Các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên nhằm phát triển năng lực và phẩm chất học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT

Để góp phần đổi mới và năng cao hiệu quả dạy học môn lịch sử tạo nên sự hứng thú cho học sinh, tôi mạnh dạn làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm “Các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên

SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO NGHỆ AN

TRƯỜNG THPT ĐÔ LƯƠNG 4

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Năm 2022

Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên trong dạy học lịch sử ở trường THPT

7

1.1.3.1 Khái niệm về kiểm tra, đánh giá thường xuyên 71.1.3.2 Vai trò của KTĐGTX trong dạy học Lịch sử 7

1.2.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên về sử dụng các hình thức

kiểm tra đánh giá thường xuyên trong dạy học lịch sử

9

1.2.2 Mức độ sử dụng các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên

của giáo viên trong dạy học

9

1.2.3 Mức độ hứng thú của học sinh đối với các hình thức kiểm tra

đánh giá thường xuyên của giáo viên đưa ra

10

2 Tổ chức thực hiện các hình thức kiểm tra đánh giá thường

xuyên trong quá trình dạy học lịch sử ở trường THPT

13

2.1 Một số nguyên tắc khi sử dụng các hình thức kiểm tra đánh giá

thường xuyên trong dạy học lịch sử

132.2 Cách thức tổ chức thực hiện các hình thức kiểm tra đánh giá 14

thường xuyên trong quá trình dạy học lịch sử ở trường THPT2.2.1 Kiểm tra đánh giá thường xuyên bằng hình thức khai thác sơ

tác nhóm

25

2.2.5 Kiểm tra đánh giá thường xuyên bằng hình thức báo cáo sản

phẩm báo tường, làm video, thiết kế Powpoint

PHỤ LỤC

CÁC DANH MỤC VIẾT TẮT

TT Viết tắt Viết đầy đủ

1 BGD&ĐT Bộ Giáo dục và Đào tạo

5 KTĐGTX Kiểm tra đánh giá thường xuyên

sự phát triển của khoa học công nghệ như vũ bão hiện nay việc nhận thức lịch sửcần thiết hơn bao giờ hết Bởi lẽ, nếu thiếu đi lịch sử sẽ không có một cái nhìn toàndiện về sự phát triển của nhân loại Do đó, việc dạy và học như thế nào để giúpngười học nhận thức được tầm quan trọng của lịch sử là điều rất được quan tâm

Từ kết quả các kì thi tốt nghiệp trung học phổ thông trong những năm qua

đã cho thấy phổ điểm lịch sử luôn đứng ở vị trí thấp nhất trong các môn học Dưluận có nhiều ý kiến trái chiều, có ý kiến cho rằng do chương trình sách giáo khoaquá nặng, ý kiến khác lại đổ lỗi cho người dạy, người học, cách ra đề…Nhưng tất

cả vẫn chưa có những câu trả lời thật xác đáng là vì sao điểm thi môn Lịch sử vẫnthấp và vì sao đa phần học sinh không thích học, ngại học lịch sử

Việc đổi mới phương pháp giảng dạy môn Lịch sử luôn được giới chuyênmôn, các thầy cô giáo giảng dạy quan tâm Nhiều hình thức, phương pháp giảngdạy được đưa ra với mục đích hướng tới sự phát huy năng lực phẩm chất ngườihọc Từ đổi mới phương pháp dạy học đến đổi mới cả phương pháp kiểm tra đánhgiá được tiến hành đồng bộ và thường xuyên với mục tiêu nâng cao chất lượnghiệu quả môn học

Với việc ban hành Thông tư 26/2020 của Bộ GD&ĐT về kiểm tra đánh giá

có những thay đổi so với trước đây, đã tạo cơ sở cho các môn học có những giảipháp chuyên môn kịp thời Điều đó đã tạo động lực cho người dạy có thể tiến hành

đa dạng các hình thức kiểm tra nhằm phát huy được năng lực phẩm chất người học,tránh áp lực về kiểm tra và điểm số, tạo sự hứng thú và say mê học Lịch sử ở họcsinh

Để góp phần đổi mới và năng cao hiệu quả dạy học môn lịch sử tạo nên sự

hứng thú cho học sinh, tôi mạnh dạn làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm “Các hình

thức kiểm tra đánh giá thường xuyên nhằm phát triển năng lực và phẩm chất học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT” Với hi vọng chia sẻ những kinh

nghiệm của mình tới đồng nghiệp áp dụng vào thực tiễn góp phần đổi mới phươngpháp dạy học và phương pháp kiểm tra đánh giá đáp ứng yêu cầu của chương trìnhgiáo dục phổ thông mới

2 Mục đích nghiên cứu

- Vận dụng các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên nhằm nâng caohiệu quả bài học.

- Tạo sự hứng thú và yêu thích môn học, phát triển phẩm chất, năng lực củahọc sinh

- Góp phần đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử và kiểm tra đánh giá ởtrường THPT

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

- Sử dụng các hình thức KTĐGTX trong quá trình dạy học để phát triển phẩmchất năng lực học sinh qua các bài học lịch sử

- Khách thể nghiên cứu: quá trình dạy học môn lịch sử ở trường THPT

- Đối tượng: học sinh THPT

4 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lí luận: nghiên cứu tài liệu, các công văn hướng dẫn về kiểm trađánh giá, phương pháp dạy học lịch sử, sách giáo khoa phổ thông, các chủ trươngchính sách của Đảng và Nhà nước về đổi mới giáo dục và đào tạo, các Thông tư vềKTĐG…

- Khảo sát ý kiến của giáo viên, của học sinh về việc triển khai các hình thứcKTĐGTX Dự giờ đồng nghiệp, trao đổi ý kiến với giáo viên, xây dựng phiếuchấm, phiếu học tập, phiếu điều tra thực trạng

- Phương pháp thống kê toán học: sử dụng phương pháp thống kê toán học để

xử lí kết quả thực nghiệm để rút ra kết luận, chứng minh tính khả thi của đề tài

- Phương pháp phỏng vấn sâu: giúp tác giả có thêm thông tin, tìm hiểu thêmtác động của các yếu tố trong quá trình nghiên cứu để hoàn thiện đề tài

5 Tính mới của đề tài.

Kiểm tra đánh giá thường xuyên là yêu cầu bắt buộc đối với tất cả các mônhọc, đó là một phần quan trọng để đánh giá chất lượng dạy và học Trong thực tếdạy học các giáo viên đã triển khai, vận dụng nhiều hình thức có hiệu quả Tuynhiên chưa có đề tài sáng kiến kinh nghiệm nào đề cập việc sử dụng các hình thứckiểm tra đánh giá thường xuyên như thế nào để có hiệu quả trong dạy học lịch sử

Đề tài sáng kiến kinh nghiệm “Các hình thức kiểm tra đánh giá thường

xuyên nhằm phát triển năng lực và phẩm chất học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT” với mục đích tăng tính hiệu quả và hấp dẫn của môn lịch sử đối

với người học Tính mới của đề tài được thể hiện ở chỗ thay đổi quan điểm kiểmtra đánh giá thường xuyên trước đây chỉ sử dụng hình thức kiểm tra miệng và kiểmtra viết 15 phút Việc lặp đi lặp lại hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên nhưthế tạo nên cảm giác nhàm chán thậm chí là sự lo sợ của học sinh mỗi lần đượckiểm tra và đặt các em vào tình thế bị động Nhưng với đề tài này, tác giả đưa ra

các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên linh hoạt hơn, khơi dậy tính tự học,niềm đam mê, tính hợp tác và khả năng sáng tạo của học sinh nhiều hơn Để từngbước nâng cao nhận thức lịch sử, giúp học sinh nhận thức được lịch sử không phải

là môn học khô khan mà thật thú vị, hấp dẫn Cũng từ đó giúp cho người dạy cóđịnh hướng, cách nhìn mới phù hợp với yêu cầu phát triển của sự nghiệp giáo dụchiện nay

PHẦN II: NỘI DUNG

1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên trong dạy học lịch sử ở trường THPT

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Vai trò kiểm tra đánh giá trong dạy học lịch sử

KTĐG là một bộ phận quan trọng trong quá trình dạy học, có tính thốngnhất với nhau nhằm xác định kết quả của mục tiêu dạy học Đây là một vấn đề khó,phức tạp về phương pháp học KTĐG có nhiệm vụ làm rõ tình hình lĩnh hội kiếnthức, sự thành thạo về kĩ năng, sự phát triển về năng lực của học sinh nhằm củng

cố, hệ thống hóa kiến thức đã học, làm cơ sở cho việc tiếp thu kiến thức mới

KTĐG trong dạy học Lịch sử giúp cho giáo viên tự đánh giá việc giảng dạy

và học sinh tự đánh giá việc học tập của mình Giáo viên sẽ nhận thấy được nhữngthành công cũng như rút ra được những kinh nghiệm trong việc giảng dạy để cónhững giải pháp kịp thời, phù hợp để nâng cao hiệu quả và chất lượng dạy học.Còn học sinh thông qua kết quả KTĐG sẽ biết được năng lực của mình đến đâu để

từ đó đặt ra mục tiêu phấn đấu cho bản thân Vì thế, cần hiểu đúng về KTĐG:

Thứ nhất, xét về nội dung, kiểm tra là thu thập thông tin về kết quả thực hiệnmục tiêu dạy học Còn đánh giá là xác định mức độ đạt được về thực hiện mục tiêudạy học, thực tế đó là việc xem xét mức độ đạt được của hoạt động học của họcsinh so với mục tiêu đề ra đối với từng môn học, từng lớp học, cấp học

Thứ hai, xét về chức năng, KTĐG để hỗ trợ việc học tập Việc đánh giá cómối quan hệ chặt chẽ với chương trình và phương pháp dạy học Đánh giá có tácdụng quan trọng đối với học sinh trong quá trình học tập, vừa tạo cơ hội để họcsinh thể hiện, phát huy các kiến thức, năng lực, phẩm chất mà còn khuyến khíchthúc đẩy sự say mê, hứng thú học tập của học sinh KTĐG bám sát mục tiêu giáodục, giúp cho giáo viên biết được kết quả dạy học của mình, giúp cho cán bộ quản

lí giáo dục ở các cấp biết được mức độ đạt được của học sinh so với mục tiêu đề ra

để có những điều chỉnh hoạt động chuyên môn cũng như các hỗ trợ khác nhằm đạtđược đến mục tiêu xác định Hoặc có thể giúp phụ huynh học sinh có cơ sở đểhướng nghiệp cho con em mình

Tuy nhiên, do nhận thức không đúng về ý nghĩa và nhiệm vụ của việcKTĐG kết quả học tập, trong quá trình tiến hành một số giáo viên đã sử dụng biệnpháp, hình thức quá chặt chẽ nghiêm khắc, sử dụng lặp đi lặp lại một hình thức làmcho học sinh lo sợ, thấy nhàm chán, tìm cách đối phó thậm chí có biểu hiện gianlận Chính điều đó tạo cho học sinh cảm giác thiếu tự tin, học vì điểm, không năngđộng, sáng tạo và không phát huy được năng lực và phẩm chất

Từ việc nhận thức ý nghĩa và tầm quan trọng của KTĐG đối với các mônhọc nói chung đã đặt ra những yêu cầu cấp thiết đối với môn lịch sử nói riêng Vớiđặc thù môn lịch sử, môn học được cho là khó nhớ, khó thuộc đòi hỏi người giáoviên không chỉ linh hoạt trong khâu giảng dạy mà phải có sự đổi mới trong kiểmtra, đánh giá Để từng bước giúp học sinh phát triển được năng lực và phẩm chấtgóp phần nâng cao chất lượng môn lịch sử.

1.1.2 Quan điểm về năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học lịch sử

Hai thành phần cơ bản trong cấu trúc nhân cách nói chung và là yếu tố nềntảng tạo nên nhân cách của con người đó là “phẩm chất” và “năng lực” Quá trìnhdạy học và giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực là sự tích tụ dần dần các yếu tốcủa phẩm chất và năng lực người học để chuyển hóa và góp phần cho việc hìnhthành, phát triển nhân cách Chương trình GDPT nước ta hiện nay đang thực hiệnbước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận phẩm chất,năng lực người học, từ chỗ quan tâm tới việc HS học được gì đến chỗ quan tâm tớiviệc HS làm được gì qua việc học Điều đó cho thấy, dạy học và giáo dục pháttriển phẩm chất, năng lực có vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng đàotạo trong GDPT nói riêng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho quốc gia nóichung

Lịch sử là môn học thuộc nhóm môn khoa học xã hội, được lựa chọn theođịnh hướng nghề nghiệp ở cấp THPT Môn Lịch sử có sứ mệnh giúp học sinh hìnhthành và phát triển năng lực lịch sử, thành phần của năng lực khoa học đồng thờigóp phần hình thành, phát triển những phẩm chất đặc thù và năng lực chung đượcxác định trong Chương trình tổng thể

Yêu cầu về phẩm chất chương trình môn Lịch sử cấp THPT góp phần hìnhthành và phát triển cho học sinh những phẩm chất chủ yếu được xác định trongChương trình GDPT tổng thể Thông qua nội dung giáo dục lịch sử, Chương trìnhchú trọng giáo dục lòng yêu nước, tinh thần dân tộc chân chính, niềm tự hào vềtruyền thống lịch sử của quê hương, đất nước; phát triển các giá trị nhân văn, nhân

ái, trung thực; tinh thần trách nhiệm với cộng đồng và xã hội, sẵn sàng tham giaxây dựng và bảo vệ Tổ quốc; có tinh thần khai phóng và cởi mở để chủ động hộinhập quốc tế, tiếp thành tựu và tinh hoa văn hóa nhân loại; yêu hòa bình, tôn trọng

lịch sử; học sinh biết tự tìm kiếm nguồn thông tin, tri thức bổ sung; biết tổ chứcthông tin thu thập được; biết phân tích thông tin lịch sử; biết trả lời câu hỏi lịch sử;

tự mình thực hiện những nhiệm vụ được phân công khi tham quan, khảo sát vàtrong các tình huống làm việc độc lập khác

Thứ hai, năng lực giao tiếp và hợp tác môn Lịch sử cấp THPT giúp học sinhhình thành và phát triển năng lực đối thoại liên văn hoá, tôn trọng sự khác biệt,hướng tới sự hoà giải và hợp tác trên cơ sở nắm được những đặc trưng của lịch sử,văn hóa của dân tộc Việt Nam và của các dân tộc khác trong khu vực và thế giới

Có thái độ tích cực trong việc góp phần chung tay giải quyết các vấn đề của xã hội

và nhân loại (bảo tồn và phát triển di sản văn hoá, khắc phục ô nhiễm môi trường,ứng phó với biến đổi khí hậu, bảo vệ sự đa dạng sinh học, bảo vệ hoà bình và pháttriển bền vững )

Thứ ba, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo thể hiện ở việc học sinh biếtthực hiện các thao tác tư duy phân tích, tổng hợp, diễn dịch, quy nạp trong giảiquyết vấn đề; biết tiếp cận, quan sát, phân tích và đánh giá vấn đề theo nguyên tắccủa tư duy phê phán và thực chứng, từ nhiều góc độ khác nhau, biết suy luận khoahọc, có khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề mới, đặc biệt là những vấn đề vềmối quan hệ giữa quá khứ và hiện đại, giữa Việt Nam và thế giới

Ngoài ra, môn Lịch sử còn góp phần tăng cường năng lực tin học cho họcsinh, thể hiện ở việc bồi dưỡng khả năng tìm kiếm và xử lý thông tin từ các nguồnkhác nhau, trong đó có Internet, kĩ năng cơ bản sử dụng các phần mềm tin học vănphòng để tổ chức và lưu giữ, xử lí thông tin và trình bày bài tập địa lí và bài tậplịch sử

Về năng lực đặc thù: Chương trình môn Lịch sử góp phần hình thành chohọc sinh những năng lực đặc thù sau:

Năng lực tìm hiểu lịch sử: Học sinh bước đầu nhận biết được các loại hình

sử liệu khác nhau (như chữ viết, hiện vật lịch sử, tranh ảnh, biểu đồ, bản đồ ); biếtcác sưu tầm, phê phán sử liệu (xác định độ tin cậy) và sử dụng chúng Học sinhcũng có thể giải thích được nguyên nhân, sự vận động của các sự kiện, quá trình,nhân vật lịch sử; bước đầu giải thích được mối liên hệ giữa các sự kiện lịch sử, cácmối quan hệ nhân quả trong tiến trình lịch sử; bước đầu đưa ra những ý kiến nhậnxét của mình về các sự kiện, nhân vật lịch sử

Năng lực nhận thức và tư duy lịch sử: Học sinh có thể bước đầu trình bày lạiđược các sự kiện và quá trình lịch sử cơ bản; xác định được các sự kiện lịch sửtrong không gian và thời gian cụ thể; trình bày được sự phát triển của các sự kiện,hiện tượng lịch sử theo thời gian; đánh giá được vị trí, vai trò, ý nghĩa của các sựkiện, quá trình, nhân vật lịch sử một cách khoa học, ở mức độ phù hợp

Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: Học sinh bước đầu có thể liên

hệ những nội dung lịch sử đã học với thực tế cuộc sống; bước đầu vận dụng nhữngtri thức và bài học lịch sử vào cuộc sống

Quan điểm dạy học theo hướng phát triển năng lực, phẩm chất của học sinhđược thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Xác định mục tiêu hướng tới (bắt đầu từ việc dạy học giúp học sinhlàm gì)

Bước 2: Xác định nội dung kiến thức (xác định sẽ dạy cái gì)

Đối với môn học Lịch sử việc chuyển từ dạy học theo hướng tiếp cận nộidung sang dạy học theo hướng tiếp cận và phát triển năng lực, phẩm chất sẽ là mộtbước đột phá Góp phần tăng tính hứng thú và hấp dẫn của môn Lịch sử đối vớihọc sinh, chất lượng dạy học sẽ được nâng cao hơn và trả lại đúng nghĩa vai trò của

Lịch sử Như lời nhận định của nhà triết học La Mã cổ đại Xi - xê- rông “Lịch sử

là bằng chứng của thời đại, là ngọn lửa của chân lí, là sinh mệnh của kí ức, là thầy dạy của cuộc sống và là sứ giả của cố nhân”.

1.1.3 Vai trò của các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên đối với

sự phát triển năng lực và phẩm chất học sinh trong dạy học lịch sử

1.1.3.1 Khái niệm về kiểm tra, đánh giá thường xuyên

KTĐGTX là loại đánh giá được thực hiện thường xuyên, liên tục trong suốtquá trình dạy học Bao gồm kiểm tra miệng; kiểm tra viết dưới một tiết, kiểm trathực hành dưới 1 tiết, quan sát hoạt động học tập của HS thông qua các bài họckiến thức mới, bài thực hành, bài ôn tập, sơ kết, tổng kết, tự học ở nhà…Mục đíchchính của KTĐGTX nhằm sử dụng KTĐG như một phương pháp dạy học tích cực

Đó chính là căn cứ để giáo viên biết rõ hơn về những gì học sinh đang học và họcnhư thế nào, phát triển được những năng lực gì, phẩm chất gì Đồng thời, là cơ sở

để điều chỉnh việc dạy học của mình

Theo quan điểm của Chương trình GDPT mới, việc đánh giá học sinh sẽ cónhững thay đổi căn bản Căn cứ đánh giá là các yêu cầu cần đạt về phẩm chất vànăng lực được quy định trong Chương trình tổng thể và Chương trình môn học,hoạt động giáo dục KTĐGTX do giáo viên phụ trách môn học tổ chức, dựa trênkết quả đánh giá của giáo viên, của phụ huynh học sinh, của bản thân học sinhđược đánh giá và của các học sinh khác trong tổ, trong lớp

1.1.3.2 Vai trò của KTĐGTX trong dạy học Lịch sử

Trước yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện của giáo dục nước ta hiện nay,đổi mới kiểm tra, đánh giá được xác định là “khâu đột phá” trong đổi mới giáodục Một trong những yêu cầu của đổi mới KTĐG đang thực hiện đó là thay đổidần cách kiểm tra theo hướng “đóng” (đòi hỏi học sinh nắm vững kiến thức sách

vở, chỉ quan tâm đến kiến thức sách giáo khoa) sang cách thức KTĐG theo hướng

“mở” (chú ý nhiều hơn đến kiểm tra, đánh giá năng lực của học sinh) Với quanđiểm đổi mới này đã tạo cơ hội cho người học được bày tỏ chính kiến, quan điểm,tình cảm và thái độ của mình trước những vấn đề nảy sinh trong học tập cũng nhưcuộc sống thực tiễn

KTĐG là yêu cầu cần thiết trong quá trình dạy học, nó không chỉ diễn ra ởgiữa kì hay cuối kì mà được đánh giá trong suốt cả quá trình Công việc kiểm tra,đánh giá thường xuyên là đánh giá trong quá trình học tập, rèn luyện về kiến thức,

kĩ năng, thái độ và một số biểu hiện năng lực, phẩm chất của học sinh, được thựchiện theo tiến trình nội dung của môn học Từ đó cung cấp thông tin phản hồi chogiáo viên và học sinh nhằm hỗ trợ, điều chỉnh kịp thời, thúc đẩy sự tiến bộ của họcsinh theo mục tiêu của giáo dục

KTĐGTX có vai trò trong việc thực thi chương trình giáo dục phát triểnphẩm chất, năng lực Mục tiêu lớn nhất của đánh giá là đánh giá mức độ hình thành

và phát triển phẩm chất, năng lực người học qua hoạt động Tạo cơ hội để học sinhtham gia một cách tích cực vào các hoạt động nhằm tìm tòi, khám phá, vận dụngkiến thức, kĩ năng để hoàn thành nhiệm vụ học tập Vì thế, người dạy cần đánh giáthường xuyên trong quá trình dạy học để xác định mức độ tiến bộ so với chính bảnthân học sinh về năng lực Từ đó phát triển khả năng chịu trách nhiệm với học tập

và giám sát sự tiến bộ của bản thân

Mặt khác KTĐGTX trong quá trình dạy học, giúp giáo viên có được nhiềudạng thông tin về học sinh: điểm kiểm tra, động lực, nguyện vọng, sở thích, mụctiêu học tập, các hành vi năng lực trong bối cảnh thực tiễn Các thông tin về nănglực người học được thu thập trong suốt quá trình học tập được thực hiện thông quamột loạt các phương pháp khác nhau như: đặt câu hỏi; đối thoại trên lớp; phản hồithường xuyên; tự đánh giá và đánh giá giữa các học sinh với nhau; giám sát sựphát triển qua sử dụng năng lực, sử dụng bảng danh sách các hành vi cụ thể củatừng thành tố năng lực; đánh giá tình huống; đánh giá qua dự án, hồ sơ học tập (tậphợp các bài tập, bài kiểm tra, bài thực hành, sản phẩm công việc, bằng video, ảnh,

… đã hoàn thành một cách tốt nhất)

KTĐGTX theo hướng phát triển năng lực, phẩm chất học sinh có vai tròquan trọng trong việc xác định và định hướng nghề nghiệp Trong quá trình thựchiện nhiệm vụ kiểm tra, đánh giá thường xuyên theo các hình thức khác nhau họcsinh sẽ phát huy được các sở trường của mình như thuyết trình, đóng vai, làmvideo, thiết kế powerpoint, biên tập, hợp tác nhóm Đó chính là kênh thông tin đểgiáo viên phát hiện được các thế mạnh của học sinh, từ đó có định hướng sự pháttriển năng lực và nghề nghiệp tương lai cho các em

KTĐGTX được tiến hành trong cả quá trình là cách đánh giá toàn diện, chothấy được sự tiến bộ của học sinh Góp phần tạo hứng thú cho người học giảm bớt

áp lực, tăng sự hứng thú và sáng tạo Với việc sử dụng đa dạng các hình thức kiểmtra, đánh giá thường xuyên theo hướng phát triển năng lực, phẩm chất sẽ tránhđược sự nhàm chán, rập khuôn trong công đánh giá học sinh Đó là điều kiện tiênquyết để giúp học sinh nhận thấy môn sử không đơn thuần chỉ là môn học thuộc,

mà nó còn đòi hỏi sự sáng tạo, tư duy và là môn khoa học có vai trò quan trọng đốivới sự phát triển của xã hội

Kết quả thu được như sau (PHỤ LỤC 1):

Biểu đồ 1.1 Thể hiện kết quả khảo sát mức độ nhận thức của giáo viên về sử dụng

các hình thức KTĐGTX trong dạy học lịch sử ở trường THPT

Hs được phát triên các năng lực phẩm chất

Phải mất nhiều thời gian chuẩn bị

Đảm bảo mục tiêu dạy học Phát huy tính sáng tạo chủ động của học sinh

Tạo hứng thú học tập của học sinh

0 20 40 60 80 100 120

B CÁC NGUYÊN NHÂN

Số lượng giáo viên Tỷ lệ giáo viên

Biểu đồ 1.2 Thể hiện kết quả khảo sát nguyên nhân dẫn đến mức độ nhận thức của giáo viên về sử dụng các hình thức KTĐGTX trong dạy học lịch sử ở trường THPT.

1.2.2 Mức độ sử dụng các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên của giáo viên trong dạy học

Để có cơ sở về mức độ sử dụng các hình thức kiểm tra, đánh giá thườngxuyên trong dạy học lịch sử, tác giả đã tiến hành điều tra các hình thức KTĐGTX

được giáo viên sử dụng Kết quả như sau (PHỤ LỤC 2):

Bảng 1.1 Thực trạng sử dụng các KTĐGTX của GV trong dạy học lịch sử ở

Tỉlệ(%)

Sốlượng(GV)

Tỉ lệ(%)

Số lượng(GV)

Tỉ lệ(%)

Để kiểm tra mức độ hứng thú của học sinh đối với các hình thức KTĐGTXtác giả đã tiến hành khảo sát với 80 HS ở 4 trường THPT trên địa bàn Kết quả thu

được như sau (PHỤ LỤC 2):

Bảng 1.2 Mức độ hứng thú của HS với các phương pháp mà giáo viên đã sử dụng

Không hứngthúSố

lượng(HS)

Tỉ lệ(

%)

Sốlượng(HS)

Tỉ lệ(%)

Sốlượng(HS)

Tỉ lệ(%)

Sốlượng(HS)

Tỉ lệ(%)

Từ kết quả khảo sát trên đã cho thấy:

Về phía giáo viên:

Kết quả số liệu biểu đồ 1.1: 15/15 (100%) giáo viên nhận thức được tầmquan trọng, cần thiết của việc sử dụng đa dạng các hình thức KTĐGTX nhằm pháttriển năng lực, phẩm chất của HS trong dạy học lịch sử ở trường THPT.

Ở biểu đồ 1.2: qua số liệu khảo sát 15/15 (100%) giáo viên đã nhận thấyviệc sử dụng các hình thức KTĐGTX có tác dụng: tạo hứng thú học tập của họcsinh, phát huy tính sáng tạo, chủ động của học sinh, HS được phát triển các nănglực, phẩm chất 12/15 (80%) giáo viên cho rằng KTĐGTX đảm bảo được mục tiêudạy học

Mặc dầu vậy, khi phân tích số liệu ở bảng 1.2 đã cho thấy thực tế về quátrình tiến hành các hình thức KTĐGTX đó là: 15/15 (100%) giáo viên vẫn đang sửdụng hình thức KTĐGTX theo hướng truyền thống đó là kiểm tra miệng, vấn đáp,kiểm tra viết 15 Việc sử dụng các hình thức KTĐGTX khác chưa nhiều.KTĐGTX bằng hình thức khai thác sơ đồ, lược đồ lịch sử; KTĐGTX bằng hìnhthức sưu tầm, sử dụng các tư liệu lịch sử; KTĐGTX bằng hình thức thuyết trình,đóng vai sử dụng thỉnh thoảng và số nhiều không sử dụng Đối với các hình thứcKTĐGTX như: hình thức thảo luận hợp tác nhóm 9/15 (60%) giáo viên sử dụngthường xuyên; hình thức báo cáo sản phẩm báo tường, làm video, thiết kếPowerpoint 7/15 (46,7%) giáo viên sử dụng thường xuyên; hình thức tổ chức tròchơi có 2/15 (13,3) giáo viên sử dụng thường xuyên Điều đó cho thấy giữa nhậnthức tầm quan trọng và quá trình thực hiện nó khác xa nhau Đây cũng chính làmột trong những nguyên nhân giải thích tại sao học sinh rất ngại học lịch sử, xemlịch sử là môn học khô khan, là môn phụ, không hấp dẫn

Về phía học sinh: phân tích số liệu cho thấy phần lớn các em rất hứng thúkhi được KTĐGTX theo các hình thức: khai thác sơ đồ, lược đồ lịch sử; sưu tầm,

sử dụng các tư lịch sử; thuyết trình, đóng vai; thảo luận hợp tác nhóm; báo cáo sảnphẩm báo tường, làm video, thiết kế Powerpoint; chơi trò chơi Đây là điều kiệnthuận lợi để giáo viên có thể thực hiện các hình thức KTĐXTX đa dạng theohướng phát triển năng lực và phẩm chất học sinh

Qua quá trình phân tích các số liệu khảo sát, cho thấy số lượng giáo viên sửdụng đa dạng các hình thức KTĐGTX để đánh giá quá trình học tập của học sinhđang còn ít Nguyên nhân dẫn tới thực trạng đó là:

Thứ nhất, theo nội dung phiếu khảo sát, các giáo viên cho rằng nếu sử dụng

đa dạng các hình thức KTĐGTX phải mất thời gian để chuẩn bị, quá trình chuẩn bịcông phu Cộng thêm tâm lí ngại thay đổi, giữ nguyên cách kiểm tra theo kiểutruyền thống để đảm bảo an toàn

Thứ hai, một số giáo viên đang lúng túng không biết tiến hành các hình thức

KTĐGTX như thế nào để đạt hiệu quả Do đó chưa mạnh dạn thực hiện để đánhgiá học sinh

Thứ ba, học sinh thường quen với hình thức KTĐGTX là kiểm tra miệng,

kiểm tra viết dưới 1 tiết, cho nên kỹ năng hợp tác và tính tự giác, chủ động của các

em chưa cao Ngoài ra do tâm lí thi cử, nặng về điểm số tác động không nhỏ đếngiáo viên khi đổi mới phương pháp dạy học đặc biệt là KTĐG.

Thông tư 26/2020 của Bộ GD&ĐT về đổi mới KTĐG giống như một “đòn

bẩy” để giáo viên mạnh dạn thực hiện đa dạng các hình thức KTĐG Trong đó

KTĐGTX hay còn gọi là KTĐG quá trình là khâu rất quan trọng nhưng trên thực

tế việc thực hiện đang còn nhiều hạn chế, có thể là đã thực hiện với nhiều hìnhthức nhưng cũng mang tính chung chung, chưa có những giải pháp phù hợp

Trước yêu cầu mới của sự nghiệp giáo dục yêu cầu phải thay đổi cách dạy,cách học, hình thức KTĐG nhằm hướng đến sự phát triển năng lực và phẩm chấthọc sinh Với tư cách là một giáo viên dạy lịch sử, tôi nhận thấy mình cần có tráchnhiệm đóng góp công sức của mình dù là nhỏ nhất để thay đổi quan niệm lịch sử làmôn “phụ”, môn học thuộc, môn học khó và khô khan Đó là lí do tôi thực hiện đadạng các hình thức KTĐGTX trong quá trình dạy học của mình, để học sinh khôngcòn phải thấy lo sợ, áp lực hay nhàm chán mà tìm thấy niềm vui, phát huy được thếmạnh qua mỗi giờ học Lịch sử

2 Tổ chức thực hiện các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên trong quá trình dạy học lịch sử ở trường THPT

KTĐGTX là kiểm tra đánh giá quá trình của học sinh, có thể tiến hành khithực hiện hoạt động khởi động, hoạt động hình thành kiến thức, hoạt động luyệntập, hoạt động vận dụng Có thế đánh giá vào cuối bài, cuối chương, bài ôn tập, bàitổng kết, kiểm tra đầu giờ, giữa giờ, cuối giờ Việc tiến hành các hình thứcKTĐGTX vào thời điểm nào tùy giáo viên khi triển khai các hoạt động dạy học.Tuy nhiên để thực hiện có hiệu quả các hình thức KTĐGTX, phải tuân thủ cácnguyên tắc

2.1 Một số nguyên tắc khi sử dụng các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên trong dạy học lịch sử

- KTĐGTX của học sinh trong môn Lịch sử cần đảm bảo tính toàn diện,khách quan, chính xác, phân hóa; cần có sự kết hợp giữa đánh giá quá trình vàđánh giá giữa kì, cuối kì, cuối năm

- Cần kết hợp đánh giá của giáo viên đối với học sinh và việc học sinh đánhgiá lẫn nhau và tự đánh giá, đánh giá hoạt động trên lớp và ngoài lớp…

- Đảm bảo tính khả thi về phương pháp và hình thức đánh giá phải phù hợpvới nội dung bài học, mục tiêu của quá trình dạy học, năng lực và mức độ cần đạtđược

- KTĐGTX theo hướng phát triển năng lực lịch sử cần thông qua những tìnhhuống, vấn đề có giá trị ứng dụng thực tiễn Tuân thủ theo các mức độ: nhận biết,thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao Đáp ứng các yêu cầu về phát triển năng lực vàphẩm chất của học sinh khi học môn lịch sử

- Kết quả của quá trình đánh giá nên kết hợp giữa nhận xét bằng lời của giáoviên và học sinh với cho điểm Đồng thời kết quả phải được lưu giữ và phân tích

để làm cơ sở cho những thay đổi của quá trình dạy học sau này Ví dụ như khiđánh giá về kết quả làm việc nhóm, giáo viên có thể nhận xét ngay tại lớp về mức

độ hoàn thành công việc của nhóm, còn những nhóm chưa có cơ hội trình bày, giáoviên phải nhận xét bằng hình thức trực tiếp hoặc gián tiếp vào tiết học sau Hay làtrong đánh giá bằng quan sát, giáo viên sẽ nhận biết được học sinh nào tham gia/không tham gia, học sinh tham gia tích cực/ không tích cực, học sinh biết làm/không biết làm hay học sinh đang còn lúng túng…giáo viên có để điều chỉnh ngayhoặc sau khi kết thúc hoạt động

Tuy nhiên, khi tiến hành đổi các hình thức KTĐGTX mới theo hướng pháttriển năng lực phẩm chất học sinh trong dạy học lịch sử không có nghĩa là không

sử dụng các phương pháp kiểm tra truyền thống Giáo viên cần có sự kết hợp vàlựa chọn các hình thức KTĐG phù hợp, linh hoạt nhằm nâng cao chất lượng dạyhọc Lịch sử

2.2 Cách thức tổ chức thực hiện các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên trong quá trình dạy học lịch sử ở trường THPT

Với quan điểm trước đây, KTĐGTX được xem là kiểm tra miệng hay còngọi là kiểm tra bài cũ, kiểm tra viết dưới một tiết, đa phần chỉ chú trọng đến nộidung kiến thức, nên các hình thức KTĐGTX rất hạn chế Tuy nhiên theo quanđiểm đổi mới giáo dục hiện nay chuyển từ dạy học chú trọng nội dung sang dạyhọc phát triển năng lực và phẩm chất học sinh đã thay đổi và đa dạng các hình thứcKTĐGTX Sau đây là một số hình thức KTĐGTX có thể tiến hành nhằm đánh giá

và phát triển năng lực, phẩm chất học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT

2.2.1 Kiểm tra đánh giá thường xuyên bằng hình thức khai thác sơ đồ, lược đồ lịch sử

Đặc điểm của môn học Lịch sử đó là những gì đã diễn ra trong quá khứ, họcsinh không được trực tiếp quan sát nên việc sử dụng phương pháp dạy học như thếnào để giúp học sinh nhận thức được đầy đủ bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch

sử là điều hết sức cần thiết

Sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử có vai trò quan trong trong việcgiúp học sinh nhận thức và tư duy lịch sử Đó là quá trình đi từ trực quan sinh độngđến tư duy trừu tương, từ tư duy trừu tượng đến nhận thức thực tiễn Tranh ảnh,lược đồ, sơ đồ là những đồ dùng trực quan cần thiết được sử dụng để nâng cao chấtlượng dạy học lịch sử Đó không chỉ là công cụ phục vụ cho nhiệm vụ học tập màcòn sử dụng có hiệu quả trong KTĐGTX

Một trong những năng lực đặc thù môn lịch sử cần phát triển cho học sinh

đó là năng lực tìm hiểu lịch sử với năng lực này học sinh bước đầu nhận biết được

các loại hình sử liệu khác nhau (như chữ viết, hiện vật lịch sử, tranh ảnh, biểu đồ,bản đồ, sơ đồ ) Để hình thành năng lực tìm hiểu lịch sử cho học sinh, ngoài cácnguồn sử liệu do giáo viên cung cấp để học sinh khai thác và sử dụng trong họctập, giáo viên có thể đánh giá khả năng tự làm ra các nguồn sử liệu từ chính họcsinh Học sinh tự vẽ hình ảnh, sơ đồ, lược đồ để góp phần làm phong phú nguồn sửliệu và là căn cứ để giáo viên KTĐGTX, theo dõi năng lực học sinh trong suốt quátrình học tập.

Các bước để tiến hành KTĐGTX bằng hình thức sơ đồ, lược đồ lịch sử baogồm:

Bước thứ nhất: Giáo viên chuẩn bị nội dung đánh giá (xác định mục tiêuđánh giá, thuộc bài học nào, hoạt động nào trong bài học, đánh giá nội dung nào,năng lực cần đánh giá, công cụ đánh giá) để đưa ra yêu cầu học sinh trình bày theo

sơ đồ hay lược đồ

Bước thứ hai: Giáo viên tổ chức đánh giá (nghe học sinh trình bày, quan sáthoạt động của học sinh, yêu cầu học sinh giải thích sản phẩm, đặt câu hỏi…)

Bước thứ ba: Phân tích kết quả, đánh giá, nhận xét, kết luận và ra quyếtđịnh

- Các nhóm, cá nhân đánh giá lẫn nhau

- Giáo viên đánh giá, tổng kết và có điều chỉnh, định hướng phù hợp

Việc tiến hành KTĐGTX bằng hình thức khai thác sơ đồ, lược đồ lịch sửđược tiến hành theo hai cách:

Một là: đánh giá năng lực khai thác các sơ đồ, lược đồ có sẵn do giáo viêncung cấp Tiêu chí để đánh giá như sau:

Bảng 2.1 Tiêu chí đánh giá năng lực khai thác các sơ đồ, lược đồ có sẵn do giáo

viên cung cấp

Hai là: đánh giá năng lực thông qua các sơ đồ, lược đồ do học sinh tự làm ra.Bảng tiêu chí đánh giá như sau:

Bảng 2.2 Tiêu chí đánh giá năng lực khai thác các sơ đồ, lược đồ do học

sinh tự làm

Hình 2.1 Hình ảnh minh họa học sinh đang khai thác lược đồ lịch sử

Hình 2.2 Hình ảnh minh họa học sinh đang trình bày sơ đồ tư duy

để củng cố bài học

Ví dụ 2: Khi dạy Bài 17(Lịch sử 11-CB): Chiến tranh thế giới thứ hai

(1939- 1945) giáo viên có thể đánh giá năng lực khai thác sơ đồ, lược đồ của họcsinh một cách hiệu quả, thay cho việc giáo viên sử dụng hình thức vấn đáp Để làm

rõ nguyên nhân dẫn tới chiến tranh, giáo viên yêu cầu học sinh đọc nội dung sáchgiáo khoa, vẽ sơ đồ thể hiện mâu thuẫn dẫn tới chiến tranh (học sinh có thể trìnhbày bằng sơ đồ tư duy, hoặc sơ đồ thể hiện mâu thuẫn tam giác) Đến nội dungdiễn biến, giáo viên yêu cầu kết hợp kiến thức sách giáo khoa, khai thác lược đồChiến tranh thế giới thứ hai do giáo viên đưa ra Tương ứng với từng nhiệm vụ,giáo viên tiến hành nhóm, cặp đôi hoặc cá nhân phù hợp, sử dụng các phiếu đánhgiá ở bảng 2.1, bảng 2.2 để đánh giá năng lực học sinh Với cách triển khai này,giáo viên vừa tiến hành được hoạt động hình thành kiến thức mới vừa tiến hànhKTĐGTX đồng thời phát triển được năng lực và phẩm chất của học sinh

2.2.2 Kiểm tra đánh giá thường xuyên bằng hình thức sưu tầm, sử dụng các tư liệu lịch sử

Khi đề cập đến sưu tầm, biên tập các tư liệu lịch sử, chúng ta thường chorằng đây là nhiệm vụ của các nhà nghiên cứu Quan điểm đó là chưa đúng, vì trongthực tế khi tiến hành dạy học lịch sử để có hiệu quả ngoài sử dụng các nguồn sửliệu có sẵn trong sách giáo khoa thì giáo viên và học sinh cần sưu tầm và sử dụngthêm các nguồn tư liệu khác Giáo viên vừa là người sưu tầm, biên soạn vừa làngười yêu cầu và hướng dẫn học sinh cách thức tiến hành Đây cũng là biện phápphát triển năng lực tự học, năng lực tìm hiểu và tư duy lịch sử

KTĐGTX bằng hình thức sưu tầm, sử dụng tư liệu lịch sử nhằm mục đíchphát triển năng lực sử dụng tư liệu lịch sử, giải thích, đánh giá lịch sử và vận dụngkiến thức lịch sử vào thực tiễn cuộc sống Góp phần hình thành cho học sinh phẩmchất trách nhiệm, tinh thần hợp tác, nhận thức đúng đắn về các vấn đề lịch sử

Đối với phạm vi học sinh THPT, yêu cầu sưu tầm và sử dụng tư liệu lịch sử

để phụ vụ bài học, khích lệ tinh thần tìm tòi và mở rộng vốn hiểu biết của ngườihọc Qua đó khuyến khích tinh thần tự học, tự khám phá của học sinh để nhận thứcđược ý nghĩa, bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử Các bước KTĐGTX bằnghình thức sưu tầm, sử dụng tư liệu lịch sử được tiến hành như sau:

- Bước thứ nhất: Giáo viên lựa chọn nội dung kiến thức bài học phù hợp, yêucầu học sinh sưu tầm và sử dụng tài liệu lịch sử liên quan (Giáo viên có thể giớithiệu cho học sinh một số nguồn tài liệu đáng tin cậy để học sinh khai thác từ sách,báo, tạp chí hoặc các trang mạng…)

- Bước thứ hai: Học sinh nhận nhiệm vụ theo nhóm hoặc cá nhân tiến hànhsưu tầm, sử dụng tư liệu và báo cáo sản phẩm

- Bước thứ ba: Tiến hành đánh giá kết quả (đánh giá giữa học sinh với họcsinh và đánh giá của giáo viên với học sinh)

Khi đánh giá khả năng sưu tầm và sử dụng tư liệu lịch sử, giáo viên có thểđánh giá trực tiếp sau khi học sinh trình bày, hoặc đánh giá gián tiếp thông qua bàithu hoạch của học sinh Các tiêu chí đánh giá như sau:

Bảng 2.3 Tiêu chí đánh giá năng lực sưu tầm, biên tập tư liệu lịch sử

TT Tiêu chí đánh giá Điểm tối đa Điểm đánh giá

2 Nội dung sưu tầm, sử dụng 3

Ví dụ 1: Khi dạy Bài 6 (Lịch sử 12 - CB): Nước Mĩ, giáo viên đánh giá

năng lực sưu tầm và sử dụng tư liệu lịch sử để tìm hiểu về lịch sử nước Mĩ nhưsau: yêu cầu học sinh sưu tầm tài liệu và viết một bài (Khoảng 400 từ) giải thích

về sự phát triển của kinh tế Mĩ trong những năm 1945 – 1973 Với bài tập này yêucầu đặt ra là học sinh phải biết sưu tầm và sử dụng có hiệu quả nguồn tư liệu đểphân tích những nguyên nhân chính dẫn đến sự phát triển kinh tế nước Mĩ Để họcsinh hoàn thành tốt nhiệm vụ của mình, giáo viên có thể giới thiệu cho học sinhmột số địa chỉ wedsite trên internet về lịch sử nước Mĩ như:

http://photos.state.gov/libraries/vietnam/transdoc/

outline_US_Economy_2009vn.pdf ; http://www.maxreading.com/sachquat-ve-lich-su-nuoc-my; các sách báo tham khảo, tạp chi…giúp học sinh khaithác tư liệu lịch sử hiệu quả

-hay/khai-Ví dụ 2: Khi dạy bài 24 (Lịch sử 11 CB), để tiết học thêm phong phú và

sinh động khi tìm hiểu nội dung mục III.2 Buổi đầu hoạt động cứu nước củaNguyễn Tất Thành Giáo viên chia lớp thành hai nhóm: Nhóm thứ nhất sưu tầm tưliệu văn học về (các tác phẩm thơ, truyện), nhóm thứ hai sưu tầm tư liệu lịch sử(tranh ảnh, bài viết…) về buổi đầu hoạt động cứu nước của Nguyễn Tất Thành.Căn cứ vào tư liệu học sinh sưu tầm giáo viên có thể bổ sung vào nội dung dạy học

và đánh giá được khả năng tìm hiểu và nhận thức lịch sử của học sinh

2.2.3 Kiểm tra đánh giá thường xuyên bằng hình thức thuyết trình, đóng vai

2.2.3.1 Kiểm tra đánh giá thường xuyên bằng hình thức thuyết trình

Trong cuốn “Tư duy của học sinh” của tác giả N.N Sácđacôp, do PhanNgọc Liên và Phạm Hồng Việt dịch đã đề cập “khi phát triển ngôn ngữ rõ ràng,khúc chiết và chính xác ở học sinh, giáo viên đồng thời cũng phát triển tư duychính xác và đúng đắn ở học sinh Trong quá trình bồi dưỡng tư duy thì ngôn ngữcũng phát triển và nhờ đó mà những ý nghĩ rõ ràng cũng được thể hiện trongnhững hình thức ngôn ngữ khúc chiết” đã cho thấy tầm quan trọng của phát triểnngôn ngữ cho học sinh Thuyết trình là một dịp để giáo viên kiểm tra củng cố kiếnthức đã học, phát triển tư duy và rèn luyện ngôn ngữ

Tuy nhiên trên thực tế, một số giáo viên chưa chú trọng đến năng lực thuyếttrình của học sinh, nếu có thì cũng chỉ xem nội dung mà học sinh trình bày có đúngkhông, lớp có nghe rõ không Điều đó đã vô tình quên đi việc phát triển năng lựcngôn ngữ cho học sinh, một trong những yêu cầu cần thiết đối với sự phát triểntoàn diện của người học Bởi tư duy của học sinh diễn ra dưới hình thức ngôn ngữ,được hoàn thiện trong quá trình trao đổi, thuyết trình và ngược lại ngôn ngữ đượchình thành và hoàn thiện trong quá trình phát triển tư duy

KTĐGTX bằng hình thức thuyết trình là phương pháp nhằm phát triển nănglực ngôn ngữ cho học sinh tốt nhất Khi thực hiện thuyết trình, học sinh phải đạtđược những yêu cầu:

- Học sinh khi thuyết trình phải nắm vững nội dung kiến thức, đồng thời họcsinh chuẩn bị trình bày những điều đã biết một cách khúc chiết, có nội dung phongphú và chính xác

- Khi thuyết trình phải có bố cục, dàn ý rõ ràng, tránh nông cạn, hời hợt

- Học sinh thuyết trình ngôn ngữ trong sáng, lập luận gãy gọn, thế hiện nộidung bài học mà mình đã lĩnh hội

Giáo viên là người giúp học sinh sửa chữa, trình bày đúng ngữ pháp, dùng từchính xác bằng ngôn ngữ của mình, tránh việc trình bày có tính chất công thức, rậpkhuôn…Giáo viên có thể đánh giá năng lực thuyết trình của học sinh thông quabảng tiêu chí sau:

Bảng 2.4 Tiêu chí đánh giá năng lực thuyết trình

4 Tính hấp dẫn của bài thuyết trình 2

Tổng 10

Ví dụ 1: Bài 5 (Lịch sử 10): Trung Quốc Khi tìm hiểu về các thành tựu văn

hóa Trung Quốc, GV có thể nêu yêu cầu HS: Em hãy chọn một trong bốn đại phátminh kĩ thuật của Trung Quốc- cổ trung đại và soạn một bài thuyết trình về tầmquan trọng của phát minh đó đối với sự phát triển của lịch sử nhân loại

Ví dụ 2: Khi dạy về Bài 9 (Lịch sử 12- CB): Cách mạng khoa học công nghệ

và xu thế toàn cầu hóa Khi học phần xu thế toàn cầu hóa, giáo viên có thể nêu yêucầu học sinh thuyết trình nội dung sau: Tại sao nói toàn cầu hóa vừa là thời cơ vừa

là thách thức đối với các nước? Theo em Việt Nam cần nắm bắt thời cơ và vượtqua thách thức như thế nào? Khi học sinh hoàn thành nội dung bài thuyết trình,giáo viên yêu cầu các nhóm theo dõi và đánh giá theo các tiêu chí ở bảng 2.4 đểđánh giá lẫn nhau, giáo viên căn cứ vào kết quả đó để làm cơ sở kết luận, đánh giá

và cho điểm

Ví dụ 3: Khi dạy bài Bài 32 (Lịch sử 10- CB): Cách mạng công nghiệp ở

Châu Âu Để phát huy khả năng thuyết trình của HS, giáo viên giao nhiệm vụ chocác nhóm làm bài thuyết trình về “Cách mạng công nghiệp ở Anh” Các nhóm cóthể thiết kết hợp nội dung thuyết trình với trình chiếu powpoint hoặc làm thànhvideo để trình bày Giáo viên cho các nhóm đánh giá lẫn nhau theo tiêu chí, giáoviên căn cứ vào sản phẩm và kết quả đánh giá giữa các nhóm để đánh giá chođiểm Năng lực giáo viên cần kiểm tra, đánh giá đó là năng lực sử dụng ngôn ngữcủa HS để trình bày vấn đề lịch sử như thế nào

Hình 2.3 Hình ảnh minh họa về bài thuyết trình của học sinh lớp 10

2.3.2.2 Kiểm tra đánh giá thường xuyên bằng hình thức đóng vai

Phương pháp đóng vai là một trong những PPDH tích cực, nhằm phát huy cao

độ tính tự giác, độc lập, sáng tạo của người học PPĐV có những vai trò quan trọngtrong quá trình đổi mới PPDH Lịch sử ở trường phổ thông, tạo hứng thú học tậpcho học sinh, nâng cao chất lượng dạy học

PPĐV có khả năng kích thích tư duy sáng tạo của người học (sáng tạo tronggiải quyết tình huống, sáng tạo trong xây dựng kịch bản, thể hiện hình tượng nhânvật…) Do vậy PPĐV có thể kết hợp với phương pháp thuyết trình để làm cho bàihọc sinh động, hạn chế nhược điểm và phát huy những ưu điểm của phương phápdạy học truyền thống

KTĐGTX bằng hình thức đóng vai có tác dụng to lớn trong tạo hứng thú vàđộng cơ học tập cho học sinh Trong quá trình dạy học, sự hứng thú học tập có vaitrò quan trọng trong nâng cao tính tích cực, làm tăng hiệu quả nhận thức của ngườihọc Sử dụng phương pháp đóng vai mang lại hứng thú học tập cho học sinh vìtrong quá trình đóng vai, học sinh được trao đổi giao lưu với thầy cô, bạn bè, đượcthể hiện năng khiếu, thể hiện mình trước đám đông hòa mình vào không khí lớphọc sôi nổi, thoải mái, thân thiện, hấp dẫn Qua đó nếu được đánh giá, học sinh sẽ

thấy rất hài lòng về kết quả của mình, sự hứng thú trong giờ học tăng lên, khôngcòn cảm giác lo sợ hay nhàm chán khi được KTĐG Với hình thức này, chọc sinh

sẽ yêu lịch sử hơn vì chính các em được đặt mình vào bối cảnh lịch sử, nhân vậtvật lịch sử

Khi tiến hành KTĐGTX bằng hình thức đóng vai bước đầu tiên là chuẩn bị:Đối với giáo viên: Căn cứ vào nội dung, mục tiêu cụ thể của bài học, nêu ranhiệm vụ chuẩn bị bài mới (lựa chọn nhân vật để tiến hành đóng vai) GV chianhóm và giao nhiệm vụ cụ thể GV đưa ra các tiêu chí (diễn xuất, đạo cụ, thờigian…) Quy định cụ thể thời gian đóng vai cho học sinh để không làm ảnh hưởngđến tiến trình bài học GV cung cấp thông tin về nhân vật sẽ đóng nguồn thông tin

về nhân vật lịch sử có thể từ: kênh chữ, kênh hình trong sách giáo khoa, sách thamkhảo, thông tin trên Internet, thông tin từ địa phương…Trước khi học sinh thựchiện trước lớp giáo viên là người chỉ dẫn, sửa kịch bản, tổng duyệt

Đối với học sinh: Các nhóm, cá nhân nhận nhiệm vụ, xây dựng kịch bản,phân công vai diễn và thảo luận, thông qua kịch bản với giáo viên Thực hiện đóngvai theo kịch bản đã xây dựng

Tiếp theo là nhận xét, đánh giá, cho điểm:

- Về phía học sinh: Cá nhân, đại diện nhóm tự nhận xét đánh giá Các nhómcòn lại dựa váo các tiêu chí GV đưa ra để nhận xét, bổ sung đặt câu hỏi, phản biệntranh luận

- Về phía GV: GV nhận xét, tổng kết, đánh giá, căn cứ vào bảng tiêu chí đánhgiá và cho điểm kết hợp tham khảo đánh giá học sinh để đảm bảo tính công bằng,khách quan

Bảng 2.5 Tiêu chí đánh giá năng lực sử dụng PPĐV (dùng cho cả GV và HS)

khởi động, hoạt động hình thành kiến thức mới, hoạt động vận dụng, hoạt động tìmtòi mở rộng Có thể minh họa như sau:

khi dạy Bài 19: Các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ thế kỉ X- XV (Lịch sử 10- CB)

Mục tiêu: nhằm tạo mâu thuẫn nhận thức giữa kiến thức đã biết và chưa biết

có liên quan đến bài học, yêu cầu học sinh xác định nhiệm vụ học tập của bài và giáo viên dẫn dắt vào bài mới

Cách thức: Tổ chức đóng vai nhân vật Lý Thường Kiệt, Trần Quốc Tuấn,Nguyễn Trãi

Đánh giá: Theo mẫu tiêu chí ở bảng 6

*Ví dụ 2: KTĐGTX sử dụng PPĐV khi dạy phần khởi động Bài 12: Phong trào

dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1925(Lịch sử 12- CB)

Mục tiêu: Tạo động cơ học tập, thúc đẩy mong muốn tìm hiểu kiến thức mới

của HS Đồng thời, định hướng toàn bộ quá trình nhận thức cho các em

Cách thức: Tổ chức đóng vai các nhân vật ông Nghị Quế, bà Nghị Quế, chịDậu trong đoạn trích “Chị Dậu bán con cho Nghị Quế”

Hình 2.5 Hình ảnh minh họa phương pháp đóng vai của HS

*Ví dụ 3: KTĐGTX trong hoạt động khởi động bằng phương pháp đóng vai khi

dạy Bài 10: Cách mạng khoa học-công nghệ và xu thế toàn cầu hóa (Lịch sử CB

Mục tiêu: Nhằm tạo mâu thuẫn nhận thức giữa kiến thức đã biết và chưa

biết có liên quan đến bài học, yêu cầu học sinh xác định nhiệm vụ học tập của bài

và giáo viên dẫn dắt vào bài mới

Cách thức: Tổ chức đóng vai cặp đôi ăn ý

Đánh giá: Theo mẫu tiêu chí ở bảng 6

*Ví dụ 4: KTĐGTX sử dụng phương pháp đóng vai nhân vật lịch sử Nguyễn Tất

Thành cho phần hình thành kiến thức mới Bài 23: Việt Nam trong những nămchiến tranh thế giới thứ nhất (1914 -1918) (Lịch sử 11- CB)

*Ví dụ 5: KTĐGTX sử dụng PPĐV khi dạy Bài 9 Cách mạng Tháng Mười Nga

năm 1917 (LS 11- CB)

Mục tiêu: HS nắm được tình hình kinh tế, chính trị, xã hội nước Nga trước

cách mạng, rút ra nguyên nhân bùng nổ cách mạng Nga

Cách thức: Sử dụng phương pháp đóng vai các phóng viên đưa tin, phát vấnĐánh giá: Theo mẫu tiêu chí ở bảng 6

*Ví dụ 6: KTĐGTX trong hoạt động hình thành kiến thức mới bằng phương pháp

đóng vai tình huống khi dạy bài 12: Tây Âu hậu kì trung đại tiết 2 (Lịch sử 10- CB)

Mục tiêu: Hiểu và đánh giá được những tác động tích cực và tiêu cực củacuộc phát kiến địa lí đến tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại

Cách thức: Tổ chức học sinh đóng vai tình huống: một nhóm đóng vai đạidiện cho người dân thuộc địa, một nhóm đóng vai đại diện những nhà phát kiếnđịa lí

Đánh giá: Theo mẫu tiêu chí ở bảng 6

*Ví dụ 7: KTĐGTX sử dụng PPĐV khi dạy Bài 10 “Cách mạng khoa học công

nghệ và xu thế toàn cầu hóa” (Lịch sử 12 – CB) ở hoạt động tìm hiểu về tác độngcủa Cách mạng khoa học công nghệ và Xu thế toàn cầu hóa

Mục tiêu: Học sinh nắm được tác động tích cực và tiêu cực của cách mạng

khoa học công nghệ, toàn cầu hóa Từ đó rút ra trách nhiệm công dân đối với đấtnước…

Cách thức: Nhóm 1 đóng vai với chủ đề: Thiên đình với vấn đề môi trường

và biến đổi khí hậu Nhóm 2: chủ đề: Chiến tranh và vũ khí hủy diệt- Thông điệp

từ tương lai Nhóm 3: về chính sách khoa học – công nghệ và đối ngoại của nước

ta theo hình thức “Dân hỏi bộ trưởng trả lời”

Đánh giá: Theo mẫu tiêu chí ở bảng 6

*Ví dụ 8: Khi học bài 8 “Vương quốc Căm-pu-chia và vương quốc Lào”,

giáo viên cho học sinh đóng vai hướng dẫn viên du lịch và khách du lịch để giớithiệu về lịch sử, văn hóa của hai quốc gia này

Đánh giá: Theo mẫu tiêu chí ở bảng 6

Hình 2.6 Hình ảnh minh họa HS đóng vai hướng dẫn viên du lịch

2.2.4 Kiểm tra đánh giá thường xuyên bằng hình thức thảo luận, hợp tác nhóm

PPDH theo nhóm được các nhà xem là PPDH hiện đại và tích cực Bởi hiệuquả giáo dục mà phương pháp đem lại không chỉ là những kiến thức hàn lâm sách

vở mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống của chính cá nhân người học

PPDH theo nhóm là phương pháp dạy học trong đó giáo viên tổ chức chohọc sinh hình thành các nhóm học tập nhỏ cùng giáo viên nghiên cứu, trao đổi ýtưởng và giải quyết các vấn đề do giáo viên đặt ra Từng bước giúp học sinh tiếpthu một lượng kiến thức nhất định dựa trên cơ sở hoạt động của từng cá nhân Cácthành viên của nhóm không chỉ có trách nhiệm về việc học tập của mình mà còn cótrách nhiệm quan tâm đến việc học tập của bạn bè trong nhóm

KTĐGTX bằng hình thức thảo luận nhóm là biện pháp nhằm tạo sự phụthuộc lẫn nhau giữa các học sinh một cách tích cực, hình thành trách nhiệm cánhân của người học, có tác dụng khuyến khích sự tương tác giữa các thành viêntrong nhóm, đồng thời rèn luyện và phát triển các kĩ năng xã hội Nếu hình thứcKTĐGTX truyền thống tạo ra sự cạnh tranh giữa các học sinh về điểm số nên họcsinh thường ít chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm cho nhau thì KTĐGTX bằng hìnhthức thảo luận hợp tác nhóm lại tạo tra một không khí học tập hợp tác, cởi mở cùngphát triển

Tiến trình KTTX bằng hình thức thảo luận nhóm có thể chia thành ba giaiđoạn:

- Giai đoạn 1: GV lựa chọn nội dung, chia nhóm và giao nhiệm vụ phù hợp

- Giai đoạn 2: HS tiến hành hoạt động theo nhóm

- Giai đoạn 3: Trình bày và đánh giá kết quả nhóm (Kết hợp tự đánh giá lẫnnhau của học sinh với đánh giá của giáo viên)

Một số lưu ý khi tiến hành KTĐGTX bằng hình thức thảo luận, hợp tácnhóm:

Gv có thể mặc định nhóm cho học sinh (theo số thứ tự, theo tổ, theo bàn…)hoặc chia nhóm theo sở thích, tự nguyện tùy vào hoạt động học

KTĐGTX bằng hình thức thảo luận, hợp tác nhóm có hiệu quả cần có đủthời gian để học sinh thực hiện nhiệm vụ học tập và nhiệm vụ học tập có tính chấttương đối khó hoặc rất khó

Việc tổ chức hoạt động nhóm cần huy động kinh nghiệm của nhiều học sinh,cần có sự chia sẻ ý kiến tranh luận và thảo luận để thống nhất

Vì vậy, khi tiến hành tổ chức KTĐGTX bằng hình thức thảo luận và hợp tácnhóm giáo viên nên lựa chọn nội dung phù hợp không nên lạm dụng hay áp dụngmột cách máy móc mang tính hình thức sẽ ảnh hưởng đến kết quả học tập của họcsinh và thời gian của giờ học.

Để có kênh thông tin chính xác về khả năng có thể thực hiện nhiệm vụ củahọc sinh khi tổ chức KTĐGTX bằng hình thức thảo luận và hợp tác nhóm GV cầnlàm phiếu khảo sát như sau:

Bảng 2.6 Phiếu khảo sát khả năng học sinh trước khi phân nhóm

PHIẾU KHẢO SÁT KHẢ NĂNG THỰC HIỆN CỦA HỌC SINH

TRƯỚC KHI PHÂN NHÓM

Họ và tên họ sinh……….……… ………Lớp………

Khả năng thực hiệnCó

Có thể thựchiện nếuđược hỗ trợ

Đối với từng nhóm học sinh, Gv hướng dẫn HS lập bảng phân công nghiệm

vụ và đánh giá trách nhiệm thực hiện nhiệm vụ của các thành viên khi thực hiệnthảo luận và hợp tác nhóm theo mẫu:

Bảng 2.7 Bảng phân công nhiệm vụ và đánh giá tinh thần hợp tác trong hoạt động nhóm (Dùng cho nhóm trưởng)

BẢNG PHÂN CÔNG NHIỆM VÀ ĐÁNH GIÁ TINH THẦN HỢP TÁC

TRONG HOẠT ĐỘNG NHÓM Lớp………Nhóm………Nhóm trưởng………

Lưu ý: Đánh dấu (X) vào tinh thần hợp tác ở các đánh giá tương ứng

KTĐGTX bằng hình thức hợp tác nhóm được tiến hành đa dạng với các hoạtđộng học tập từ khởi động, hình thành kiến thức mới, luyện tập, tìm tòi mở rộng

Gv có thể triển khai hợp tác nhóm nhỏ (cặp đôi), nhóm lớn theo tổ tùy vào nộidung bài học nhưng cần phải có tiêu chí đánh giá phù hợp

Bảng 2.8 Bảng tiêu chí đánh giá hoạt động nhóm (dùng cho cả GV và Hs )

BẢNG TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ HOẠT ĐỘNG NHÓM

Bảng 2.9 Bảng tiêu chí đánh giá cá nhân trong hoạt động nhóm (dùng cho cả GV

Sản phẩm

nhóm

TổngThang điểm: 1=kém, 2= yếu, 3= khá, 4= tốt, 5= xuất sắc (Khoanh tròn điểm chotừng mục).Điểm trung bình (cộng tổng điểm và chia cho 10)

Trong quá trình tiến hành KTĐGTX bằng hình thức hợp tác nhóm, giáo viên

có thế sử dụng các kĩ thuật như: kĩ thuật khăn trải bàn, kĩ thuật “chúng em biết ba”,

kĩ thuật “hỏi chuyên gia”, kĩ thuật phân tích video… để tăng hiệu quả hợp tácnhóm Giáo viên đánh giá hoạt động nhóm bằng các hình thức như thuyết trình,đóng vai hoặc sản phẩm dự án học tập…để phát huy tính tích cực chủ động vàsáng tạo của HS

Ví dụ 1: Khi dạy bài 11 (Lịch sử 10 - CB) – Tây Âu thời trung đại Để làm

rõ hệ quả của cuộc phát kiến địa lý, giáo viên đưa ra một hình ảnh và nêu vấn đề:Đây là hình ảnh về cuộc phát kiến địa lý: một bên là những người dân thuộc địa, họđang nói rằng các người đến đây để cướp bóc và đàn áp chúng tôi; một bên lànhững người phương Tây đi phát kiến, họ nói rằng không chúng tôi đến đây đểkhai hóa văn minh Giáo viên nêu câu hỏi những ai đồng ý với những người dânthuộc địa, những ai đồng ý với những người phương Tây Giáo viên sử dụng kĩthuật “tranh luận ủng hộ – phản đối” để tiến hành hoạt động nhóm

Bước 1: Giáo viên chia lớp thành hai nhóm, mỗi nhóm nhận một nhiệm vụ+ Nhóm những người thuộc địa: “Chứng minh rằng những người phươngTây đi phát kiến là để cướp bóc và đàn áp thuộc địa”

+ Nhóm những người phương Tây: “Chứng minh quá trình phát kiến là đến

để khai hóa nền văn minh”

Bước 2: Hai nhóm làm việc, thu thập ý kiến của các thành viên, sau đó thảoluận, thống nhất ý kiến lập luận cho nhóm mình

Bước 3: Giáo viên tổ chức cho hai nhóm tranh luận, đại diện hai nhóm lầnlượt trình bày lập luận của nhóm mình (Theo yêu cầu mỗi nhóm phải từ 3 lí do trởlên)

Bước 4: Giáo viên tổ chức thảo luận chung, đưa ra nhận xét, đánh giá, tổngkết, chính xác hóa nội dung cần nhận thức