1 Vấn đề chung 1 1 Khái niệm Văn học là loại hình nghệ thuật sử dụng chính ngôn từ của con người làm phương tiện đồng thời làm thành chất thẩm mĩ để tạo ra sự liên tưởng thẩm mĩ tái hiện lại các tri giác, các biểu tượng về các sự kiện, các biến cố, các xung đột ảnh hưởng tới số phận con người của lịch sử để con người cảm nhận chúng, đánh giá chúng mà tự định hướng cho mình theo cái lí tưởng đẹp, lí tưởng cao cả Nghệ thuật tạo hình là loại hình nghệ thuật tạo ra các hình ảnh, hình tượng trực tiếp.
Trang 11 Vấn đề chung
1.1 Khái niệm
- Văn học là loại hình nghệ thuật sử dụng chính ngôn từ của con người làm phương tiện đồng thời làm thành chất thẩm mĩ để tạo ra sự liên tưởng thẩm mĩ tái hiện lại các tri giác, các biểu tượng về các sự kiện, các biến cố, các xung đột ảnh hưởng tới số phận con người của lịch sử để con người cảm nhận chúng, đánh giá chúng mà tự định hướng cho mình theo cái lí tưởng đẹp, lí tưởng cao cả
- Nghệ thuật tạo hình là loại hình nghệ thuật tạo ra các hình ảnh, hình tượng trực tiếp tác động trực tiếp đến thị giác của người tiếp nhận
1.2 Sự tương đồng
- Cả văn học và nghệ thuật tạo hình đều là loại hình nghệ thuật nên mang tính thẩm mĩ
và tính sáng tạo cao
+ Tính thẩm mĩ: Là cùng hướng đến vẻ đẹp, văn học và nghệ thuật tạo hình cũng hướng đến giá trị nhân văn, nhân đạo cao cả nhất làm cho tâm hồn con người trở nên thánh thiện hơn, vươn tới cái chân, thiện, mỹ
+ Tính sáng tạo: Cả hai loại hình nghệ thuật đều là sản phẩm sáng tạo của người nghệ
sĩ, họ đều tạo ra sản phẩm của riêng mình
- Văn học và nghệ thuật tạo hình có khả năng tái hiện được lại các hình khối, màu sắc, dáng vẻ của con người, thiên nhiên, đồ vật,
- Cả 2 đều có đặc trưng mang tính không gian:
+ Hình tượng văn học mang tính không gian, bởi nó được định vị trong một không gian cụ thể tạo nên một giá trị riêng
+ Trong hội họa không gian được tạo thành từ các đường nét, hình khối và độ đậm nhạt theo các nguyên tắc: ở gần thì rõ, ở xa mờ dần
2 Tính tạo hình trong Tây Tiến
Văn học và nghệ thuật tạo hình có mối quan hệ hài hòa thẩm thấu lẫn nhau Văn học sử dụng nghệ thuật tạo hình làm biện pháp và phương thức tạo hình
2.1 Tạo hình bằng hình ảnh
Xuất phát từ đặc trưng của văn học, xây dựng bằng chất liệu ngôn từ đặc trưng
là hình ảnh mang tính phi vật thể hơn nữa cảm xúc trong văn học thường vô hình, mơ
hồ vì thế nó cần những điểm tựa hữu hình để mô tả, tác động Bởi vậy hình ảnh được
Trang 2sử dụng nhiều để diễn tả nội dung, cảm xúc Do đó biện pháp tạo hình đầu tiên là sử dụng những hình ảnh, có thể là hình ảnh phản chiếu qua lăng kính của người nghệ sĩ
Hình ảnh trong bài thơ được sáng tạo bằng nhiều bút pháp khác nhau, tạo nên những sắc thái thẩm mỹ phong phú Trong bài thơ có hai hình ảnh chính: thiên nhiên miền Tây và người lính Tây Tiến, đồng thời cũng còn có hình ảnh về cuộc sống của đồng bào miền Tây gắn với người lính Tây Tiến Ở mỗi loại hình ảnh có hai dạng chính, tạo nên sắc thái thẩm mỹ phối hợp, bổ sung cho nhau
Hình ảnh người lính trên chặng đường hành quân đầy gian nan với những từ ngữ mang tính tạo hình như:
“Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm Heo hút cồn mây súng ngửi trời Ngàn thước lên cao ngàn thước xuống“
Dốc núi quanh co, trùng điệp như vô tận, một bên vút lên cao ngất trời, một bên vụt đổ xuống vực sâu
“Chiều chiều oai linh thác gầm thét Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người“
Núi rừng miền Tây hoang sơ, bí hiểm bởi tiếng thác oai linh, tiếng cọp hú gầm Sức mạnh thiên nhiên khủng khiếp ấy đã ngự trị nơi núi rừng miền Tây từ bao đời
Vẻ đẹp lãng mạn, nên thơ của thiên nhiên núi rừng miền Tây chủ yếu được thể hiện trong các câu thơ miêu tả hoa, mưa rừng, chiều sương,… Cụ thể là:
“Mường Lát hoa về trong đêm hơi“
Hoa rừng tỏa hương, vương vấn trong đêm sương
“Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi“
Thung lũng mờ mịt, nhạt nhòa trong mưa
“Người đi Châu Mộc chiều sương ấy
Có thấy hồn lau nẻo bến bờ Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa“
Một chiều sương với hoa lau xao xác trắng xóa núi rừng; sắc trắng của hoa lau trong chiều sương nhạt nhòa, mờ ảo, cái phơ phất của ngàn lau trong xào xạc gió núi…đã khiến cho rừng lau như trở nên có linh hồn Những bông hoa rừng như những
cô gái đang soi mình làm duyên trên sông nước chòng chành, sóng sánh Nhà thơ
Trang 3đã khắc họa vẻ đẹp vừa hùng vĩ dữ dội vừa lãng mạn, nên thơ của thiên nhiên núi rừng Tây Bắc bằng bút pháp hiện thực kết hợp bút pháp lãng mạn
Hình ảnh chân dung người lính được tạo dựng rất sống động
“ Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc
Quân xanh màu lá giữ oai hùm
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”
Cái bi thương của người lính được gợi lên từ ngoại hình ốm yếu, tiều tụy, đầu trọc, da dẻ xanh như màu lá Sở dĩ người lính Tây Tiến đầu trọc da xanh là do hậu quả của những tháng ngày hành quân vất vả vì đói và khát, là dấu ấn của những trận sốt rét
ác tính
+ Hình ảnh “đoàn binh không mọc tóc” không phải là sản phẩm của trí tưởng tượng
mà nét vẽ này xuất phát từ 1 hiện thực trong cuộc sống của người lính Tây Tiến: họ phải cạo trọc đầu để giảm bớt những bất tiện trong sinh hoạt ở rừng và để tạo thuận lợi trong đánh trận; có khi những cái đầu không mọc tóc kia là hậu quả của những trận sốt rét liên miên nơi rừng thiêng nước độc
+ Họ còn là những chàng trai Hà Nội hào hoa, lãng mạn: “Mắt trừng gửi mộng qua biên giới” là đôi mắt thao thức về quê hương Hà Nội, về một dáng kiều thơm trong mộng Mộng và mơ gửi về hai phía của chân trời: biên giới và Hà Nội
2.2 Tạo hình bằng màu sắc
- Màu sắc là một trong những phương tiện tạo hình hiệu quả nhà văn nhà thơ với con mắt nhạy cảm của mình sẽ dùng màu sắc để miêu tả cuộc sống một cách tinh tế
+ “quân xanh màu lá” ở đây có thể hiểu là màu xanh áo lính hay màu xanh của lá ngụy trang khiến cho cả đoàn quân xanh màu lá Nhưng theo mạch thơ có lẽ còn nên hiểu đây là câu thơ miêu tả gương mặt xanh xao, gầy yếu vì sốt rét rừng, vì cuộc sống kham khổ Ở đây, cách diễn đạt của của QD khá tinh tế khi miêu tả đoàn quân “xanh màu lá” chứ không phải xanh xao, người lính do đó mà như hài hòa cùng với thiên nhiên, ốm mà không yếu, ốm mà vẫn trẻ trung, vẫn tràn đầy sức sống
- Không khí đêm liên hoan tưng bừng với màu sắc rực rỡ, lộng lẫy: "bừng lên", "hội đuốc hoa", "khèn lên man điệu"; con người duyên dáng: "xiêm áo", "nàng e ấp"
- Nhân vật trung tâm, linh hồn của đêm liên hoan là những cô gái hiện ra trong bộ
Trang 4“xiêm áo” lộng lẫy vừa e thẹn vừa tình tứ trong những điệu múa giàu màu sắc miền núi đã làm say mê tâm hồn của những người lính trẻ Tây Tiến
=> Bằng bút pháp đầy tài hoa lãng mạn, những chi tiết vừa thực vừa ảo, nhà thơ không chỉ cho ta thấy được vẻ đẹp đầy bản sắc văn hóa, sinh hoạt, phong tục của đồng bào vùng biên giới mà còn thấy được tình cảm quân dân thắm thiết, tâm hồn lạc quan, yêu đời, yêu cuộc sống của các chiến sĩ Tây Tiến
- Người nghệ sĩ nhìn thế giới bằng con mắt hội họa, sử dụng ngôn từ bằng màu sắc cùng với quy luật phối màu để tạo ra những bức tranh bằng ngôn từ, làm cho văn học giàu chất họa, giàu tính tạo hình
- Màu sắc trong văn học chẳng những là phương tiện để miêu tả thế giới mà màu là một phương tiện thể hiện cái nhìn nghệ thuật đối với cuộc đời mang sắc màu thời đại
và cá tính
2.3 Tạo hình bằng bố cục
Sắp xếp bố cục trong không gian là một trong những thủ pháp tạo hình Trong những bức tranh không gian của văn học nếu như chất liệu tạo hình rõ nét sẽ tạo được không khí, sắc màu và nhịp điệu cuộc sống
Văn học ảnh hưởng cách sắp xếp bố cục của nghệ thuật tạo hình Trong không gian là một trong những thủ pháp tạo hình Trong những bức tranh không gian của văn học nếu như chất liệu tạo hình rõ nét sẽ tạo được không khí, sắc màu và nhịp điệu cuộc sống
Bài thơ được chia làm 4 đoạn, 3 đoạn chính và 1 đoạn kết Bố cục rất tự nhiên, tuân thủ theo mạch cảm xúc gắn liền với những hồi ức và kỉ niệm trong nỗi nhớ về một thời Tây Tiến Mỗi đoạn là một khung cảnh, một thế giới nghệ thuật bởi nó gợi về những kí ức rất riêng trong cuộc đời hành quân chiến đấu của người lính Tây Tiến năm xưa
2.4 Tạo hình bằng đường nét
Cho đối tượng hiện lên cụ thể, sống động Văn học mượn một cách khéo léo,
sử dụng những đường nét để xây dựng lên những hình ảnh có chi tiết mang tính thẩm
mỹ và biểu cảm Nghệ thuật tạo hình tác động đến văn học bằng đường nét Đường nét giúp cho đối tượng hiện lên cụ thể, sống động Văn học mượn một cách khéo léo,
sử dụng những đường nét để xây dựng lên những hình ảnh có chi tiết mang tính thẩm
Trang 5mỹ và biểu cảm.
Các từ láy giàu tính tạo hình: "khúc khuỷu", "thăm thẳm", điệp từ "dốc", nghệ thuật điệp "Dốc lên dốc lên" gợi địa hình hiểm trở, quanh co, gập ghềnh
Những nét vẽ về "chiều sương", "hồn lau", "người độc mộc", "hoa đong đưa",
đã tái hiện bức tranh thiên nhiên và con người miền Tây với vẻ đẹp mộc mạc, duyên dáng, thơ mộng và trữ tình Những bông hoa lau lay động chập chờn trên "nẻo bến bờ" cùng những cánh hoa "đong đưa" theo dòng nước lũ khiến cảnh vật trở nên sinh động, gợi tả một vẻ đẹp hoang sơ và gợi cảm Trên phông nền đó, hình ảnh "dáng người trên độc mộc" xuất hiện như một nét vẽ chấm phá, tạo nên một nét vẽ khỏe khoắn và rắn rỏi Như vậy, bức tranh thiên nhiên với những đường nét thơ mộng đã tạo nên vẻ đẹp trữ tình, lãng mạn cho thi phẩm
3 Kết luận