(LUẬN văn THẠC sĩ) xây dựng sự đồng thuận xã hội ở việt nam hiện nay

Trong những năm gần đây, thực hiện đường lối đổi mới, vấn đề đồng thuận xã hội, xây dựng sự đồng thuận xã hội đã luôn giành được sự quan tâm thích đáng của Đảng và Nhà nước nhằm thông qu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- - - -

ĐẶNG ANH DŨNG

XÂY DỰNG SỰ ĐỒNG THUẬN XÃ HỘI

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

HÀ NỘI – 2011

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- - - -

ĐẶNG ANH DŨNG

XÂY DỰNG SỰ ĐỒNG THUẬN XÃ HỘI

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Lời cảm ơn

Quá trình thực hiện Luận văn, ngoài sự cố gắng của bản thân, tôi đã

nhận được sự giúp đỡ tận tình của Ban Chủ nhiệm Khoa Khoa học Chính

trị, các nhà khoa học, các Thầy Cô và anh chị em đồng nghiệp trong Khoa

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Chủ nhiệm Khoa Khoa

học Chính trị, các Thầy Cô giáo, anh chị em đồng nghiệp Tôi cũng bày tỏ

lòng biết ơn sâu sắc về sự giúp đỡ quý báu của thầy hướng dẫn khoa học,

PGS.TS Nguyễn Viết Thảo, đã tận tình giúp đỡ tôi hoàn thành Luận văn

này

Xây dựng sự đồng thuận xã hội ở Việt Nam là vấn đề khó và khá mới

mẻ, chưa có nhiều kết quả cũng như kinh nghiệm nghiên cứu về vấn đề này

Tác giả hy vọng đây mới chỉ là bước khởi đầu trong quá trình nghiên cứu

của mình Rất mong sẽ nhận được nhiều ý kiến đóng góp của các Thầy Cô,

các nhà khoa học và anh, chị em đồng nghiệp để tôi có thể tiếp tục đi sâu

nghiên cứu vấn rất thiết thực này

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Đặng Anh Dũng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Tình hình nghiên cứu 7

3 Mục tiêu và nhiệm vụ của luận văn 11

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 11

6 Ý nghĩa của luận văn 12

7 Kết cấu của luận văn 12

NỘI DUNG 13

Chương I ĐỒNG THUẬN XÃ HỘI - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 13 1.1 Quan niệm đồng thuận xã hội 13

1.1.1 Lược khảo quan niệm về đồng thuận xã hội trong lịch sử tư tưởng 13

1.1.2 Khái niệm đồng thuận xã hội 13

1.2 Mối quan hệ giữa đồng thuận xã hội với đoàn kết và dân chủ 26

1.2.1 Mối quan hệ giữa đồng thuận xã hội với đoàn kết 26

1.2.2 Mối quan hệ giữa đồng thuận xã hội với dân chủ 30

1.3 Vai trò của đồng thuận xã hội 34

Chương II XÂY DỰNG SỰ ĐỒNG THUẬN XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP 38

2.1 Quá trình nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng sự đồng thuận xã hội 38

2.1.1 Nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về cơ sở xây dựng sự đồng thuận xã hội 38

2.1.2 Quá trình nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về những nội dung cơ bản của việc xây dựng sự đồng thuận xã hội trong quá trình đổi mới đất nước 41

2.2 Những kết quả đạt được trong xây dựng sự đồng thuận xã hội ở

Việt Nam thời kỳ đổi mới đất nước 51

2.2.1 Sự đồng thuận trong việc giải quyết mối quan hệ giữa các giai cấp,

các tầng lớp trong xã hội và các dân tộc, tôn giáo với Đảng, Nhà nước

trong công cuộc đổi mới đất nước 52

2.2.2 Sự đồng thuận xã hội về nhận thức trong các tầng lớp nhân dân

đối với chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước 60

2.2.3 Sự đồng thuận xã hội thông qua việc phát động và thực hiện các

phong trào thi đua yêu nước và cuộc vận động thực hiện các nhiệm vụ

chính trị, kinh tế, văn hóa 62

2.2.4 Sự đồng thuận xã hội trong cộng đồng người Việt Nam ở nước

ngoài 68

2.3 Một số bài học kinh nghiệm và những giải tiếp tục xây dựng sự

đồng thuận xã hội ở Việt Nam 71

2.3.1 Một số bài học kinh nghiệm 71

2.3.2 Một số giải pháp góp phần tăng cường sự đồng thuận xã hội ở

Việt Nam 72

KẾT LUẬN 85

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 87

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đất nước ta đã bước vào thời kỳ mới - thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp

hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế Bên cạnh những cơ hội lớn,

chúng ta cũng đang và sẽ phải đối mặt với không ít những nguy cơ, thách

thức Muốn vượt qua những thách thức cam go đó, chúng ta phải phát huy

cao độ nội lực, đồng thời ra sức tranh thủ ngoại lực, biến ngoại lực trở

thành nội lực cho sự phát triển đất nước; đồng thời, toàn bộ sức mạnh của

dân tộc phải được quy thành một mối dưới sự lãnh đạo của Đảng Sự thống

nhất trong tư tưởng và hành động của toàn bộ cộng đồng dân tộc Việt Nam,

dù trong hay ngoài nước, dù có quá khứ lịch sử khác nhau, thậm chí đối lập

nhau, dù ngày nay còn có những khác biệt nhất định trong nhận thức và lý

tưởng chính trị - sẽ là chìa khóa của thành công Nói cách khác xây dựng

sự đồng thuận xã hội là một vấn đề lớn, có ý nghĩa quan trọng nhằm đẩy

mạnh toàn diện công cuộc đổi mới để đạt được mục tiêu như Cương lĩnh

xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát

triển năm 2011) đã đề ra: đến năm 2020 cơ bản đưa nước ta trở thành một nước

công nghiệp theo hướng hiện đại, đến giữa thế kỷ XXI trở thành một nước công

nghiệp hiện đại theo định hướng xã hội chủ nghĩa [34, 71]

Trong những năm gần đây, thực hiện đường lối đổi mới, vấn đề đồng

thuận xã hội, xây dựng sự đồng thuận xã hội đã luôn giành được sự quan

tâm thích đáng của Đảng và Nhà nước nhằm thông qua đó củng cố, phát

huy vai trò của khối đại đoàn kết dân tộc Tuy nhiên trên thực tế, hiện nay

việc nhận thức về “đồng thuận xã hội” và hành động nhằm xây dựng sự

đồng thuận xã hội chưa được nghiên cứu một các cơ bản, có hệ thống Để

thực hiện nhiệm vụ quan trọng này, trước hết đòi hỏi phải có sự thống nhất

trong nhận thức về “đồng thuận xã hội”, từ đó mới có thể đạt được sự thống

nhất trong hành động Có như vậy mới tạo điều kiện cho phát triển mọi lĩnh

vực của đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Đây là một yêu cầu

khách quan và cấp thiết

Từ lý do trên, việc nghiên cứu một cách cơ bản, có hệ thống vấn đề

đồng thuận xã hội và xây dựng sự đồng thuận xã hội ở nước ta là việc làm

cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn Chính vì vậy để góp phần vào việc nhận

thức vấn đề đồng thuận xã hội, xây dựng sự đồng thuận xã hội của đất nước

trong giai đoạn hiện nay, chúng tôi lựa chọn vấn đề Xây dựng sự đồng

thuận xã hội ở Việt Nam hiện nay làm đề tài luận văn thạc sĩ ngành Chính

trị học của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Chúng ta đều biết, đồng thuận xã hội là một hiện tượng đa chiều,

nhưng trước hết, đó là một hiện tượng chính trị, có tác động trực tiếp đến

đời sống chính trị của đất nước Chính vì thế, mọi nghiên cứu về vấn đề

này cần được triển khai với sự chú ý đúng mức quan điểm của lực lượng

lãnh đạo chính trị, mà cụ thể ở đây là quan điểm của Đảng và Nhà nước

Việt Nam Chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát cụ thể các văn kiện của Đảng và

Nhà nước về đồng thuận xã hội trong chương II của luận văn này Ở đây,

chúng tôi muốn khẳng định rằng: Quan điểm của Đảng, chính sách và pháp

luật của Nhà nước là cơ sở chính trị và pháp lý cho việc triển khai những

nghiên cứu về vấn đề đồng thuận xã hội ở Việt Nam, trong đó có nghiên

cứu của luận văn này

Trong lĩnh vực khoa học, có thể khẳng định ngay rằng, ở Việt Nam,

những nghiên cứu về đồng thuận xã hội và xây dựng đồng thuận xã hội mới

ở giai đoạn khai phá Số lượng những công trình đi sâu nghiên cứu, giải

quyết hệ vấn đề về đồng thuận xã hội còn ít, dù rằng, những ý tưởng khoa

học được đề xuất trong những công trình có tính tiên phong ấy rất có ý

nghĩa và đáng trân trọng Có thể nêu lên ở đây một số công trình nghiên

cứu tiêu biểu:

Thứ nhất, những công trình tập trung nghiên cứu và trình bày khung

lý thuyết về đồng thuận xã hội còn rất ít ở Việt Nam Tuy nhiên, khái niệm

“đồng thuận xã hội” - khái niệm trung tâm trong khung lý thuyết về đồng

thuận xã hội - đã xuất hiện trong một số công trình, đặc biệt là trong một số

bộ từ điển xuất bản ở Việt Nam Chẳng hạn, trong Từ điển Chính trị học

hiện đại, Nhà xuất bản Nôtaben, Matxcơva, 2000 do V.I Đa-nhi-en-cô biên

soạn, đồng thuận được hiểu là sự đồng tình, đồng ý giữa các thành viên,

giữa các đơn vị xã hội nào đó về những mục tiêu, giá trị, chuẩn mực chung

Đồng thuận là tiền đề tồn tại của mỗi hệ thống xã hội, đặc biệt là của hệ

thống chính trị dân chủ đa chủ thể lợi ích Trong thực thi quyền lực, đồng

thuận phản ánh trước hết mối quan hệ giữa người cầm quyền, người quản

lý và người bị quản lý Đồng thuận xã hội làm giảm bớt đi sự áp đặt, cưỡng

chế và làm tăng sự liên kết giữa các lực lượng xã hội, các nhóm dân cư

theo tinh thần tự nguyện Từ điển xã hội học Oxford do nhóm dịch giả Bùi

Thế Cường, Đặng Thị Việt Phương, Trịnh Huy Hóa, Nhà xuất bản Đại học

Quốc gia Hà Nội xuất bản năm 2010 quan niệm: đồng thuận là nền tảng

của trật tự xã hội xã hội có thể được coi là biểu hiện của hệ thống các giá

trị và chuẩn mực được chính các thành viên của nó phát triển và thể chế

hóa qua thời gian

Thứ hai là những công trình nghiên cứu đồng thuận xã hội ở Việt

Nam theo hướng gắn đồng thuận xã hội với những vấn đề chính trị - xã hội

quan trọng khác của đất nước

Trong số những công trình này, trước hết cần phải nhắc đến những

sản phẩm khoa học của đề tài Quan điểm, định hướng giải pháp thực hành

dân chủ, đoàn kết và đồng thuận xã hội do do GS.TS Phạm Ngọc Quang

chủ trì (2008) Đề tài này đã nghiên cứu một cách hệ thống các quan điểm,

định hướng và giải pháp thực hành dân chủ, đoàn kết và đồng thuận xã hội

ở Việt Nam Tuy không trực tiếp nghiên cứu về xây dựng sự đồng thuận xã

hội ở Việt Nam nhưng công trình cũng là nguồn tài liệu tham khảo rất bổ

ích cho tác giả luận văn

Trong bài viết “Đồng thuận dân tộc để phát triển đất nước” đăng tải

trên trang website http://vannghe.free.fr.index.html tháng 12/2000, tác giả

Phạm Bích Hợp, Giám đốc trung tâm nghiên cứu tâm lý dân tộc, dưới góc

độ của tâm lý học đã coi đồng thuận xã hội là một trạng thái tâm lý tinh

thần bao trùm nên mọi khác biệt về chính kiến, tôn giáo, sắc tộc, giai cấp,

tầng lớp

Trong bài viết “Đồng thuận xã hội và tinh thần khoan dung Hồ Chí

Minh” (Tạp chí Mặt trận, số 10 - 2003), tác giả Song Thành đã chỉ ra việc

xây dựng sự đồng thuận là một nội dung mới của đại đoàn kết dân tộc Tác

giả cũng cho rằng, để xây dựng sự đồng thuận xã hội, cần phát triển tinh

thần khoan dung Hồ Chí Minh (tác giả nhấn mạnh)

Tác giả Đỗ Quang Tuấn trong bài viết “Bước phát trỉển mới trong

quan điểm nhận thức về đại đoàn kết dân tộc” (Tạp Chí Mặt trận, số 10 -

2003) khẳng định: trong bối cảnh hiện nay, để phát huy vai trò của nhân

dân cần phải xây dựng sự đồng thuận xã hội, nhằm tạo nên sự quan tâm về

lợi ích của mọi thành viên trong xã hội

Giáo sư Tương Lai qua bài viết “Đồng thuận xã hội” (Tạp chí Tia

sáng, ngày 05/11/2005) đã khẳng định chủ trương xây dựng sự đồng thuận

xã hội là sự thể hiện một tầm nhìn mới, vượt qua những ràng buộc hạn hẹp

trong quan điểm “ai thắng ai” Đồng thời tác giả cũng cho rằng, hiện nay,

đồng thuận xã hội chính là động lực thúc đẩy sự phát triển của đất nước

Tác giả cũng khẳng định cơ sở của sự đồng thuận xã hội chính là nguyên lý

“Tinh thần dân tộc (Chủ nghĩa dân tộc) là động lực lớn nhất của đất nước”

mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu ra

Trong một bài viết có tên “Vấn đề ý thức hệ và sự đồng thuận xã

hội” GS Tương Lai còn cho rằng: cơ sở của đồng thuận xã hội là dân trí và

dân khí được nâng cao, là tôn trọng quyền làm chủ của mỗi người dân

trong mọi sinh hoạt xã hội, công khai và minh bạch trong việc đề đạt ý kiến

và tranh luận nhằm đạt tới sự tương đồng để loại dần những dị biệt với thái

độ tôn trọng những ý kiến khác nhau nhưng đều hướng về mục tiêu chung

là lợi ích và sự nghiệp chung của dân tộc

Trong một bài viết khác có tên “Đồng thuận xã hội và phản biện xã

hội” (http://ww.tuanvietnam.net ngày 18/01/2009), GS Tương Lai cho

rằng chất lượng của khối đại đoàn kết dân tộc thể hiện trong tính đồng

thuận xã hội

Tác giả Nguyễn Trần Bạt trong bài viết “Đồng thuận xã hội”

(http://chungta.com, ngày 19/9/2009) cho rằng sự đồng thuận ở mức cao

nhất, rộng lớn nhất sẽ tạo ra sự thống nhất về chính trị, kinh tế, văn hoá của

xã hội Tác giả còn nhấn mạnh những điều kiện và cơ chế đảm bảo sự đồng

thuận xã hội ở các quốc gia đang phát triển

Tác giả Nguyễn Thị Lan với công trình Vai trò của Mặt trận Tổ quốc

Việt Nam với việc xây dựng sự đồng thuận xã hội Trong công trình này tác

giả đã đề cập tới những vấn đề cơ bản về đồng thuận xã hội; đặc biệt là tác

giả đã chỉ ra vai trò quan trọng, khả năng của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

với việc xây dựng sự đồng thuận xã hội

Như vậy, có thể thấy từ nhiều góc tiếp cận khác nhau, các tác giả đã

đề cập tới nhiều khía cạnh của vấn đề đồng thuận xã hội, đã khẳng định

tầm quan trọng, tính tất yếu của việc xây dựng sự đồng thuận xã hội ở Việt

Nam như một phương thức chấn hưng, phát triển đất nước Đối với vấn đề

đồng thuận xã hội - một vấn đề mới, phức tạp cả về lý luận và thực tiễn, thì

những thành quả nghiên cứu đã đạt được qua các công trình nói trên là rất

có ý nghĩa Tuy nhiên, chúng tôi thấy rằng cần thiết và đã đến lúc phải có

những công trình nghiên cứu trực diện vấn đề đồng thuận xã hội, để xác lập

khung lý thuyết khoa học, từ đó khảo sát cụ thể thực trạng vấn đề đồng

thuận xã hội ở Việt Nam, đề xuất những giải pháp nhằm xây dựng và phát

huy hơn nữa vai trò của đồng thuận xã hội, góp phần đẩy mạnh sự nghiệp

công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng

sản Việt Nam Luận văn của chúng tôi được thực hiện từ góc tiếp cận

Chính trị học với mong muốn góp phần giải quyết hệ vấn đề tuy khó khăn,

song rất có ý nghĩa nói trên

3 Mục tiêu và nhiệm vụ của luận văn

3.1 Mục tiêu: Làm rõ và vận dụng lý luận về đồng thuận xã hội để

nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp xây dựng và củng cố đồng thuận

xã hội ở Việt Nam

3.2 Nhiệm vụ:

- Làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản của đồng thuận xã hội

- Vận dụng lý luận về đồng thuận xã hội để khảo sát, đánh giá những

thành tựu và hạn chế, rút ra một số bài học kinh nghiệm của việc xây dựng

đồng thuận xã hội ở Việt Nam từ đổi mới đến nay

- Đề xuất một số giải pháp nhằm tiếp tục xây dựng, củng cố đồng

thuận xã hội ở Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng đồng

thuận xã hội ở Việt Nam

4.2 Phạm vi:

- Luận văn tiếp cận nghiên cứu vấn đề xây dựng đồng thuận xã hội ở

Việt Nam từ góc tiếp cận Chính trị học

- Trong hệ vấn đề lý luận về đồng thuận xã hội, luận văn tập trung

làm rõ khái niệm “đồng thuận xã hội” và những vấn đề lý luận về mối quan

hệ giữa đồng thuận xã hội với đoàn kết và dân chủ, vai trò của đồng thuận

xã hội trong xây dựng và phát triển đất nước trên cơ sở chủ nghĩa

Mác-Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam

- Luận văn khảo sát thực trạng xây dựng đồng thuận xã hội ở Việt

Nam từ Đổi mới đến nay qua các tư liệu đã được công bố chính thức ở Việt

Nam, và những giải pháp xây dựng và củng cố đồng thuận xã hội ở Việt

Nam được đề xuất với tầm nhìn đến năm 2020

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận:

Cơ sở lý luận: Luận văn được thực hiện dựa trên quan điểm của chủ

nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, đoàn kết và đồng

thuận xã hội Đồng thời dựa trên quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam

về phát huy sức mạnh đại đoàn kết dân tộc và xây dựng sự đồng thuận xã

hội

5.2 Phương pháp nghiên cứu:

Luận văn vận dụng tổng hợp những phương pháp nghiên cứu của

Chính trị học để nghiên cứu đề tài, trong đó chú ý nhất tới các phương pháp

phân tích và tổng hợp, hệ thống hóa, tổng kết thực tiễn, nghiên cứu và phân

tích tài liệu có liên quan

6 Ý nghĩa của luận văn

- Luận văn góp thêm một cách tiếp cận để nhận thức về vấn đề đồng

thuận xã hội, xây dựng sự đồng thuận xã hội ở Việt Nam hiện nay

- Kết quả nghiên cứu của Luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham

khảo phục vụ cho việc nghiên cứu, giảng dạy, học tập Chính trị học; làm tài

liệu tham khảo cho các cơ quan lãnh đạo, quản lý và các cơ quan chức năng

trong quá trình hoạch định chủ trương, chính sách kinh tế - xã hội nói

chung, chính sách đại đoàn kết dân tộc và xây dựng sự đồng thuận xã hội ở

nước ta nói riêng

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phục

lục có liên quan, luận văn được kết cấu gồm 2 chương 6 tiết

Comment [MSOffice1]:

NỘI DUNG

Chương I ĐỒNG THUẬN XÃ HỘI - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

1.1 Quan niệm đồng thuận xã hội

1.1.1 Lược khảo quan niệm về đồng thuận xã hội trong lịch sử tư

tưởng

Đồng thuận xã hội là chủ đề lớn của nhân loại, cũng như trong quá

trình vận động và phát triển của mỗi quốc gia Vấn đề này từ lâu đã trở

thành đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác nhau như: Triết

học, Xã hội học, Khoa học quản lý, Tâm lý học, Chính trị học

Triết học nghiên cứu đồng thuận xã hội từ lý luận về mâu thuẫn biện

chứng Phép biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác - Lênin chỉ ra rằng, sự

vật được tạo nên từ nhiều yếu tố, bộ phận Những yếu tố, bộ phận đó không

những khác nhau mà còn có thể đối lập Các mặt đối lập liên hệ, tác động

lẫn nhau, làm tiền đề, điều kiện cho nhau tạo thành mâu thuẫn biện chứng

Hai mặt đối lập của sự vật tồn tại trong sự thống nhất và đấu tranh với

nhau Sự vật còn mâu thuẫn thì còn phải giải quyết Đồng thuận chính là

một cách thức giải quyết nhằm làm cho sự vật phát triển Lênin viết “Sự

phát triển là một cuộc “đấu tranh” giữa các mặt đối lập”[51, tr 397] Đồng

thuận xã hội không có nghĩa là không còn đấu tranh mà là đấu tranh trên cơ

sở tôn trọng quyền tự do, dân chủ để đi đến sự thống nhất tự nguyện

Dưới góc độ của Xã hội học, đồng thuận xã hội là khái niệm dùng để

trạng thái xã hội dựa trên sự nhất trí rộng rãi của các thành viên trong xã

hội Lý thuyết đồng thuận chủ yếu quan tâm đến việc duy trì trật tự xã hội,

đến các tiêu chuẩn, các giá trị, các nguyên tắc và quy định xã hội đã được

thừa nhận Lý thuyết này được hình thành từ xã hội học về trật tự xã hội, về

ổn định xã hội và điều tiết xã hội Như vậy, xã hội học nghiên cứu về đồng

thuận xã hội như là một lý thuyết nhằm đưa lại sự ổn định xã hội Nó tập

Comment [MSOffice2]: [50, tr 397] Sửa lại toàn bộ chú thích nguồn

trung chủ yếu vào việc giải quyết mối quan hệ giữa các giai cấp, tầng lớp,

các lực lượng xã hội nhằm tạo nên sự ổn định để phát triển

Chính trị học nghiên cứu về đồng thuận xã hội cũng đề cập tới mối

quan hệ giữa các giai cấp, các tầng lớp, các lực lượng xã hội để tạo nên sự

đồng tình, nhất trí trên cơ sở những điểm tương đồng Xuất phát từ góc

nhìn là xây dựng một chế độ chính trị, chính trị học tập trung nghiên cứu

mối quan hệ giữa sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nước với các tầng lớp nhân

dân và quan hệ giữa các thành viên trong xã hội, trong đời sống cộng đồng

Chính trị học cũng nghiên cứu sự đồng thuận giữa các tổ chức trong hệ

thống chính trị, trong đó nhà nước là trung tâm Mọi chủ trương, quyết sách

đưa ra muốn thực thi có hiệu quả phải được sự đồng tình nhất trí ở mức độ

nhất định của các tổ chức khác Đặc biệt trong hệ thống chính trị nước ta

hiện nay, mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã

hội có vai trò, vị trí, chức năng riêng nhưng giữa chúng cần có sự phối hợp

chặt chẽ, đồng bộ trong việc thực hiện các chủ trương, chính sách Trong

lĩnh vực chính trị, đồng thuận phản ánh quan hệ giữa những người cầm

quyền, người quản lý và người bị quản lý

Trong hệ thống chính trị hiện đại ở nhiều nước, các đảng chính trị

đều cố gắng hợp pháp hóa và xây dựng quyền lực của mình trên các giá trị

mà các giá trị này được chia sẻ một cách rộng rãi Chính những giá trị đó

kết nối và duy trì sự đồng thuận xã hội Đồng thuận xã hội góp phần làm

cho sự áp đặt, cưỡng bức, cưỡng chế giảm đi và làm tăng thêm sự liên kết

tự nhiên giữa các lực lượng xã hội, các nhóm dân cư nói chung và các tổ

chức chính trị - xã hội nói riêng

Trong chính học hiện đại, đồng thuận xã hội ngày càng được chú

trọng Xã hội phát triển ngày càng đa dạng, phong phú, phức tạp thì càng

cần phải có sự thống nhất trong chừng mực nhất định Đồng thuận xã hội

không chỉ dừng lại ở mô hình lý thuyết mà còn được biểu hiện dưới một

mô hình cụ thể: Mô hình dân chủ đồng thuận Nhà chính trị học người Mỹ,

Arend Lịphart đã so sánh hai mô hình dân chủ: dân chủ đa số và dân chủ Comment [MSOffice3]: ???

đồng thuận Theo ông, trong các xã hội đa nguyên - những xã hội thường bị

chia rẽ sâu sắc theo tôn giáo, địa lý, ngôn ngữ, văn hóa, sắc tộc hay chủng

tộc và hầu như trở thành tiểu xã hội với chính đảng riêng của mình, thì mô

hình dân chủ đa số sẽ không phù hợp Dưới những điều kiện này, sự cai trị

của đa số không chỉ phi dân chủ mà còn nguy hiểm, bởi vì các nhóm thiểu

số thường xuyên bị từ chối tham gia nắm quyền sẽ cảm thấy bị gạt ra, bị

phân biệt đối xử và do đó sẽ mất lòng trung thành với chế độ Vì thế các xã

hội này cần một chế độ dân chủ, ở đó nhấn mạnh sự đồng thuận thay vì sự

đối lập, sự hòa hợp thay vì loại trừ Ở đó mỗi quyết định đưa ra đều được

sự thống nhất giữa nhóm đa số và nhóm thiểu số, chứ không phải chỉ là

thiểu số phục tùng đa số Đó là mô hình dân chủ đồng thuận [48, tr 17]

Trong lý luận của mình, C Mác và Ph Ăngghen đã chủ trương xây

dựng một xã hội không còn phân chia giai cấp, không còn áp bức bóc lột,

bất công Trong xã hội đó, con người được tôn trọng, được tự do phát triển

toàn diện, quan hệ giữa người với người là quan hệ bình đẳng, hợp tác,

tương trợ lẫn nhau Với xã hội đó, đồng thuận đạt được ở mức độ cao sẽ tạo

nên một sự ổn định để phát triển

C Mác, Ph Ăngghen chỉ ra nguyên nhân của sự bất đồng trong xã

hội chính là do sự đối lập về lợi ích kinh tế Một khi không có sự thống

nhất, thiếu công bằng thì không thể nói tới đồng thuận Sự đồng ý, nhất trí

giữa các giai cấp, các lực lượng xã hội chỉ đạt được khi lợi ích được phân

phối công bằng, hợp lý Các ông cho rằng xóa bỏ chế độ tư hữu chính là

xóa bỏ nguồn gốc gây nên sự bất công, bất bình đẳng, bất đồng thuận trong

chế độ tư bản chủ nghĩa

Trong lý luận của mình, C Mác và Ph Ăngghen nhấn mạnh vấn đề

đấu tranh giai cấp giữa vô sản - tư sản, cuộc đấu tranh đó nhằm phá bỏ

những quan hệ sản xuất cũ với tư cách là cơ sở tồn tại của sự đối kháng giai

cấp Hai ông cũng chỉ ra rằng, thay cho một xã hội tư sản cũ, với những

giai cấp đối kháng của nó, sẽ xuất hiện một liên hợp, trong đó sự phát triển

tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi

người Như vậy, xét đến cùng, lý tưởng mà các ông hướng tới là xây dựng

một xã hội có sự đồng thuận cao, mọi người được tôn trọng, được tự do

biểu đạt ý kiến của mình Đó là xã hội cộng sản chủ nghĩa - mục tiêu vươn

tới của xã hội loài người

V.I Lênin là người kế thừa và phát triển quan điểm của C Mác và

Ph Ăngghen trong giai đoạn mới vẫn tiếp tục học thuyết về đấu tranh giai

cấp để tiến tới xây dựng một xã công bằng, dân chủ Lênin cũng coi trọng

vấn đề đoàn kết dân tộc Để đạt được điều đó, Lênin cho rằng phải tạo sự

bình đẳng giữa các dân tộc Khi giai cấp tư sản Nga muốn chĩa mũi dùi vào

các dân tộc đa số trong cư dân Nga, Lênin chủ trương:

“Không được dành một tí đặc quyền nào cho bất cứ một dân

tộc nào, cũng như cho bất cứ một ngôn ngữ nào Không được

có một hành động áp chế nào, không được có một sự bất công

nhỏ nào đối với các dân tộc thiểu số Đó là nguyên tắc của một

nền dân chủ công dân”[52, tr 193]

Xuất phát từ thực tiễn, với mong muốn xây dựng các dân tộc Nga

thành một khối đoàn kết, thống nhất, Lênin không cho phép đối xử bất

công với các dân tộc thiểu số Người cho rằng giai cấp công nhân trên toàn

thế giới đang tạo ra một nền văn hóa cho chính mình, một nền văn hóa

quốc tế mà những người tuyên truyền cho tự do và những phản đối áp bức

đã chuẩn bị từ bao lâu nay Đối lập với thế giới cũ, thế giới của sự áp bức

dân tộc, của sự phân tranh dân tộc, giai cấp công nhân đưa ra một thế giới

mới, một thế giới mà trong đó những người lao động thuộc mọi dân tộc

đoàn kết với nhau, trong đó không có chỗ cho bất kỳ một đặc quyền, đặc

lợi nào cũng như không có chỗ cho sự áp bức nhỏ nào giữa người với

người [52, tr 194] Kế thừa C Mác và Ph Ăngghen, Lênin mong muốn

xây dựng một xã hội có sự đồng tâm, nhất trí cao giữa các dân tộc, các tầng

lớp nhân dân lao động

Lênin cũng chỉ ra rằng giai cấp vô sản không thể bảo vệ những lợi

kinh tế hàng ngày của mình nếu không có sự liên minh chặt chẽ và đầy đủ

nhất với công nhân thuộc tất cả các dân tộc [52, tr 194] Trong vấn đề đoàn

kết dân tộc, Lênin đặc biệt coi trọng sự tự nguyên chứ không phải bằng bạo

lực, cưỡng bức Trong Thư gửi công nhân Ucraina Người viết:

“Chúng ta mong muốn các dân tộc tự nguyện liên minh với

nhau, một sự liên minh không dung thứ một hành động bạo

lực nào của nước này đối với nước khác, một sự liên minh đặt

cơ sở sự tin cậy hoàn toàn, sự giác ngộ về sự thống nhất anh

em, sự thỏa thuận hoàn toàn tự nguyện”[53, tr 50]

Nhưng theo Lênin, việc thiết lập được một sự liên minh như thế

không dễ dàng, không phải là ngày một ngày hai mà là một quá trình với sự

kiên nhẫn, thận trọng Điều đó cho thấy rằng để tạo được một sự đồng ý

nhất trí một cách tự nguyện thì không thể nôn nóng, vội vàng

Như vậy, có thể thấy rằng, các nhà kinh điển của chủ nghĩa mác tuy

chưa đặt vấn đề nghiên cứu đồng thuận xã hội nhưng các ông đã mong

muốn xây dựng một xã hội mà ở đó có sự đồng thuận giữa các tầng lớp,

giữa các dân tộc Để thực hiện được điều đó, cần tôn trọng lợi ích của các

tầng lớp, các dân tộc và đề cao tinh thần tự nguyện Muốn tiến tới một xã

hội như vậy, phải xóa bỏ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa, thiết lập chế độ

công hữu về các tư liệu sản xuất chủ yếu Tư tưởng đó cho đến nay vẫn còn

nguyên giá trị, là định hướng quan trọng cho con đường xây dựng sự đồng

thuận xã hội ở Việt Nam trong những năm tiếp theo

Là biểu tượng cao đẹp nhất của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, của

tinh thần đại đoàn kết trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, Chủ tịch Hồ

Chí Minh đã kết hợp nhuần nhuyễn quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lên

nin “cách mạng là sự nghiệp của quần chúng” với tư tưởng truyền thống tốt

đẹp của ông cha ta “nước lấy dân làm gốc”, kế thừa và phát huy những tinh

hoa nhân bản của văn hóa thế giới và của dân tộc, đề ra chiến lược đại đoàn

kết xuyên suốt và nhất quán trong tư duy lý luận cũng như trong thực tiễn

lãnh đạo cách mạng Việt Nam

Trong tư tưởng của mình, Hồ Chí Minh rất coi trọng vai trò của đại

đoàn kết dân tộc Người nói tới đại đoàn kết cũng chính là nói tới đồng

thuận xã hội Trong di sản tư tưởng của Người, điều đó được thể hiện rất

rõ Dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào, với bất kỳ đối tượng nào Người cũng

luôn tìm ra điểm tương đồng để kêu gọi, đoàn kết toàn dân vì mục tiêu

chung Ngay cả với những người Việt Nam lạc lối, lầm đường, Hồ Chí

Minh vẫn coi là dòng giống tổ tiên ta, đều mang dòng máu con Lạc cháu

Hồng nên phải lấy tình thân ái mà cảm hóa họ [39, tr 247]

Với các tầng lớp nhân dân Người kêu gọi đoàn kết tất cả những

người yêu Tổ quốc, yêu hòa bình, không phân biệt họ thuộc đảng phái nào,

tôn giáo nào, tầng lớp nào và quá khứ của họ đã hợp tác với phe nào Trong

Di chúc của mình, Người chỉ rõ:

“Điều mong muốn cuối cùng của tôi là: Toàn Đảng, toàn dân

ta đoàn kết phấn đấu, xây dựng một nước Việt Nam hòa bình,

thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh và góp phần xứng

đáng và sự nghiệp cách mạng thế giới”[43, tr 512]

Con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta phải là con đường đồng

thuận và đại đoàn kết dân tộc, động viên tối đa mọi tiềm năng sáng tạo,

phát huy tối đa vai trò làm chủ của nhân dân Muốn vậy, phải đoàn kết các

giai cấp, các tầng lớp, các dân tộc, các tôn giáo, mọi người, mọi lứa tuổi,

mọi cá nhân trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam dù sống ở trong nước

hay định cư ở nước ngoài, trong Đảng hay ngoài Đảng, lấy mục tiêu chung

là giữ vững độc lập, thống nhất, tiến lên dân giàu, nước mạnh, xã hội dân

chủ, công bằng, văn minh làm điểm tương đồng, đồng thời tôn trọng những

điểm khác nhau không trái với lợi ích chung của dân tộc, cùng nhau xóa bỏ

mặc cảm, định kiến, hận thù, hướng tới tương lai, xây dựng tinh thần đồng

thuận, đoàn kết, cởi mở tin cậy lẫn nhau, đề cao truyền thống nhân nghĩa,

khoan dung, vì sự ổn định chính trị và đồng thuận xã hội

Để xây dựng sự đồng thuận xã hội, Hồ Chí Minh coi trọng công tác

tuyên truyền vận động, giáo dục để các giai cấp, tầng lớp tự nguyện thống

nhất với nhau vì mục tiêu chung chứ không phải là ép buộc, cưỡng bức

Người nói “Phải đi đường lối của quần chúng, không được quan liêu, mệnh

lệnh và gò ép nhân dân”[42, tr 606] Với Hồ Chí Minh, đồng thuận không

có nghĩa là không còn đấu tranh mà là đấu tranh với tất cả tính phức tạp,

uyển chuyển của nó Trong Báo cáo tại Hội nghị lần thứ Ba của Ban Chấp

hành Trung ương khóa II, Người đã phê bình tình trạng “thiên về đoàn kết

một chiều, kém đấu tranh, giúp đỡ, phê bình, giáo dục”[40, tr 462] Cũng

phải tránh kiểu đồng thuận hình thức “bằng mặt mà không bằng lòng”

Đồng thuận theo cách đó sẽ không bền vững và sớm muộn gì sự bất đồng

cũng sẽ xảy ra Việc Đảng ta chủ trương xây dựng sự đồng thuận xã hội

chính là sự kế thừa, phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh trong giai đoạn mới

của đất nước

1.1.2 Khái niệm đồng thuận xã hội

So với thuật ngữ “đại đoàn kết” thường được nói đến như một chủ

trương chính trị trong các phát biểu của các nhà lãnh đạo và văn kiện của

Đảng, Nhà nước, “Đồng thuận xã hội” là một khái niệm mới xuất hiện

trong những năm gần đây Khái niệm đó được chính thức sử dụng trong

Văn kiện của Đảng tại nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần

thứ 7 (khóa IX) Khi đề ra chủ trương phát huy sức mạnh của khối đại đoàn

kết dân tộc vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ,

văn minh, Đảng ta đã chính thức đặt ra vấn đề xây dựng sự đồng thuận xã

hội

Từ điển tiếng Việt căn bản do Nguyễn Như Ý chủ biên, nhà xuất bản

giáo dục ấn hành thì “đồng” có nghĩa là cùng, “thuận” có nghĩa là bằng

lòng, đồng tình với ý kiến hoặc cái đã nêu ra Từ đó có thể hiểu đồng thuận

là bằng lòng, đồng tình với nhau về một vấn đề nào đó

Từ điển tiếng Pháp (2002), cho rằng đồng thuận (cosensus) được

hiểu là sự nhất trí của nhiều người, sự đồng ý và nhất trí cao của đa số [48,

tr 21]

Trong Từ điển Chính trị học hiện đại của tác giả Đanhiencô, Đồng

thuận có nghĩa là sự đồng tình, đồng ý, sự liên kết theo mong muốn với

người khác Nghĩa đen đầu tiên của từ đồng thuận dung để chỉ các cảm giác

có cùng một ý kiến, một suy nghĩ nào đó, là sự kết nối, liên kết, sự đồng

tình, đồng ý”[48, tr 21] Cũng theo tác giả này, từ đồng thuận liên quan đến

đồng tình và bao hàm trong đó cả sự tin tưởng lẫn nhau Xem xét ở một góc

độ khác, đồng thuận đề cập tới việc giải quyết những vấn đề với sự đồng

tình, ủng hộ của nhiều người, cho dù có sự không đồng tình của nhóm

người hoặc một người nào đó

Tác giả Song Thành quan niệm: đồng thuận là sự thỏa thuận về cái

chung, cái cơ bản nhất, đồng thời vẫn chấp nhận những sự khác biệt về dân

tộc, tôn giáo, ngôn ngữ, văn hóa, lợi ích… trong xã hội [68, tr 29-33]

Như vậy, có thể thấy, dù còn nhiều ý kiến nhưng khái niệm đồng

thuận được hiểu là sự đồng tình, nhất trí của đa số về một vấn đề nào đó

Bất kỳ một tổ chức nào có sự tập hợp của một số người đều đòi hỏi phải tạo

được sự đồng thuận thì mới có thể tồn tại và phát triển Gia đình, làng xóm,

cơ quan, doanh nghiệp… dù ở phạm vi rộng hay hẹp muốn tồn tại được đều

cần có sự đồng tình, nhất trí của đa số trên cơ sở tự nguyện chứ không phải

cưỡng bức, áp đặt, ép buộc Nhưng đồng thuận trong những trường hợp

trên là đồng thuận trong phạm vi hẹp, có thể đạt được tương đối dễ dàng

Đồng thuận xã hội mà ta nghiên cứu ở đây không phải là đồng thuận

nói chung, cũng không phải là đồng thuận trong phạm vi hẹp mà là đồng

thuận xã hội (social cosensus) Đó là đồng thuận ở phạm vi rộng, bao quát

Tác giả Nguyễn Trần Bạt quan niệm “đồng thuận xã hội là sự thỏa

thuận thống nhất của nhiều giai cấp, nhiều tầng lớp trong xã hội”[9] Đồng

thuận là tiền đề tồn tại của mỗi hệ thống chính trị dân chủ đa lợi ích Hệ

thống chính trị - xã hội đó cần sử dụng nguyên tắc tự do trên nền tảng sự

tương đồng ý chí của mình với những người khác, tự do biểu đạt sự đồng

tình của mình

Theo tác giả Đỗ Quang Tuấn “Đồng thuận xã hội được hiểu là sự

đồng tình, ủng hộ và cùng thống nhất ý tưởng và hành động về những điểm

tương đồng chung của xã hội” [77, tr 11]

Khi nói về đồng thuận trong phối hợp và hành động chung, tác giả

Phan Xuân Sơn cho rằng, nguyên tắc đó phải đảm bảo mọi vấn đề, mọi

quyết định không theo đa số mà theo mức độ đồng thuận Sự đồng thuận tối

đa là quyết định đưa ra được tất cả đều đồng tình Đồng thuận tối thiểu là

khi một vấn đề nào đó được đưa ra bàn bạc, nhưng chỉ đạt được sự nhất trí

trên nhưng nội dung căn bản, hoặc trên một số nội dung nhất định Trong

trường hợp đó, nguyên tắc đồng thuận không cho phép đa số áp đặt ý chí

của mình, thiểu số không bắt buộc phải thực hiện quyết định của đa số Dù

đa số hay thiểu số các thành viên sẽ chỉ cùng thực hiện những gì mà mình

đồng ý, những gì đã thỏa thuận được [63, tr 56] Đồng thuận xã hội là yêu

cầu nhất thiết phải đạt được để mỗi đơn vị cũng như toàn xã hội có thể tồn

tại, phát triển Mỗi gia đình - tế bào của xã hội, cũng như mỗi cơ quan,

doanh nghiệp, mỗi tổ chức xã hội, giữa các thành viên trong xã hội cần

phải có sự đồng tình với nhau trên cơ sở những giá trị chung - những điểm

tương đồng Đó là yêu cầu tối thiểu của sự ổn định, phát triển

Từ những quan niệm trên ta có thể hiểu đồng thuận xã hội là sự đồng

tình, nhất trí trong suy nghĩ và hành động của các chủ thể xã hội về một

hay một số vấn đề nào đó trên cơ sở những điểm tương đồng về nhu cầu,

lợi ích… trong lúc vẫn thừa nhận, tôn trọng những điểm khác biệt với điều

kiện những điểm khác biệt này không là tổn hại đến mục tiêu chung, hành

động chung của cộng đồng các chủ thể đó

Thực tế ở nước ta hiện nay cho thấy, nền kinh tế nhiều thành phần

vận hành theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập

quốc tế xuất hiện nhiều giai cấp, tầng lớp với những lợi ích khác nhau

Nước ta lại là nước đa dân tộc, đa tôn giáo “Mẫu số chung” cho tất cả

những điểm khác nhau đó là điểm tương đồng Do vậy cũng có thể quan

niệm đồng thuận xã hội ở nước ta hiện nay là sự nhất trí trên những điểm

tương đồng [44, tr 401] Về chính trị, điểm đồng thuận chính là mục tiêu

chung giữ vững độc lập, thống nhất, vì dân giàu, nước mạnh, xã hội dân

chủ, công bằng, văn minh Về kinh tế, đó là sự phát triển hài hòa các lợi ích

(cá nhân, tập thể, cộng đồng, xã hội) vì sự phát triển chung của đất nước

Về tinh thần - tư tưởng, đó là chủ nghĩa yêu nước chân chính Về văn hóa,

tín ngưỡng, tâm linh, đó là sự hướng thiện, tôn vinh và nhớ ơn người có

công với Tổ quốc; giữ gìn và phát huy truyền thống thờ cúng tổ tiên, tôn

vinh và nhớ ơn người có công với Tổ quốc, với dân tộc và cộng đồng; là sự

tôn trọng tự do tín ngưỡng, tôn giáo và không tín ngưỡng, tôn giáo…

Sự đồng thuận thể hiện ở các phong trào thi đua yêu nước sôi nổi

như: Thi đua làm kinh tế giỏi, xóa đói giảm nghèo; thi đua xây dựng đời

sống văn hóa, ngăn chặn, đẩy lùi các hiện tượng tiêu cực, các tệ nạn xã hội,

các sản phẩm văn hóa độc hại; thi đua học tập, học tập suốt đời

Như vậy, đồng thuận xã hội có nội dung đa dạng, phong phú, phức

tạp trên nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, như chính trị, kinh tế,

văn hóa, tâm lý, nhận thức, tín ngưỡng, tôn giáo; có nhiều phạm vi khác

nhau và mối quan hệ khác nhau, chẳng hạn trong nội bộ công đồng dân cư,

tầng lớp, giai cấp, dân tộc, tôn giáo hoặc giữa các lực lượng trong xã hội

với nhau

Từ quan niệm về đồng thuận xã hội, trong đời sống chính trị cần lưu

ý một vài điểm sau:

- Thứ nhất, nói đến đồng thuận là nói đến sự đồng tình, nhất trí của

toàn thể hay đa số trong xã hội; từ sự đồng tình, thống nhất về ý chí đến sự

thống nhất về hành động Sự đồng tình này dựa trên một cơ sở nhất định,

đó là những điểm tương đồng Trước hết và cao nhất đó là lợi ích quốc gia,

dân tộc Dù ở bất kỳ quốc gia nào, công dân phải ý thức được lợi ích quốc

gia của đất nước mình Có thể về một số vấn đề nào đó, cá nhân, các nhóm

xã hội, các lực lượng xã hội còn có những ý kiến khác biệt nhưng đa số

trong xã hội vẫn đồng tình, chấp nhận nhau vì lợi ích chung đó Ở nước ta

trong giai đoạn hiện nay, điểm tương đồng đó là xây dựng một nước Việt

Nam độc lập, thống nhất, dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng,

văn minh

Những điểm tương đồng có thể ở phạm vi rộng - hẹp và ở từng giai

đoạn khác nhau thì điểm tương đồng khác nhau Vì thế, ở một phạm vi nhất

định, trong từng thời kỳ nhất định, điều quan trọng là xác định được mục

tiêu chung

Bên cạnh điểm tương đồng cơ bản thì vẫn tồn tại những điểm tương

đồng không cơ bản nhưng không phải là không quan trọng Cũng cần phải

chú trọng đến những điểm không cơ bản để cuốn hút được sự đồng tình của

các thành viên trong xã hội Đối với mỗi lực lượng xã hội khác nhau,

những điểm cơ bản cần nhấn mạnh có thể khác nhau Chẳng hạn để được

sự đồng tình, nhất trí của lực lượng thanh niên thì nhất thiết phải chú trọng

vấn đề tư vấn và giải quyết việc làm

- Thứ hai, mức độ, phạm vi của đồng thuận xã hội đạt được còn tùy

thuộc vào nhiều vấn đề, nhưng cơ bản nhất là đáp ứng được lợi ích của đa

số trong xã hội mà trước hết là lợi ích kinh tế Các giai tầng trong xã hội sẽ

thực hiện đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước nếu như đường lối,

chính sách đó mang lại cho họ một sự đảm bảo ngày càng cao về đời sống

kinh tế Trong thực tế, có thể có những quốc gia có nền kinh tế phát triển

cao nhưng đồng thuận xã hội lại đạt được ở mức độ thấp và ngược lại Vì

thế, đáp ứng lợi ích cho các giai tầng trong xã hội là một yêu cầu cơ bản để

đạt được đồng thuận ở mức độ nhật định, đảm bảo một sự ổn định để phát

triển Dù ở phạm vi và mức độ nào thì cuối cùng sự đồng thuận vẫn là một

điều kiện cơ bản của sự phát triển

- Thứ ba, sự đồng tình, nhất trí này không phải là bằng bạo lực,

cưỡng bức mà trên cơ sở tự nguyện Mỗi cá nhân, mỗi lực lượng xã hội

được tự do biểu đạt sự đồng tình Đó chính là biểu hiện của dân chủ Khi

một chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước hay, một quy chế, quy

định nào đó của một tổ chức xã hội được ban hành, muốn thực thi có hiệu

quả, nhất thiết phải được sự đồng ý, nhất trí của các thành viên trong cộng

đồng Trong thực tế, không phải ngay từ đầu sẽ dễ dàng đạt được sự đồng

tình đó Vì mỗi người, mỗi tầng lớp, mỗi giai cấp, mỗi bộ phận đều có lợi

ích riêng Do đó, để đạt được sự đồng thuận cần phải coi trọng công tác

tuyên truyền, hiệp thương, thảo luận Hiệp thương là một hình thức quan

trọng để đạt được sự đồng thuận Trong quá trình đó, mọi người được tự do

biểu đạt ý kiến của mình Xã hội càng phát triển phong phú đa dạng bao

nhiêu thì nguyên tắc này càng được coi trọng bấy nhiêu và trở thành một

nguyên tắc xã hội Hiệp thương có khả năng ngăn chặn và điều chỉnh được

sự chống đối, xung đột để không đi tới chỗ loại trừ lẫn nhau Ngày nay,

thương thuyết, thảo luận đã trở thành những nguyên tắc sống trong xã hội

Đó là sự thương thuyết, thỏa thuận giữa đôi bên chủ và thợ, giữa nhà nước

và công dân, giữa người quản lý với nhân viên, giữa các tổ chức xã hội,

giữa các quốc gia trên thế giới Hiệp thương phải được thực hiện trên cơ

sở pháp luật Trong quá trình hiệp thương, mọi công dân, mọi giai cấp đều

được bình đẳng trước pháp luật Nguyên tắc này góp phần quan trọng để

đưa đến sự đồng thuận xã hội

Bản chất của đồng thuận xã hội là cùng hành động chung trên cơ sở

những điểm tương đồng, trong lúc vẫn tôn trọng những hành động độc lập

với những vấn đề chưa nhất trí Vì vậy mà đồng thuận đạt được dựa trên cơ

sở tự nguyện, thấu tình đạt lý chứ không phải bằng cưỡng bức, bạo lực Do

đó, để đạt được sự đồng tình ở mức độ cao, cần tạo ra một bầu không khí

thực sự dân chủ, cởi mở Chỉ trong bầu không khí dân chủ, mỗi chủ thể mới

có thể thể hiện chính kiến của mình, mới có thể lắng nghe, từ đó tiến tới

đồng cảm, chia sẻ với chính kiến của các chủ thể khác

- Thứ tư, trong thực tế, khó có thể ngay lập tức đạt được đồng thuận

xã hội một cách toàn diện và triệt để Dù là một xã hội nhất thể hay đa

nguyên thì cũng không thể đạt được một sự đồng thuận tuyệt đối Bởi vì,

xét về mặt kinh tế, mỗi giai cấp, tầng lớp có cơ sở kinh tế khác nhau, do đó

có lợi ích khác nhau Điều có lợi cho giai cấp, tầng lớp này chưa hẳn đã có

lợi với giai cấp, tầng lớp khác Về mặt tư tưởng, ngoài tư tưởng chính

thống giữ vai trò chủ đạo, trong xã hội còn tồn tại nhiều tư tưởng khác Về

văn hóa, mỗi cộng đồng dân tộc có phong tục tập quán, lối sống, ngôn ngữ

riêng Về tín ngưỡng, mỗi bộ phận dân cư tôn thờ một giáo lý nhất định…

Chỉ xét trong phạm vi một bộ phận xã hội cũng thấy còn nhiều sự khác biệt

Do đó, có thể nói rằng, trong một điều kiện nhất định, đồng thuận xã hội

chỉ đạt được ở một ngưỡng nhất định Vì vậy, để xây dựng sự đồng thuận

xã hội, điều quan trọng là xác định được những điểm tương đồng, từ tương

đồng căn bản rồi đến ít căn bản hơn Từ đó để xác định được mức độ của

đồng thuận: Đồng thuận ở mức độ cao và đồng thuận ở mức độ thấp Mục

tiêu của quá trình xây dựng sự đồng thuận xã hội là phải cố gắng đạt được

sự đồng thuận ở mức độ cao

- Thứ năm, sự đồng tình, nhất trí giữa các thành viên, các nhóm xã

hội phải dựa trên cơ sở những điểm tương đồng, nhưng vẫn chấp nhận

những sự khác biệt, nếu không ảnh hưởng đến mục tiêu chung Ở phạm vi

quốc tế, mỗi dân tộc, mỗi quốc gia có lợi ích riêng, bản sắc văn hóa riêng…

Sự khác biệt đó trong quá trình phát triển của thế giới là cái tất yếu Vì thế,

không có lý do gì để ép buộc dân tộc này, quốc gia này phải chấp nhận hệ

tư tưởng, bản sắc văn hóa của dân tộc khác, quốc gia khác, cũng như trong

phạm vi một quốc gia, một cộng đồng xã hội không thể ép buộc cá nhân

này phải chấp nhận tư tưởng, lối sống của cá nhân khác Nếu không có sự

đa dạng trong lối sống của con người thì chẳng những con người không

chia sẻ được hạnh phúc với nhau mà còn không vươn lên được hết tầm vóc

trí tuệ, đạo đức, thẩm mỹ… mà mỗi con người có khả năng đạt tới Mỗi cá

nhân có quyền tự do của mình, và sử dụng sao cho không ảnh hưởng đến

quyền tự do của người khác, ảnh hưởng đến những chuẩn mực chung của

cộng đồng Do đó, để có thể đạt được sự đồng thuận, phải tôn trọng và chấp

nhận những sự khác biệt, nếu những khác biệt đó không làm tổn hại đến

các giá trị chung Đặc biệt trong những xã hội đa nguyên (không thuần nhất

về tôn giáo, ngôn ngữ…) thì nguyên tắc đó càng phải được đề cao

Để chấp nhận những sự khác biệt về tư tưởng, văn hóa,… cần có

lòng khoan dung Ngày nay, khoan dung được xem là một giá trị văn hóa,

một biện pháp khắc phục và thoát khỏi sự cực đoan trong sự phát triển của

xã hội hiện đại Khoan dung không chỉ giới hạn ở lòng tốt và sự tha thứ

Lòng tốt và sự cam chịu chỉ có thể tạo nên sự khoan dung nhất thời chứ

không thể tạo nên sự khoan hòa, bình đẳng lâu dài Điều cốt lõi và tinh tế

của khoan dung là hòa giải và chấp nhận được những khác biệt, độc đáo,

đặc sắc, không hòa tan hay hủy diệt chúng mà ngược lại, phải tôn trọng,

nuôi dưỡng chúng Khoan dung đòi hỏi con người phải có sự điều chỉnh,

điều hòa các dị biệt Đó là một quá trình tự điều chỉnh, đấu tranh, cọ xát,

dung hòa với tất cả tính nhẫn nại, kể cả sự tha thứ, nhượng bộ

Trong một cộng đồng, dân tộc, khoan dung trước hết là thừa nhận và

chấp nhận sự khác biệt về văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo giữa các dân tộc,

cộng đồng khác nhau để cùng tồn tại, phát triển Khoan dung là sự hài hòa

trong khác biệt, là thái độ ứng xử tích cực, không cố chấp, là học cách lắng

nghe các thông tin, cách hiểu người khác để chia sẻ, cảm thông Mỗi người

cần biết tha thứ cho những lỗi lầm của người khác Giữa con người, sự tôn

trọng lẫn nhau là cơ sở để điều chỉnh hành vi của mình, khiến cho những

giá trị cá nhân, cộng đồng không bị kỳ thị Nhờ đó mà những giá trị riêng

được bảo tồn, phát triển Nhưng nếu chỉ dừng lại ở sự tha thứ, thừa nhận và

tôn trọng thì chưa đủ mà còn cần có sự tiếp nhận Những cái tốt, cái phù

hợp có thể được tiếp nhận để xích lại gần nhau hơn, hoàn thiện hơn

Trong quá trình xây dựng sự đồng thuận xã hội, khoan dung có vai

trò rất quan trọng Trong nền kinh tế thị trường hiện nay, những cách cư xử

thiếu khoan dung trong quan hệ giữa người với người đang gây nên những

bất đồng, xung đột không đáng có Điều đó cho thấy rằng cần chú trọng bồi

dưỡng, giáo dục lòng khoan dung để con người có thể cảm thông với nhau

hơn, xích lại gần nhau hơn

1.2 Mối quan hệ giữa đồng thuận xã hội với đoàn kết và dân chủ

1.2.1 Mối quan hệ giữa đồng thuận xã hội với đoàn kết

Khái niệm “đoàn kết” theo Từ điển Tiếng Việt do Trung tâm từ điển

học và Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm 1994 là “kết thành một khối

thống nhất, cùng hành động vì mục đích chung” Theo Từ điển tiếng Việt

căn bản do Nguyễn Như Ý chủ biên, Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm

1998, đoàn kết “là thống nhất ý chí, không mâu thuẫn, không chống đối

nhau” Từ đó có thể hiểu đoàn kết trên những nội dung sau:

+ Thống nhất ý chí, tức là cùng chung một ý chí, không mâu thuẫn,

chống đối nhau

+ Mục đích của thống nhất ý chí là kết thành một khối, tạo nên sức

mạnh tổng hợp nhằm đạt được một mục tiêu chung như chống giặc ngoại

xâm, bảo vệ tổ quốc, xây dựng đất nước

Về bản chất, khái niệm đoàn kết và đồng thuận xã hội có những điểm

tương đồng nhưng không đồng nhất Cả hai khái niệm này đều nói về vấn

thành một khối để tăng cường sức mạnh của cộng đồng, của xã hội với một

mục đích rõ ràng Đoàn kết dựa trên cơ sở của đồng thuận Có thể các giai

cấp, tầng lớp trong xã hội có sự đồng thuận, nhưng nếu không được tổ chức

lại thì không thể đoàn kết một cách chặt chẽ Cũng có thể các giai tầng

trong xã hội chưa thực sự đồng tình, nhất trí với nhau nhưng vì một mục

đích nào đó phải tập hợp lại Chủ thể đứng ra tập hợp là một tổ chức nào đó

đại diện cho lợi ích của đa số trong xã hội Đối tượng tập hợp là toàn thể

nhân dân, không phân biệt giai cấp, dân tộc, giới tính Mục đích tập hợp là

để thực hiện một nhiệm vụ cụ thể nào đó, có thể là chống ngoại xâm, hay

thiên tai… Phương thức tập hợp là vận động các giai cấp, tầng lớp vào các

tổ chức để tạo nên nguồn sức mạnh và thực hiện theo sự phân công của tổ

chức

Nói đến đồng thuận là nói tới sự đồng tình, nhất trí dựa trên những

điểm tương đồng chứ chưa nói đến sự cố kết với nhau vì một mục tiêu cụ

thể Đoàn kết chú trọng nhiều vào hành động, còn đồng thuận thì trước hết

là sự nhất trí trong nhận thức để dẫn tới sự nhất trí trong hành động

Thứ hai, để có thể đoàn kết, kết thành một khối thống nhất, đòi hỏi

những tiền đề chặt chẽ không chỉ là ý chí, lý trí, tình cảm mà còn hy sinh cả

lợi ích Còn đồng thuận xã hội là sự đồng tình nhất trí của đa số trong xã

hội, phối hợp hành động trên cơ sở những giá trị chung nào đó Đoàn kết

đòi hỏi phải hy sinh lợi ích riêng, bộ phận để thực hiện mục tiêu chung

Đồng thuận xã hội không đặt ra vấn đề hy sinh lợi ích riêng, mà yêu cầu

trong lúc bảo vệ lợi ích riêng, thực hiện những cam kết chung, những lợi

ích chung Do vậy, đồng thuận xã hội là yêu cầu dễ đạt được hơn

Yêu cầu hy sinh lợi bộ phận, lợi ích riêng để kết thành một khối

thống nhất trong bối cảnh nền kinh tế nhiều thành phần, có nhiều giai cấp,

tầng lớp, bộ phận với hệ thống lợi ích, tư tưởng, lối sống, tín ngưỡng, dân

tộc khác nhau là khó có thể đạt được Nhưng chỉ cần có những điểm tương

đồng, chỉ cần sự đồng tình, nhất trí về một vấn đề nào đó trong khi vẫn theo

đuổi những lợi ích bộ phận, lợi ích riêng, vừa đảm bảo lợi ích bộ phận, vừa

đảm bảo lợi ích chung thì vẫn có thể đồng thuận Vì vậy, xây dựng sự đồng

thuận xã hội có tính khả thi hơn trong điều kiện nước ta hiện nay Các giai

cấp, các lực lượng dù còn có sự khác biệt, các tổ chức chính trị - xã hội có

vai trò, chức năng riêng nhưng vẫn có thể đạt được sự đồng tình, nhất trí ở

chừng mực nhất định trên cơ sở những giá trị chung Với đồng thuận xã hội,

lợi ích cơ bản của mọi giai cấp, tầng lớp được tôn trọng, bảo vệ mà vẫn đặt

trong mục tiêu chung Do đó, nếu đoàn kết và đồng thuận được coi là một

phương thức phối hợp hành động, thì đồng thuận xã hội mềm dẻo hơn, khả

thi hơn, tuy nhiên tính hướng đích lỏng lẻo hơn so với đoàn kết

Thứ ba, đoàn kết và đồng thuận xã hội đều nói về vấn đề tập hợp lực

lượng, nhưng đồng thuận xã hội là sự tập hợp lực lượng dựa trên cơ sở

nhận thức, tự nguyện, hiệp thương, thảo luận, chứ không thể áp đặt, cưỡng

bức và đồng thời tôn trọng quyền và lợi ích của các bên tham gia Như vậy,

với đồng thuận xã hội, giá trị dân chủ được đề cao, hay nói cách khác, đó là

sự tôn trọng quyền và lợi ích của mỗi người, chưa đòi hỏi sự hy sinh của

mỗi tổ chức trong lúc thực hiện những mục tiêu chung của xã hội Trong

khi đoàn kết, đôi khi đòi hỏi sự hy sinh lợi ích của cá nhân để phục vụ lợi

ích chung

Ở một góc độ khác, có thể quan niệm xây dựng đồng thuận xã hội là

một nội dung mới của đoàn kết dân tộc Trước đây, trong thời kỳ kháng

chiến chống Mỹ cứu nước, cương lĩnh đại đoàn kết của Mặt trận Tổ quốc

Việt Nam đã đề ra mục tiêu là phải tạo ra được sự nhất trí về chính trị và

tinh thần trong nhân dân để xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội ở miền

Bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước Mục tiêu này

phù hợp với thời kỳ trước đây, khi nền kinh tế miền Bắc chỉ có kinh tế nhà

nước và kinh tế tập thể tồn tại và nhân dân đồng lòng, đồng sức để đấu

tranh cho sự nghiệp thống nhất đất nước Ngày nay trong quá trình đổi mới,

cùng với sự biến đổi cơ cấu kinh tế, cơ cấu giai cấp - xã hội cũng thay đổi,

mục tiêu đó không còn phù hợp nữa Trong bối cảnh đó, nếu đòi hỏi một sự

thống nhất về chính trị (đường lối, quan điểm, chế độ, văn hóa chính trị…)

thì phạm vi, đối tượng tập hợp sẽ rất hạn chế Yêu cầu của việc phát huy

sức mạnh đại đoàn kết dân tộc hiện nay là tập trung được mọi lực lượng,

đoàn kết tất cả các giai cấp, tầng lớp có thể đoàn kết được Yêu cầu đó chỉ

có thể đáp ứng được khi sự tập hợp lực lượng dựa trên cơ sở đồng thuận xã

hội

Hiện nay, dù còn có những người chưa tán thành với Đảng, Nhà

nước về một số vấn đề nào đó nhưng đã là người Việt Nam ai cũng mong

muốn xây dựng một nước Việt Nam độc lập, hòa bình, thống nhất, dân giàu,

nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh Đây là điểm tương đồng

căn bản, là cơ sở cho việc xây dựng sự đồng thuận xã hội ở nước ta

Tổ quốc đã thống nhất, mục tiêu đặt ra cho toàn Đảng, toàn dân ta là

đưa đất nước phát triển Đó cũng là mục tiêu của bao thế hệ người Việt

Nam Nếu trước đây, mỗi người Việt Nam phải chịu nỗi nhục mất nước thì

nay phải chịu nỗi nhục nghèo khổ, chậm phát triển Để đưa đất nước thoát

khỏi tình trạng đó cần phải dựa vào nội lực và tranh thủ sự giúp đỡ từ bên

ngoài Muốn vậy, yêu cầu đầu tiên là phải tập hợp được toàn bộ lực lượng

dựa trên cơ sở đồng thuận xã hội Tập hợp lực lượng trên cơ sở đồng thuận

xã hội vừa phù hợp với truyền thống nhân nghĩa, khoan dung của dân tộc;

với tư tưởng nhân ái, bao dung của chủ tịch Hồ Chí Minh, vừa phù hợp với

thực tiễn đất nước giai đoạn hiện nay Chủ trương xây dựng đồng thuận xã

hội thực sự là sự tổng kết kinh nghiệm tập hợp lực lượng dân tộc trong quá

khứ và truyền thống đại đoàn kết dân tộc trong những năm vừa qua (trong

lịch sử và hiện tại)

Giữa đồng thuận xã hội đại đoàn kết có mối liên hệ mật thiết, chặt

chẽ Ở góc độ tập hợp lực lượng, khi xem xét mối quan hệ giữa đồng thuận

xã hội và đại đoàn kết có thể hiểu đại đoàn kết là mục tiêu cần đạt được,

còn đồng thuận xã hội làm cơ sở cho đại đoàn kết Muốn đoàn kết thành

một khối thống nhất thì cần tạo được sự đồng tình, nhất trí chung… Nếu

không tạo được sự đồng thuận thì sự gắn kết đó không bền vững, lâu dài

Đồng thuận tạo ra bầu không khí, tâm lý tích cực để phát triển cá nhân, liên

kết xã hội cùng phấn đấu cho lợi ích chung trong đó có lợi ích và triển vọng

phát triển cho mỗi người Đồng thuận xã hội càng đạt được ở mức độ cao

thì càng thuận lợi cho việc kết thành một khối thống nhất để thực hiện mục

tiêu chung Như vậy đồng thuận xã hội chính là cơ sở của đại đoàn kết,

muốn xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc thì phải xây dựng sự đồng

thuận xã hội Chủ trương xây dựng sự đồng thuận xã hội chính là nhằm

mục tiêu xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân

1.2.2 Mối quan hệ giữa đồng thuận xã hội với dân chủ

Đồng thuận xã hội có mối quan hệ chặt chẽ với dân chủ Khi bàn về

dân chủ, người ta thường dẫn lại quan điểm có tính kinh điển: Quyền lực

thuộc về nhân dân, nhưng theo đà phát triển của xã hội, dân chủ ngày càng

được hiểu với nhiều chiều cạnh và càng đa nghĩa Nếu như trước đây, nói

đến dân chủ người ta thường nói tới luận đề “thiểu số phục tùng đa số”, tức

là khẳng định quyền của đa số Nguyên tắc dân chủ đa số này cũng là cơ sở

để tập hợp lực lượng trong đoàn kết Trong những điều kiện nhất định thiểu

số phải phục tùng đa số, phải chấp nhận hy sinh Ngày nay, khi đã phát

triển lên ở trình độ cao, đòi hỏi không chỉ thực hiện ý chí, quyền, lợi ích

của đa số mà còn vươn tới thực hiện ý chí, quyền và lợi ích cả tất cả

Nguyên tắc dân chủ đó chỉ có thể được thực hiện dựa trên nền tảng của

đồng thuận

Trong xã hội, có bao nhiêu con người thì có bấy nhiêu biểu hiện về

sở thích, lợi ích cụ thể khác nhau Trong xã hội không bao giờ có một sự

thuần nhất, đơn điệu, mà chỉ có sự thống nhất trong đa dạng Nói đến dân

chủ, không thể không nói sự thống nhất trong tính đa dạng Nhờ sự thống

nhất ý chí, các cá thể khác biệt tập hợp thành xã hội và tạo ra quyền lực

công cộng Đây chính là điều kiện quan trọng để tự do cá nhân được xã hội

chấp nhận trong chừng mực có thể Trong xã hội hiện đại, dân chủ không

chỉ thừa nhận quyền của đa số mà còn thừa nhận cả quyền của thiểu số

Điều đó được thể hiện rõ trong mô hình dân chủ đồng thuận mà Arend

Lifphart đã luận giải Dân chủ chẳng những chấp nhận sự khác biệt, để là

nền tảng cho sự phát triển mà cũng được hiểu như là môi trường nuôi

dưỡng và bảo vệ những bộ phận thiểu số trong xã hội, là sự khoan dung và

chấp nhận lẫn nhau C Mác đã từng khẳng định: “Chỉ có chế độ dân chủ

mới là sự thống nhất chân chính giữa cái phổ biến với cái đặc thù”[46, tr

350] Dân chủ chấp nhận tất cả các ý kiến khác nhau để dung hợp và tìm ra

tiếng nói chung Do vậy không nên hiểu một cách đơn giản là thiểu số phục

tùng đa số

Dân chủ chỉ có thể trở thành hiện thực thông qua chế độ chính trị

Điều đó được thể hiện qua các nguyên tắc cai trị xã hội Đó là mọi người

đều bình đẳng trước pháp luật, quyền tự do tư tưởng, quyền của thiểu số;

thống nhất trong tính đa dạng các khuynh hướng các khuynh hướng xã hội

về kinh tế, sắc tộc, tôn giáo, văn hóa, hòa giải, hợp tác, khoan dung, đối

thoại trong đó giải quyết các xung đột Những nguyên tắc đó thể hiện rất

rõ tinh thần đồng thuận

Từ sự phân tích những giá trị dân chủ ở những chiều cạnh khác nhau,

có thể coi đồng thuận xã hội là một biểu hiện của dân chủ Đồng thuận xã

hội là phương thức tập hợp lực lượng trong xã hội dựa trên cơ sở tự do,

bình đẳng, tự nguyện, tôn trọng cái riêng của mỗi người Xây dựng đồng

thuận xã hội chính là nêu cao giá trị dân chủ, một phương thức thực thi dân

chủ, một mô hình dân chủ

Giữa dân chủ và đồng thuận có sự khác biệt Xét theo nội hàm của

nó, khái niệm dân chủ có phạm vi rộng hơn khái niệm đồng thuận xã hội

Đồng thuận xã hội biểu hiện một số giá trị của dân chủ Có nhiều cách tiếp

cận về dân chủ Một trong số đó là coi dân chủ như là chế độ nhà nước

Theo V.I Lênin, nói đến dân chủ là nói đến nhà nước, vì dân chủ là hình

thái nhà nước, là chế độ nhà nước Dân chủ muốn thực thi thì phải thông

qua nhà nước Nhà nước là một trong những công cụ hữu hiệu để đưa

những giá trị của dân chủ thành hiện thực Nếu không có nhà nước với hệ

thống pháp luật thì dân chủ không thể trở thành hiện thực Vì vậy chế độ

dân chủ là một hình thái nhà nước Chế độ dân chủ một mặt thi hành có tổ

chức, có hệ thống sự cưỡng chế pháp luật đối với mọi công dân Mặt khác

nó thừa nhận quyền bình đẳng giữa những công dân trong việc quản lý nhà

nước

Đồng thuận xã hội với tư cách là một phương thức tập hợp lực lượng,

phối hợp hành động chung có thể được xem xét trong tất cả hoạt động của

con người, kể cả hoạt động chính trị - nhà nước, kinh tế - xã hội và có thể

xem xét được cách tiếp cận khác nhau từ một trạng thái xã hội, một nguyên

tắc, một mô hình dân chủ Tuy nhiên, luận văn không đi sâu vào từng cách

tiếp cận riêng lẻ mà chỉ nêu lên như một khái niệm mang ý nghĩa tổng quát

Điểm lưu ý là trong những lĩnh vực mà nguyên tắc tập trung dân chủ

còn hạn chế, hoặc là chưa vươn tới Như vậy, nhìn tổng thể trong hệ thống

chính trị Việt Nam, xây dựng sự đồng thuận xã hội là sự bổ sung và kết hợp

với nguyên tắc tập trung dân chủ Điều đó làm cho hệ thống chính trị hoạt

động uyển chuyển hơn Để tạo lập được sự đồng ý, nhất trí giữa các tầng

lớp nhân dân đối với chế độ chính trị đương thời liên quan tới rất nhiều yếu

tố mà một trong những yếu tố đó là xã hội công dân

Để đạt được sự đồng thuận xã hội ở mức độ nhất định, vai trò của xã

hội công dân là rất quan trọng Chính xã hội công dân với những chức năng

của mình như bảo vệ lợi ích của các giai cấp, các nhóm xã hội, giám sát

phản biện xã hội, hòa giải xã hội, diễn đàn xã hội sẽ góp phần tích cực tác

động tới các công dân và nhà nước để xây dựng sự đồng thuận xã hội

Chính những tổ chức này tác động đến các công dân để họ nhận thức đúng

về những hoạt động của nhà nước xét cho cùng là vì dân Các tổ chức này

cũng tác động đến nhà nước để nhà nước đảm bảo quyền lợi cho nhân dân

tốt hơn

Dân chủ và đồng thuận đều là những phương thức nhằm thực thi

quyền lực chính trị, có sự hỗ trợ, tương tác lẫn nhau Dân chủ được thực

hiện sẽ tạo điều kiện tiền đề cho việc xây dựng đồng thuận xã hội Những

tiêu chí của dân chủ càng trở thành hiện thực thì càng tạo nên sự đồng

thuận xã hội ở mức độ cao, hay nói cách khác, càng đạt được sự đồng ý,

nhất trí của nhân dân Nếu nhân dân được tôn trọng, quyền làm chủ của

nhân dân được phát huy thì không có lý do gì để nhân dân không đưa hết

tâm huyết, năng lực của mình để xây dựng chế độ, đất nước Ngược lại, khi

nhân dân đã đồng tâm hiệp lực, tự nguyện thực hiện chủ trương, chính sách,

pháp luật của Đảng và Nhà nước đề ra thì Nhà nước càng tạo mọi điều kiện

để đảm bảo và nâng cao đời sống mọi mặt cho nhân dân Vì thế, có thể nói

xây dựng nền dân chủ tiến bộ cũng chính là tạo điều kiện để đạt được sự

đồng thuận xã hội và đồng thuận xã hội càng đạt được mức độ cao cũng

chính là tạo điều kiện cho dân chủ được thực thi “Ở đâu có dân chủ, ở đó

có đoàn kết, đồng thuận, ổn định và phát triển”[33, tr 334]

Thế nhưng để có được dân chủ, nhà nước cùng với pháp luật có vai

trò rất quan trọng Và như vậy, rõ ràng phải thực hiện cưỡng chế, bắt buộc

Nhưng để để đạt được đồng thuận xã hội thì sự vận động, thuyết phục lại

giữ vai trò quan trọng nhất Vì thế, để xây dựng sự đồng thuận xã hội, cần

phát huy vai trò của Mặt trận tổ quốc và các đoàn thể nhân dân

Tóm lại, đồng thuận xã hội có mối quan hệ mật thiết với dân chủ và

đoàn kết Trong mối quan hệ này, dân chủ là động lực, là điều kiện để xây

dựng đồng thuận xã hội, còn đồng thuận xã hội là cơ sở để xây dựng khối

đại đoàn kết; đoàn kết tạo môi trường, điều kiện để thực hành dân chủ Giải

quyết tốt mối quan hệ này sẽ có vai trò quan trọng tạo thành một tổng hợp

lực, tạo ra môi trường chính trị - xã hội ổn định, tạo điều kiện cho phát triển

kinh tế - xã hội đất nước

1.3 Vai trò của đồng thuận xã hội

Tầm quan trọng của đồng thuận xã hội là ở chỗ nó góp phần quan

trọng tạo nên sự ổn định về chính trị - xã hội Đó cũng là động lực quan

trọng mang lại những thành tựu trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội

Trong quá trình đổi mới đất nước, bên cạnh việc đổi mới về kinh tế,

Đảng ta chủ trương tiến hành đồng thời quá trình đổi mới về chính trị Coi

đây là điểm “then chốt” để thực hiện thắng lợi công cuộc đổi mới Trong

đổi mới về chính trị, Đảng ta chủ trương xây xây dựng nhà nước pháp

quyền xã hội chủ nghĩa, của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, “tất cả

quyền bính thuộc về nhân dân ” Xây dựng sự đồng thuận xã hội trong bối

cảnh hiện nay là điều kiện căn bản để quyền lực chính trị được thực thi có

hiệu quả Đảng và Nhà nước muốn đưa đất nước phát triển bền vững, phù

hợp với xu thế của thời đại cần phải có được sự đồng tâm, nhất trí của đại

đại đa số nhân dân Khi đường lối, chính sách được thực hiện thì lợi ích,

nguyện vọng của nhân dân cũng được đảm bảo Ngược lại, nếu không được

sự đồng tình, ủng hộ của đại bộ phận nhân dân thì không thể hiện thực hoá

đường lối, chính sách và do đó, quyền lực chính trị không thể thực thi hoặc

thực thi kém hiệu quả Xây dựng sự đồng thuận xã hội chính là xây dựng

cơ sở cho việc thực thi quyền lực chính trị

Xây dựng sự đồng thuận xã hội không phải là một sách lược tạm thời

mà phải luôn được nhìn nhận như một chiến lược quan trọng để đưa đất

nước phát triển Ở bất cứ thời đại nào, dù giai cấp nào nắm quyền lực nhà

nước thì cũng không thể xem nhẹ sự đồng tâm, nhất trí của nhân dân,

không thể xem nhẹ vai trò của nhân dân Chủ nghĩa Mác đã chỉ ra rằng

“cách mạng là sự nghiệp của quần chúng”, chính quần chúng là người sáng

tạo ra lịch sử Chủ trương xây dựng sự đồng thuận xã hội chính là nhìn

nhận một cách khách quan và đề cao vai trò của quần chúng nhân dân

Đồng thời, xây dựng sự đồng thuận xã hội sẽ góp phần tích cực củng

cố cơ sở chính trị xã hội của Đảng và Nhà nước Sự đồng thuận xã hội càng

đạt được ở mức độ cao thì càng tạo cơ sở chính trị - xã hội vững chắc cho

Đảng, Nhà nước

Xây dựng sự đồng thuận xã hội ở nước ta hiện nay chính là cơ sở để

xây dựng và củng cố khối đại đoàn kết dân tộc Bài học thực tế chỉ cho

chúng ta thấy rằng, chỉ khi nào xã hội tạo điều kiện cho mỗi thành viên tìm

được chỗ đứng tự nguyện của mình, thì mới động viên và tập hợp được

toàn xã hội, tạo thành động lực to lớn cho sự phát triển

Với đồng thuận xã hội, mọi giai cấp, tầng lớp, mọi lực lượng xã hội

có thể gắn kết với nhau trên cơ sở những lợi ích cơ bản, đó chính là “mẫu

số chung” cho nhận thức và hành động của mỗi thành viên, dù cho còn có

những điểm khác biệt Nước ta hiện nay đang phát triển nền kinh tế thị

trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh hội nhập và hợp tác

quốc tế Dưới sự tác động của kinh tế thị trường mỗi giai cấp, tầng lớp

trong xã hội có lợi ích khác nhau Muốn xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc,

không có con đường nào khác là dựa trên những mục tiêu cơ bản, những

điểm tương đồng Đó là thống nhất đất nước, độc lập, toàn vẹn lãnh thổ,

phấn đấu cho dân giàu, nước mạnh xã hội dân chủ, công bằng, văn minh

Những điểm khác biệt không ảnh hưởng tới mục tiêu chung được chấp

nhận và xóa bỏ dần những mặc cảm, định kiến, phân biệt đối xử về quá khứ,

thành phần, giai cấp, xây dựng tinh thần cởi mở, tin cậy lẫn nhau, cùng

hướng tới tương lai Trên cơ sở những điểm tương đồng, mọi giai tầng có

thể gắn kết với nhau thành một khối thống nhất Đó chính là khối đại đoàn

kết dân tộc Trong khối đại đoàn kết đó, mỗi cá nhân, mỗi giai tầng sẽ đóng

góp trí tuệ, của cải để thực hiện mục tiêu phát triển đất nước Đây là một sự

nghiệp cực kỳ khó khăn Đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh từng chỉ rõ:

“Trong việc phá hoại chống kẻ thù đòi độc lập thì dễ dàng kéo cả toàn dân

Trong việc kiến thiết thì khó kéo hơn vì nó đụng chạm tới quyền và lợi ích

riêng của một đôi giai tầng trong nước”[39, tr 20] Vì thế, chỉ có trên cơ sở

đồng thuận xã hội mới có thể xây dựng được khối đại đoàn kết dân tộc một

cách rộng rãi và bền vững

Đồng thuận xã hội cho phép tập trung mọi nguồn lực nhằm phát triển

đất nước Để phát triển đất nước, cần phát huy các nguồn lực, trước hết là

nguồn lực bên trong - nội lực, đồng thời tranh thủ sự giúp đỡ từ bên ngoài -

ngoại lực để tạo thành sức mạnh tổng hợp Điều đó chỉ có được khi dựa

trên sự đồng thuận xã hội Với tinh thần và nguyên tắc đồng thuận xã hội,

chúng ta không yêu cầu tuyệt đối, hoàn toàn nhất trí về chính trị và tinh

thần mà sẵn sàng hợp tác, là đối tác vì lợi ích của các bên trên cơ sở tôn

trọng những điểm tương đồng Những sai lầm của quá khứ được gác lại,

những khác biệt được chấp nhận trong chừng mực có thể Chủ trương này

giúp Đảng tập hợp quanh mình một lực lượng đông đảo những người ngoài

Đảng, những doanh nhân, những đồng bào theo tôn giáo, đồng bào các dân

tộc thiểu số, đồng bào định cư ở nước ngoài và các lực lượng xã hội khác ở

cả trong và ngoài nước

Như vậy, có thể thấy rằng xây dựng sự đồng thuận xã hội và công

cuộc đổi mới đất có mối quan hệ mật thiết với nhau và thúc đẩy nhau cùng

vận động, phát triển Đồng thuận xã hội thúc đẩy tiến trình đổi mới Thành

tựu của tiến trình đổi mới lại góp phần tạo ra sự đồng thuận xã hội ở một

trình độ cao hơn Vì vậy càng xây dựng được sự đồng thuận xã hội thì tiến

trình đổi mới lại càng đạt được nhiều thành tựu to lớn hơn và thành tựu của

tiến trình đổi mới càng to lớn thì sự đồng thuận xã hội càng đạt tới trình độ

phát triển mới ngày càng cao hơn

Chủ trương xây dựng sự đồng thuận xã hội của Đảng phù hợp với

tình hình thực tiễn của đất nước trong giai đoạn hiện nay, hơn nữa đây là

yêu cầu có tính khách quan Thực tiễn cuộc sống, sự phát triển của đất

nước, tương lai của dân tộc đòi hỏi như vậy Đất nước còn nhiều khó khăn,

còn nhiều thách thức và nguy cơ, muốn phát triển tất yếu phải dựa vào

nguồn sức mạnh của dân tộc Trong bối cảnh hiện nay, nếu chúng ta cứ giữ

nguyên nhận thức biệt phái của những thập kỷ trước về quá khứ, về quan

niệm thù - bạn thì càng tự mình làm suy yếu mọi nguồn lực của đất nước

Nói tóm lại, đồng thuận xã hội là vấn đề tuy mới được đề cập tới ở

nước ta, tuy nhiên đã thu hút được sự chú ý quan tâm của nhiều nhà nghiên

cứu cũng như của Đảng và Nhà nước Đồng thuận xã hội tuy còn có nhiều

ý kiến tranh luận nhưng đều thống nhất ở chỗ, đồng thuận xã hội là sự

đồng tình, nhất trí trong suy nghĩ và hành động của các chủ thể xã hội về

một hay một số vấn đề nào đó trên cơ sở những điểm tương đồng về nhu

cầu, lợi ích… trong lúc vẫn thừa nhận, tôn trọng những điểm khác biệt với

điều kiện những điểm khác biệt này không là tổn hại đến mục tiêu chung,

hành động chung của cộng đồng các chủ thể đó Đồng thuận xã hội có mối

quan hệ biện chứng với dân chủ và đại đoàn kết, trong đó dân chủ là gốc để

tạo nên sự đồng thuận, từ đồng thuận đi tới đoàn kết trong xã hội Đồng

thời, lịch sử cũng như hiện tại cũng là minh chứng quan trọng về vai trò

của đồng thuận đối với sự phát triển của quốc gia dân tộc Đặc biệt, những

kết quả đạt được trong cuộc cuộc đổi mới có tác động sâu sắc đến việc xây

dựng, củng cố sự đồng thuận xã hội; và đồng thuận xã hội cũng tác động

không nhỏ tới quá trình này Với ý nghĩa như thế, một trong những vấn đề

cấp bách đặt ra hiện nay ở Việt Nam chính là phải xây dựng, củng cố và

phát huy vai trò của đồng thuận xã hội

Chương II XÂY DỰNG SỰ ĐỒNG THUẬN XÃ HỘI Ở VIỆT NAM

HIỆN NAY: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP

2.1 Quá trình nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây

dựng sự đồng thuận xã hội

2.1.1 Nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về cơ sở xây dựng

sự đồng thuận xã hội

Trong giai đoạn hiện nay, do nhiều nguyên nhân nên giữa các giai

cấp, các tầng lớp, các lực lượng xã hội, các dân tộc, tôn giáo, giữa các

thành phần kinh tế, giữa thành thị, trung du và miền núi, giữa người Việt

Nam trong nước với cộng đồng người Việt ở nước ngoài còn có những

khác biệt về lợi ích và quan niệm giá trị Mặt khác, trong điều kiện phát

triển nền kinh tế thị trường nhiều thành phần, mỗi thành phần kinh tế có

hình thức sở hữu riêng về tư liệu sản xuất, có những lợi ích kinh tế riêng

nên có những mâu thuẫn về mục đích, lợi ích, xu hướng phát triển…

Thêm vào đó, Việt Nam là đất nước đa tôn giáo, đa dân tộc Mỗi dân

tộc có lịch sử hình thành, điều kiện sinh sống, bản sắc văn hóa, trình độ

nhận thức, ngôn ngữ, phong tục tập quan, lối sống khác nhau Mỗi tôn giáo

cũng có giáo lý, tín đồ riêng Do đặc điểm địa lý của từng vùng miền khác

nhau dẫn tới sự chênh lệch về trình độ phát triển kinh tế - xã hội giữa các

vùng miền Trong đời sống tư tưởng, tâm tư tình cảm, do sự tác động của

nhiều yếu tố cả trong và ngoài nước nên trong các giai cấp, tầng lớp, các

lực lượng xã hội có những suy nghĩ, đánh giá khác nhau về một vấn đề

Những sự khác biệt đó đã tạo ra những khó khăn nhất định trong việc xây

dựng sự đồng thuận xã hội Và nếu chỉ nhìn vào những sự khác biệt, khó

khăn đó thì có thể thấy rằng chủ trương xây dựng sự đồng thuận xã hội ở

nước ta là khó có thể thực hiện được

Tuy nhiên, trên thực tế, dù còn có những điểm khác biệt, song đã là

“đồng bào”, “con dân nước Việt”, “con Rồng cháu Tiên”, “con Lạc cháu

Hồng” thì vẫn có thể tán thành với nhau trên những vấn đề cơ bản nhất

Những điểm tương đồng đó chính là tiền đề quan trọng để xây dựng sự

đồng thuận xã hội

Đảng ta trong suốt quá trình lãnh đạo đất nước luôn chủ trương xây

dựng sự đồng thuận dựa trên những cơ sở, điều kiện nhất định Về cơ sở lý

luận, đồng thuận xã hội là nhằm giải quyết những mâu thuẫn, bất đồng,

khác biệt của các nhóm lợi ích khác nhau trong xã hội Cách thức giai

quyết hiện nay không phải bằng con đường bạo lực mà bằng đàm phán, đối

thoại, hiệp thương, tuyên truyền, vận động, tức là sự thuyết phục lẫn nhau

để tìm ra cái chung, thống nhất trong hành động chung, góp phần xây dựng

và phát triển đất nước

Những điểm tương đồng ở nước ta hiện nay đã liên tục được đề cập,

bổ sung và phát triển trong các Nghị quyết Đại hội của Đảng [60, tr

398-409], đó là:

Điểm tương đồng về chính trị: Trên phương diện chính trị Đảng ta

khẳng định cơ sở để xây dựng sự đồng thuận xã hội ở nước ta là mục tiêu

giữ vững độc lập, thống nhất vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân

chủ, công bằng, văn minh Đây là mục tiêu cơ bản mà toàn Đảng, toàn dân,

toàn quân ta phấn đấu thực hiện trong suốt quá trình đổi mới đất nước Đó

cũng chính là mục tiêu của xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Hàng

nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước đã chứng minh tinh thần đoàn

kết và ý chí quật cường của dân tộc ta - một dân tộc anh hùng Chủ tịch Hồ

Chí Minh từng khẳng định: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là

một truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm

lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh

mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ

bán nước và lũ cướp nước ”[40, tr 171-172] Độc lập dân tộc và thống

nhất Tổ quốc trên tinh thần “không có gì quý hơn độc lập, tự do” luôn luôn

là mục tiêu và nguồn sức mạnh của dân tộc ta

Hiện nay, để hiện thực hóa mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân

chủ, công bằng, văn minh, Đảng và Nhà nước ta chủ trương xây dựng và

hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân

dân, vì nhân nhân Đây vừa là yêu cầu, đồng thời cũng là điều kiện để xây

dựng sự đồng thuận xã hội ở nước ta

Điểm tương đồng về kinh tế: Bước vào thời kỳ đổi mới, nước ta chủ

trương xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ

nghĩa, đẩy mạnh hội nhập khu vực và quốc tế Thực hiện đường lối kinh tế

mới của Đảng với nhiều chủ trương chính sách cụ thể đã tạo điều kiện phát

huy mọi năng lực sản xuất, tài năng kinh doanh, nguyện vọng làm giàu của

mọi tầng lớp nhân dân Mô hình kinh tế thị trường của Việt Nam phù hợp

với xu thế chung của thế giới và ngày càng được cộng đồng quốc tế thừa

nhận Trong nền kinh tế đó, mỗi cá nhân, doanh nghiệp đều tìm thấy cơ hội

và lợi ích cho mình Đặc biệt, trong nền kinh tế thị trường định hướng xã

hội chủ nghĩa, chúng ta coi trọng sự phát triển hài hòa các lợi ích (cá nhân,

tập thể, cộng đồng, xã hội) vì sự phát triển chung của đất nước

Điểm tương đồng về tinh thần, tư tưởng: Những tiền đề về tinh thần,

tư tưởng góp phần xây dựng sự đồng thuận xã hội, đó là các giá trị tinh

thần truyền thống của dân tộc Chủ nghĩa yêu nước, tinh thần đoàn kết và

chủ nghĩa nhân văn - những giá trị trường tồn của dân tộc vẫn sẽ mãi là

điểm tương đồng cơ bản để gắn kết các cá nhân trong cộng đồng dân tộc

Việt Nam Vì vậy xây dựng đồng thuận xã hội cũng chính là phát huy

truyền thống đó trong điều kiện lịch sử mới.Trong sự nghiệp đổi mới đất

nước, Đảng, Nhà nước ta luôn khơi dậy những tư tưởng tốt đẹp trong lịch

sử dân tộc Đó là lòng yêu quê hương, tư tưởng gắn bó cộng đồng, lòng

nhân ái, trọng đạo đức, trọng học thức và yêu cái đẹp, khát vọng dân chủ,

tư tưởng lấy dân làm gốc, tư tưởng bình đẳng và công bằng xã hội của

người Việt Nam Chính những giá trị tư tưởng này khi được đề cao, được

phát huy sẽ góp phần xây dựng, củng cố sự đồng thuận xã hội của đất nước

trong thời kỳ đổi mới