý thông tin,tìm nguồn thông tin…lập báo cáo và hoàn thiện sản phẩm

Giai đoạn 4- dạy học chuyên đề: Sự cách tân của Nguyễn Trãi trong thơ Nôm gắn với dạy học bài thơ “Cảnh ngày hè” với thời lượng 2 tiết Việc dạy học chuyên

đề được kết hợp với hình thức dạy học từ di sản và dạy học theo hoạt động trải nghiệm sáng tạo Giáo viên yêu cầu học sinh đọc kĩ văn bản và nắm những nét tổng thể về giá trị nội dung, nghệ thuật của thơ ca Nguyễn Trãi Trong giờ dạy học,

Giáo viên hướng dẫn học sinh trình bày, giới thiệu sản phẩm nhóm Các nhóm còn lại theo dõi, quan sát, lắng nghe để nhận xét sản phẩm nhóm bạn Đặt câu hỏi, trao đổi nhiệm vụ, sản phẩm với các nhóm

Tiến trình bài dạy chuyên đề được tiến hành như sau:

“CẢNH NGÀY HÈ” – SỰ CÁCH TÂN CỦA NGUYỄN TRÃI TRONG THƠ NÔM

- Vận dụng thấp: Khái quát được đặc điểm phong cách tác giả từ tác phẩm

- Vận dụng cao: Vận dụng hiểu biết về tác giả, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm

để phân tích giá trị nội dung, nghệ thuật của tác thơ trung đại

2 Năng lực

- Năng lực chung: Năng lực tự học, năng lực tự giải quyết vấn đề và sáng tạo, năng lực thẩm mỹ, năng lực thể chất, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực tính toán, năng lực công nghệ thông tin và truyền thông

- Năng lực riêng:

+ Năng lực sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp hàng ngày

+ Năng lực giải quyết vấn đề thông qua môn học

+ Năng lực vận dụng kiến thức văn học vào cuộc sống…

3 Phẩm chất

- Giúp học sinh rèn luyện bản thân phát triển các phẩm chất tốt đẹp: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm

II THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU

1 Chuẩn bị của giáo viên

- Phương tiện, thiết bị:

+ SGK, SGV, Tư liệu Ngữ Văn 10, thiết kế bài học

+ Máy tính, máy chiếu, loa

- PPDH: Phát vấn, thuyết trình, nêu vấn đề, thảo luận nhóm, trò chơi

2 Chuẩn bị của học sinh

- Sách giáo khoa, bài soạn

III TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

A HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG (MỞ ĐẦU)

a) Mục đích: HS biết được các nội dung cơ bản của bài học cần đạt được, tạo tâm

thế cho học sinh đi vào tìm hiểu bài mới

b) Nội dung: Hs dựa vào hiểu biết để trả lời câu hỏi

c) Sản phẩm: HSvận dụng kiến thức để trả lời câu hỏi GV đưa ra

d) Tổ chức thực hiện:

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ:

GV mời nhóm 1.2 trình bày tư liệu về Nguyễn Trãi…

Em hãy thuyết trình nội dung đoạn phim ?

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ: HS thực hiện nhiệm vụ

Bước 3: Báo cáo, thảo luận: GV gọi một số HS trả lời, HS khác nhận xét, bổ sung Bước 4: Kết luận, nhận định: GV đánh giá kết quả của HS, trên cơ sở đó dẫn dắt

HS vào bài học mới

GV nhận xét, chuẩn hóa kiến thức

Gv dẫn dắt vào bài: Bài “Bảo kính cảnh giới 43” (Cảnh ngày hè) chính là một trong những tác phẩm được coi là tấm gương báu răn mình, nhưng qua đó, ta thấy đậm nét cuộc sống, tâm sự, tâm hồn cao đẹp của Ức Trai Bài học hôm nay, cô và các em cùng tìm hiểu tác phẩm này

Hoạt động của GV và HS Sản phẩm dự kiến

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

học tập

GV chia HS thành 2 nhóm, chuyển

giao nhiệm vụ:

Nhóm 1: Dựa vào phần Tiểu dẫn,

em hãy nêu những nét khái quát về

tập thơ Quốc âm thi tập?

Nhóm 2: Nêu xuất xứ bài thơ “Cảnh

ngày hè” Bài thơ được viết theo thể

thơ gì? Nêu bố cục của tác phẩm

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

quả thực hiện nhiệm vụ

GV: nhận xét đánh giá kết quả của

các cá nhân, chuẩn hóa kiến thức

I Tìm hiểu chung

1 Tập thơ “Quốc âm thi tập”

- Là tập thơ Nôm sớm nhất của văn học Việt Nam trung đại hiện còn

- Với tập thơ này, Nguyễn Trãi đã đặt nền móng cho sự phát triển của thơ tiếng Việt

- Tập thơ gồm bốn phần:

+ Vô đề: Ngôn chí, Mạn thuật, Tự thán, Bảo kính cảnh giới,

+ Môn thì lệnh: về thời tiết

+ Môn hoa mộc: về cây cỏ

+ Việt hóa thơ thất ngôn bát cú Đường luật, sáng tạo thể thất ngôn xen lục ngôn

+ Ngôn ngữ vừa trang nhã, trau chuốt vừa bình dị, tự nhiên, gần với đời sống thường ngày

Vô đề, Môn thì lệnh, Môn hoa mộc, Môn cầm thú

2 Tác phẩm “Cảnh ngày hè” – “Bảo kính cảnh giới”

- Là bài thơ số 43 trong 61 bài thơ thuộc mục

“Bảo kính cảnh giới”

- Thể thơ: Thất ngôn bát cú

- Bố cục:

+ Bức tranh thiên nhiên cảnh ngày hè

+ Tâm sự của tác giả

Hoạt động 2: hướng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản

a) Mục đích: Giúp học sinh cảm nhận được vẻ đẹp độc đáo của bức tranh

ngày hè và tâm hồn yêu thiên nhiên, yêu đời, yêu nhân dân, đất nước của Nguyễn Trãi; thấy được đặc sắc nghệ thuật của thơ Nôm Nguyễn Trãi: bình dị, tự nhiên, đan xen câu lục vào thơ thất ngôn

b) Nội dung: HS quan sát SGK để tìm hiểu nội dung kiến thức theo yêu cầu

của GV

c) Sản phẩm: HS hoàn thành tìm hiểu kiến thức

d) Tổ chức thực hiện:

Hoạt động của GV và HS Sản phẩm dự kiến

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ học tập

GV chia HS thành 4 nhóm, chuyển giao

nhiệm vụ:

GV chia HS thành 4 nhóm, chuyển giao

nhiệm vụ:

Nhóm 1: Bức tranh thiên nhiên ngày hè

được thể hiện qua những hình ảnh nào?

Phân tích sự hài hòa của âm thanh, màu

sắc, cảnh vật và con người?

II Đọc hiểu văn bản

1 Bức tranh thiên nhiên

-“Rồi hóng mát thuở ngày trường”: Câu thơ với nhiều thanh trầm,

thể hiện sự thanh nhàn, tâm thế ung dung, thư thái của con người

- Hình ảnh: Hòe, tán rợp giương, thạch lưu, hồng liên, chợ cá làng ngư phủ => Hình ảnh đặc trưng của ngày hè

Nhóm 2: Trong bài thơ có nhiều động từ

(cụm động từ) diễn tả trạng thái của cảnh

bằng những giác quan nào? Qua sự cảm

nhận đó, em thấy Nguyễn Trãi là người

có tấm lòng như thế nào đối với thiên

nhiên?

Nhóm 4: Hai câu thơ cuối cho ta hiểu tấm

lòng của Nguyễn Trãi đối với người dân

như thế nào? Âm điệu của câu thơ lục

ngôn (Sáu chữ) khác âm điệu của những

câu thơ bảy chữ như thế nào? Sự thay đổi

âm điệu như vậy có tác dụng gì trong việc

thể hiện tình cảm của tác giả?

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

Hoạt động cá nhân:

Bước 3: Báo cáo kết quả và thảo luận

 HS trả lời câu hỏi

 Gv quan sát, hỗ trợ, tư vấn

Bước 4: Nhận xét, đánh giá kết quả

thực hiện nhiệm vụ

GV: nhận xét đánh giá kết quả của các cá

nhân, chuẩn hóa kiến thức

Cây hoè: + Động từ mạnh “đùn đùn” gợi

tả sự vận động của một nguồn sống mãnh

liệt, sôi trào

+ Kết hợp với hình ảnh miêu tả “tán rợp

giương”- tán giương lên che rợp

⭢ Hình ảnh cây hoè đang ở độ phát triển,

có sức sống mãnh liệt

Hoa lựu: Động từ mạnh “phun” thiên về

tả sức sống Nó khác với tính từ “lập loè”

trong thơ Nguyễn Du (Dưới trăng quyên

- Màu sắc: Màu lục của lá hòe làm nổi bật màu đỏ của thạch lựu, màu hồng của cánh sen; ánh mặt trời buổi chiều như dát vàng lên những tán hòe xanh => hài hòa, rực rỡ

- Nhà thơ sử dụng nhiều cụm động từ thể hiện trạng thái căng tràn của tự nhiên: “tán rợp giương”, “đùn đùn”,

“phun thức đỏ”, “tiễn mùi hương” =>

Có một cái gì thôi thúc từ bên trong, đang ứa căng, đầy sức sống

=> Bức tranh cảnh ngày hè chan hòa ánh sáng, màu sắc và hương thơm

=> Qua bức tranh thiên nhiên sinh động

và đầy sức sống, ta thấy được sự giao cảm mạnh mẽ và tinh tế của nhà thơ đối với cảnh vật Nhà thơ đã đón nhận cảnh vật bằng nhiều giác quan: thị giác, thính giác, khứu giác và cả sự liên tưởng Tất

cả cho thấy tấm lòng yêu thiên nhiên, tâm hồn nhạy cảm, tinh tế của Ức Trai thi sĩ

2 Vẻ đẹp tâm hồn Nguyễn Trãi

- Tâm hồn yêu thiên nhiên, yêu đời, yêu cuộc sống:

+ Tâm trạng thư thái khi đón nhận cảnh vật thiên nhiên

+ Cảm nhận thiên nhiên bằng tất cả các giác quan Thiên nhiên qua cảm xúc của

đã gọi hè/ Đầu tường lửa lựu lập loè đơm

bông) thiên về tạo hình sắc

⭢ Động từ mạnh “phun” diễn tả trạng

thái tinh thần của sự vật, gợi tả những

bông thạch lựu bung nở tựa hồ một cơn

mưa hoa

* Hoa sen: “tiễn mùi hương”- ngát mùi

hương

Tính từ “ngát” gợi sự bừng nở, khoe sắc,

toả hương ngào ngạt của hoa sen mùa hạ

nhà thơ trở nên sinh động, đáng yêu và tràn đầy nhựa sống

- Tấm lòng ưu ái với dân, với nước: + Ước có được chiếc đàn của vua Thuấn

để gảy khúc Nam phong, ca ngợi cảnh thái bình

+ Mong ước “dân giàu đủ khắp đòi phương”: mong mỏi về cuộc sống an lạc của người dân ở mọi phương trời + Tâm thế hướng về cảnh vật nhưng tâm hồn, tình cảm vẫn hướng về người dân lao động

+ Câu thơ 6 chữ dồn nén cảm xúc cả bài thơ ⭢ điểm kết tụ của hồn thơ Ức Trai không phải ở thiên nhiên tạo vật mà chính ở cuộc sống con người, ở nhân dân

Hoạt động 3: hướng dẫn HS tổng kết

a) Mục đích: HS nắm được nội dung và nghệ thuật văn bản

b) Nội dung: HS đọc SGK và hoàn thành nhiệm vụ GV giao

c) Sản phẩm: HS hoàn thành tìm hiểu kiến thức:

d) Tổ chức thực hiện:

Hoạt động của GV và HS Sản phẩm dự kiến

Bước 1: Chuyển giao nhiệm

- Cách ngắt nhịp đặc biệt: 3/4 ở câu 3 và câu

4 tập trung sự chú ý của người đọc, làm nổi bật hơn cảnh vật trong ngày hè