(LUẬN văn THẠC sĩ) xây dựng ý thức công dân cho học sinh trung học phổ thông trong điều kiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở việt nam hiện nay (nghiên cứu ở thành phố hà tĩnh)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGUYỄN THỊ HƯƠNG LAN XÂY DỰNG Ý THỨC CÔNG DÂN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG ĐIỀU KIỆN NHÀ NƯỚC PHÁP QU

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ HƯƠNG LAN

XÂY DỰNG Ý THỨC CÔNG DÂN CHO HỌC SINH

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG ĐIỀU KIỆN NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

(Nghiên cứu ở thành phố Hà Tĩnh)

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ HƯƠNG LAN

XÂY DỰNG Ý THỨC CÔNG DÂN CHO HỌC SINH

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG ĐIỀU KIỆN NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

(Nghiên cứu ở thành phố Hà Tĩnh)

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Chính trị học

Mã số: 60 31 02 01

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn

Hà Nội - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi,

được thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn Các số

liệu và trích dẫn trong luận văn là trung thực Kết quả nghiên cứu cuản luận văn không trùng với các công trình khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Hương Lan

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi xin được gửi lời cảm ơn đến tất cả quý thầy cô giáo trong khoa Chính trị học cùng tất cả các thầy cô giáo đã tận tình giảng dạy trong lớp Cao học Chính trị học khóa 2012, những người đã truyền đạt cho tôi những kiến thức hữu ích về các vấn đề chính trị- xã hội làm cơ sở cho tôi thực hiện tốt luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn đã tận tình

hướng dẫn cho tôi trong thời gian qua giúp tôi thực hiện tốt và hoàn thành luận văn

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến BGH, các đồng nghiệp trường THPT Thành Sen đã tạo điều kiện, động viên tôi trong thời gian học tập Và xin cảm

ơn Sở giáo dục đào tạo giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập số liệu, Xin được cảm ơn các em học sinh yêu quý đã giúp đỡ, cộng tác cùng tôi trong quá trình điều tra khảo sát làm đề tài

Sau cùng tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến gia đình đã luôn tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình học cũng như thực hiện luận văn

Do thời gian có hạn và kinh nghiệm nghiên cứu khoa học chưa nhiều nên luận văn còn nhiều thiếu sót, rất mong nhận được ý kiến góp ý của Thầy/Cô và các bạn đồng nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn

Nguyễn Thị Hương Lan

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ XÂY DỰNG Ý THỨC

CÔNG DÂN CHO HỌC SINH THPT TRONG ĐIỀU KIỆN

NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 8

1.1 Xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT 8

1.1.1 Khái niệm ý thức công dân 8

1.1.2 Các yếu tố tác động đến việc xây dựng ý thức công dân 12

1.2 Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay 16

1.2.1 Bản chất và đặc điểm của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam 16

1.2.2 Vai trò của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong việc xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT 20

1.3 Sự cần thiết và các hình thức xây dựng ý thức công dân cho học sinh 25

1.3.1 Sự cần thiết phải xây dựng ý thức công dân 25

1.3.2 Các hình thức xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT 28

1.4 Nội dung xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT 32

1.4.1 Xây dựng ý thức chính trị - tư tưởng 32

1.4.2 Xây dựng ý thức đạo đức 39

1.4.3 Xây dựng ý thức pháp luật 47

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG Ý THỨC CÔNG DÂN CHO HỌC SINH THPT Ở HÀ TĨNH HIỆN NAY: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP 56

2.1 Thực trạng xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT ở

thành phố Hà Tĩnh 56

2.1.1 Giáo dục ở thành phố Hà Tĩnh và thái độ của giáo viên đối với

việc xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT 56

2.1.2 Thực trạng ý thức công dân và giáo dục ý thức công dân cho học sinh THPT qua góc nhìn của chính các em 62

2.2 Nguyên nhân của thực trạng 69

2.2.1 Nguyên nhân của mặt tích cực 69 2.2.2 Nguyên nhân của mặt hạn chế 70

2.3 Một số giải pháp nâng cao chất lƣợng xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT ở thành phố Hà Tĩnh hiện nay 74

2.3.1 Nâng cao nhận thức về vai trò của việc xây dựng ý thức công dân trong nhà trường THPT hiện nay 74 2.3.2 Nâng cao vai trò, vị trí và chất lượng giảng dạy bộ môn GDCD ở trường THPT 76 2.3.3 Đổi mới nội dung và phương pháp xây dựng ý thức công dân cho học sinh 78 2.3.4 Xây dựng ý thức công dân cho học sinh phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình - nhà trường - xã hội 84

KẾT LUẬN 90 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 92 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

THPT: Trung học phổ thông GDCD: Giáo dục công dân GD-ĐT: Giáo dục đào tạo

NXB: Nhà xuất bản XHCN: Xã hội chủ nghĩa CNXH: Chủ nghĩa xã hội HCV: Huy chương vàng

UNICEF: Quỹ nhi đồng Liên hiệp quốc

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay đang đặt ra những yêu cầu to lớn về việc nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của nhân dân, nhất là của những người trẻ tuổi Luật giáo dục của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam xác định: “Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân…” [33, Điều 27] Đó cũng là đích đến của nền giáo dục Việt Nam, đòi hỏi nền giáo dục này không chỉ chú trọng cung cấp tri thức cho người học, mà còn xây dựng từ họ những

cá nhân phát triển toàn diện, kết hợp trong con người cả “Tài” và “Đức” Đối với lứa tuổi học sinh trong giai đoạn hiện nay thì “tài” chính là tri thức, kiến thức, kỹ năng học tập, kỹ năng làm việc và “đức” là đạo đức, là ý thức công dân, là nhân cách làm người Đây là hai yếu tố luôn song hành, gắn chặt với nhau tạo nên con người hoàn thiện

Để thực hiện được mục tiêu trên, dẫu ở bất cứ thời đại nào việc xây dựng ý thức công dân cho thế hệ trẻ cũng là vấn đề trung tâm hàng đầu Bởi các em chính là chủ nhân tương lai của đất nước, là những người sẽ quyết định sự phát triển của đất nước sau này Nếu không có ý thức chắc chắn các em sẽ không thực hiện tốt trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, cộng đồng và đất nước

Lứa tuổi học sinh THPT là lứa tuổi đang hình thành những giá trị nhân cách, giàu ước mơ, ham hiểu biết, thích tìm tòi, khám phá song còn thiếu tri thức sâu sắc về xã hội, còn thiếu kinh nghiệm sống nên dễ bị lôi kéo, dẫn đến sa ngã Đây cũng là lứa tuổi có nhiều biến chuyển tâm sinh lý khá mạnh mẽ Trong đời sống kinh tế thị trường những biến chuyển đó càng biểu hiện rõ nét, nổi bật sự tương phản sâu sắc giữa cái tốt và cái xấu Phần lớn các em khi thì mạnh mẽ can trường, khi thì đua đòi,

tò mò bắt chước cái tốt, lẫn cái xấu, dám xả thân cứu bạn, dám dốc túi cho bạn đến đồng bạc cuối cùng; nhưng ngược lại, cũng có khi thiếu suy nghĩ hành động cực

đoan như cướp của, giết người chỉ vì vài đồng tiền, một lời xúc phạm, một lời thách

đố Đây là độ tuổi đã biết tiêu tiền và bắt đầu biết kiếm tiền ở những hoàn cảnh khác nhau, dễ bị kẻ xấu lôi cuốn vào các băng nhóm vì đồng tiền Khi thì nhân ái cao thượng, có khi lại yêng hùng bất chấp tất cả, chưa thành người lớn nhưng không muốn người lớn coi mình là trẻ con và sẵn sàng phản ứng và làm trái lời dạy bảo của người lớn

Độ tuổi này là thời kỳ phát triển phong phú, đa dạng, phức tạp nhưng vô cùng quan trọng trong quá trình phát triển, hình thành nhân cách và trí tuệ của mỗi cá nhân Vì vậy vấn đề xây dựng ý thức công dân càng trở nên khó khăn và cấp thiết, đòi hỏi phải có cách nhìn toàn diện biện chứng mối quan hệ giữa dạy chữ và dạy người; giữa gia đình, nhà trường và xã hội; giữa các lực lượng giáo dục trong nhà trường trong mối quan hệ với luật pháp của xã hội và sự tác động của các thiết chế nhà nước pháp quyền

Trong quá trình giáo dục cho lứa tuổi học sinh THPT, trong tổng hòa các mối quan hệ nêu trên, việc xây dựng ý thức công dân là một nội dung quan trọng mang tính đột phá không thể tách rời khỏi hệ thống những chuẩn mực đạo đức, hệ thống chương trình, sách giáo khoa, hệ thống giáo viên dạy dỗ các em từ tuổi mẫu giáo đến hết phổ thông trung học Đây là một chuỗi liên hoàn có tính khách quan trong hoạt động giảng dạy và quản lý giáo dục Giáo dục ý thức trách nhiệm của con người nói chung và xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT nói riêng là công việc mang giá trị nhân văn rất to lớn

Hà Tĩnh là một tỉnh có truyền thống hiếu học, là nơi sản sinh ra nhiều nhân tài cho đất nước Tuy vậy, qua khảo sát đặc điểm tình hình học sinh THPT, bên cạnh những mặt tích cực vẫn còn tồn tại nhiều điều đáng lo lắng ở một bộ phận không nhỏ học sinh Đó chính là cách nhìn nhận suy nghĩ lệch lạc về chính trị tư tưởng, đạo đức lối sống sa sút, nhiều hành vi coi thường pháp luật… vẫn đang còn xảy ra không những chỉ trong gia đình mà còn cả ngoài xã hội Tất cả những điều trên đang là vấn đề nóng bỏng, là hồi chuông báo động mạnh mẽ trong xã hội, nhất là đối với ngành giáo dục trong giai đoạn hiện nay

Vậy tại sao lại có hiện tượng đó xảy ra? Nguyên nhân của những vấn nạn trên có

cả khách quan và chủ quan Trước hết là do sự tác động mặt trái của nền kinh tế thị trường đã ảnh hưởng không nhỏ đến ý thức thế hệ trẻ Bên cạnh đó công tác giáo dục ý thức đạo đức, trách nhiệm của các nhà trường chưa đạt hiệu quả như mong đợi, thậm chí có trường còn xem nhẹ, chưa quan tâm đúng mức đến công tác xây dựng ý thức công dân cho học sinh

Xuất phát từ những vấn đề trên, là một giáo viên đang trực tiếp giảng dạy môn học giáo dục công dân tôi rất trăn trở Chính vì vậy nên tôi đã mạnh dạn chọn vấn

đề Xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT trong điều kiện nhà nước pháp

quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay (Nghiên cứu ở thành phố Hà Tĩnh)

làm đề tài luận văn thạc sĩ chính trị học của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Ngược dòng lịch sử từ trước đến nay nghiên cứu về vấn đề xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT trong điều kiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

ở Việt Nam hiện nay đã nhận được sự quan tâm của một số tác giả ở các góc độ khác nhau Tuy nhiên chưa có công trình nào nghiên cứu một cách tổng thể đầy đủ, trọn vẹn các vấn đề về xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT trong điều kiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, mà mới chỉ đi sâu nghiên cứu từng phần, từng góc độ nội dung riêng lẽ, cụ thể như: Trong chương trình sách giáo khoa môn GDCD bậc THPT của bộ giáo dục ban hành đã triển khai đều cả 3 khối ở từng phần và từng bài với nội dung cụ thể: Khối 10 đi sâu nghiên cứu giáo dục ý thức đạo đức, khối 11 nghiên cứu giáo dục tư tưởng chính trị, khối 12 nghiên cứu giáo dục ý thức pháp luật Sau Đại hội VI (1986) của Đảng Cộng sản Việt Nam

đã có một vài công trình nghiên cứu như Cải tiến công tác giáo dục tư tưởng chính

trị, đạo đức và lối sống cho học sinh trong hệ thống giáo dục quốc dân do Phạm Tất

Dong làm chủ nhiệm Đề tài đã cung cấp thêm những nội dung mới về giáo dục đạo đức, chính trị tư tưởng trong các trường từ tiểu học đến đại học những năm đầu thập

kỷ 90 Bên cạnh đó trên trang web của sở GD-ĐT tỉnh Bến Tre đã có bài viết Tăng

cường giáo dục đạo đức và pháp luật cho học sinh trong các trường học đã đưa ra

vấn đề là, hiện nay những biểu hiện về suy thoái đạo đức cũng như tình trạng vi phạm pháp luật trong học sinh đã gióng lên hồi chuông báo động đối với gia đình, nhà trường, xã hội

Phạm Khắc Chương (1995), Một số vấn đề giáo dục đạo đức và giảng dạy đạo

đức ở trường THPT, Vụ giáo viên xuất bản Huỳnh Khái Vinh (2001), Một số vấn

đề về lối sống đạo đức, chuẩn giá trị xã hôi, Nxb chính trị quốc gia, Hà Nội Đặc

biệt gần đây trước tình trạng báo động về sự suy thoái đạo đức của học sinh, sinh viên hội khoa học Tâm lý - Giáo dục đã tổ chức một hội thảo khoa học với chủ đề

Giáo dục đạo đức học sinh, sinh viên ở nước ta: Thực trạng và giải pháp Hội thảo

đã thu hút được nhiều nhà giáo dục, nhà khoa học tham gia với hàng trăm báo cáo Tất cả đều xoay quanh vấn đề làm thế nào để giáo dục đạo đức cho học sinh, sinh viên có hiệu quả

Đối với vấn đề xây dựng ý thực pháp luật cho học sinh trong thời gian qua đã được nhiều tác giả quan tâm dưới nhiều góc độ khác nhau như ở cấp Bộ, cấp Nhà nước có

đề tài Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về giáo dục pháp luật trong công cuộc đổi

mới của Bộ tư pháp năm 1995, đề tài Xây dựng ý thức và lối sống theo pháp luật của

Đào Trí Úc (Chương trình khoa học công nghệ cấp nhà nước KX- 07)

Bên cạnh đó có các luận án tiến sĩ, luận văn như Những đặc điểm của quá trình

hình thành ý thức pháp luật ở Việt nam hiện nay của Đào Duy Tấn (2001) Luận

văn thạc sĩ triết học của Lê Thị Tuyết Thu (2011),Giáo dục ý thức pháp luật cho

học sinh phổ thông ở thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai hiện nay, trường Đại học Sư

phạm Hà Nội Nói về thực trạng giáo dục ý thức pháp luật cho công dân đã có bài viết chia sẽ trên trang web http://luanvan.co/luan-van/thuc-trang-tuyen-truyen-pho-bien-giao-duc-y-thuc-phap-luat-cho-nguoi-dan-8363/

Khi bàn về vấn đề giáo dục ý thức chính trị tư tưởng Đảng ta đã đưa ra các chủ trương, đường lối, cương lĩnh và một số nghị quyết chuyên đề về công tác tư tưởng như: Nghị quyết 01/BCT ngày 23/8/1992 và Nghị quyết 09 của bộ chính trị ngày 18/02/1995 về một số định hướng lớn trong công tác tư tưởng; Nghị quyết Hội nghị Trung ương 6 khóa VIII (1998), Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 BCHTW

Đảng khóa IX ngày 18/3/2002 về Nhiệm vụ chủ yếu của công tác tư tưởng lý luận

trong tình hình mới Trên tờ báo Thái Nguyên có bài viết trao đổi xung quanh Nhóm giải pháp về công tác giáo dục chính trị, tư tưởng

Bộ giáo dục và Đào tạo cũng có Chỉ thị số 2516 /CT – BGD&ĐT ngày 18/5/2007

về Thực hiện cuộc vấn động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí

Minh” trong ngành giáo dục Tiếp đến ngày 27/10/2009 Bộ giáo dục và đạo tạo đã

đưa ra Chỉ thị số 7823 /CT – BGD&ĐT, xác định thực hiện cuộc vận động Mỗi thầy

cô giáo là một tấm gương đạo đức, tự học và sáng tạo Bộ coi đây là một trong

những nhiệm vụ trọng tâm, có tính pháp lý của ngành và đưa thành một trong những tiêu chí thi đua để nâng cao năng lực chuyên môn và phẩm chất đạo đức của đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục Vì muốn việc xây dựng ý thức công dân cho học sinh trong nhà nhà trường có hiệu quả thì mỗi giáo viên phải là một tấm gương sáng cho học sinh noi theo

Bên cạnh đó, vấn đề thực trạng và giải pháp nhằm nâng cao chất lượng môn GDCD cũng được nhiều tác giả quan tâm bằng những sáng kiến kinh nghiệm, bài

báo như trên trang web của tỉnh Vĩnh Phúc có bài báo Thực trạng việc dạy - học

môn giáo dục công dân một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc, hoặc

Tuyển tập Báo cáo Hội nghị Sinh viên Nghiên cứu Khoa học lần thứ 8 Đại học Đà

Nẵng năm 2012 đã nghiên cứu vấn đề Hứng thú học tập môn GDCD của học sinh

trường THPT Phạm Thứ, thành phố Đà Nẵng, và còn nhiều các công trình nghiên

cứu khác nữa

Nhìn chung các công trình nghiên cứu của các tác giả nêu trên đã chỉ ra được vai trò, nhiệm vụ của giáo dục ý thức đạo đức, pháp luật, chính trị tư tưởng trong nền kinh tế thị trường hiện nay, đặc biệt đối với thế hệ trẻ còn đang trong giai đoạn hình thành và phát triển nhân cách sống Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu làm rõ tính cấp thiết của vấn đề xây dựng ý thức đạo đức, pháp luật, chính trị tư tưởng cho học sinh và đã đề ra những giải pháp cơ bản Tuy nhiên các đề tài chỉ nghiên cứu từng góc độ khía cạnh nhỏ lẻ và thời gian cũng đã lâu nên chưa đáp ứng thực tiễn mới của đất nước khi mà tình hình ý thức công dân trong học sinh hiện nay đang

còn mờ nhạt, chưa xác định rõ được vai trò trách nhiệm của bản thân cho nên những hành vi vi phạm đạo đức, pháp luật và chính trị tư tưởng trong học sinh ngày càng nhiều, nhất là học sinh bậc THPT Vì vậy việc nghiên cứu vấn đề xây dựng ý thức công dân cho học sinh bậc THPT là rất cần thiết, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc đối với thành phố Hà Tĩnh, tỉnh Hà Tĩnh nói riêng và cả nước nói chung nhằm góp phần nâng cao ý thức công dân cho những chủ nhân trương lai của đất nước trong điều kiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục đích: Trên cơ sở làm sáng tỏ những vấn đề lí luận và thực tiễn của

việc xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT trong điều kiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, luận văn khảo sát thực trạng ở thành phố Hà Tĩnh những năm gần đây, từ đó đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao ý thức công

dân cho học sinh THPT ở thành phố Hà Tĩnh hiện nay

* Nhiệm vụ

- Làm rõ khái niệm, vị trí, vai trò của việc xây dựng ý thức công dân cho

học sinh THPT trong điều kiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay

- Phân tích, đánh giá đúng thực trạng xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT ở thành phố Hà Tĩnh, làm rõ những nguyên nhân của hạn chế;

- Đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT ở thành phố Hà Tĩnh trong điều kiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng: Luận văn tập trung nghiên cứu vấn đề xây dựng ý thức công

dân cho học sinh THPT ở thành phố Hà Tĩnh trong điều kiện nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay

* Phạm vi: Xây dựng ý thức công dân cho lứa tuổi học sinh THPT trên địa

bàn thành phố Hà Tĩnh trong khoảng thời gian 5 năm trở lại đây

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

* Cơ sở lý luận: Luận văn dựa trên quan điểm triết học và chính trị học Mác

- Lênin, phần quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam về giáo dục - đào tạo, nhất là đối với thế hệ trẻ để làm sáng tỏ vai trò, ý nghĩa và tầm quan trọng của xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT trong điều kiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay

* Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng phương luận duy vật biện

chứng và duy vật lích sử, với các phương pháp thống nhất lịch sử - logic, so sánh, phân tích - tổng hợp, phỏng vấn và điều tra xã hội học

6 Đóng góp của luận văn

- Luận văn góp thêm tiếng nói lý luận cho sự cần thiết phải tăng cường xây dựng ý thức công dân cho học sinh ở bậc học phổ thông trung học trong điều kiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay

- Làm rõ hơn những nội dung cơ bản của việc xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm

02 chương, 7 tiết

CHƯƠNG 1

LÝ LUẬN CHUNG VỀ XÂY DỰNG Ý THỨC CÔNG DÂN CHO

HỌC SINH THPT TRONG ĐIỀU KIỆN NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 1.1 Xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT

1.1.1 Khái niệm ý thức công dân

Một cách chung nhất, chúng tôi hiểu ý thức là toàn bộ những quan điểm, quan

niệm của con người về thế giới và các mối quan hệ của con người trong thế giới Ý thức là hình ảnh chủ quan của thể giới khách quan, là sự phản ánh thế giới khách quan vào đầu óc con người

Còn công dân, theo từ điển tiếng Việt, “là người dân có quyền lợi và nghĩa vụ của một nước” [43, tr 455] Theo Từ điển luật học, công dân là “người dân của một

nước dân chủ, có chủ quyền, Nhà nước xác định một người cụ thể là công dân là xác định sự phụ thuộc về mặt pháp lý của người đó đối với nhà nước” [44, tr 107] Công dân Việt Nam là “người dân của nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Quốc tịch Việt Nam là căn cứ duy nhất để xác định một người là công dân Việt Nam Người có quốc tịch việt Nam là công dân của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” [45, tr.107] Điều 17 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013, quy định rõ: Công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là người có quốc tịch Việt Nam Như vậy, công dân là người được pháp luật của một nước xác định là thành viên của chính nước đó và họ được nhà nước của mình bảo hộ cả khi ở trong nước, lẫn ở nước ngoài, đồng thời công dân phải thực hiện một số nghĩa vụ đối với nhà nước

Ý thức công dân là khái niệm phản ánh trình độ nhận thức của công dân về quyền

lợi và nghĩa vụ của mình đối với bản thân, gia đình, xã hội, đất nước, nó được biểu hiện trong nhận thức, thái độ và hành vi của mỗi con người cụ thể

Ý thức công dân là phẩm chất quan trọng của nhân cách, nó được hình thành và phát triển thông qua giáo dục và trải nghiệm các hoạt động thực tiễn lâu dài Có thể làm rõ hơn bản chất của ý thức công dân thông qua việc nêu và phân tích các đặc

điểm và kết cấu của ý thức công dân

* Ý thức công dân có một số đặc điểm sau:

Thứ nhất: Ý thức công dân luôn chịu sự quyết định của tồn tại xã hội Ý thức công

dân do tồn tại xã hội quyết định, khi tồn tại xã hội thay đổi thì ý thức công dân cũng thay đổi theo Nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội theo quan điểm của triết học Mác chứng minh rằng: Ý thức xã hội của một cộng đồng xã hội không phải

là cái cố hữu bất biến của con người, của xã hội mà nó chỉ là sự phản ánh của tồn tại

xã hội hiện thực Do đó, một khi tồn tại xã hội thay đổi thì nhất định sẽ dẫn đến sự thay đổi của ý thức xã hội Sự thay đổi đó có thể diễn ra nhanh hay chậm, nhưng nó cũng sẽ phải thay đổi Đây là một nguyên lý khách quan trong sự vận động và phát triển của xã hội

Từ nguyên lý trên chúng ta thấy ý thức công dân cũng chịu sự quy định chung đó,

sự lạc hậu của ý thức công dân so với đời sống thực tiễn của pháp luật do nguyên nhân sau: Sự vận động của xã hội luôn diễn ra thông qua hoạt động thực tiễn của con người, hoạt động đó hết sức phức tạp, phong phú, đa dạng và luôn có sự thay đổi, nhiều khi với tốc độ nhanh mà ý thức công dân không thể phản ánh kịp và trở nên lạc hậu

Thứ hai: Ý thức công dân có tính độc lập tương đối so với tồn tại xã hội Ý thức

công dân thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội, nhiều khi tồn tại xã hội cũ mất đi nhưng ý thức cũ trong mỗi người vẫn còn tồn tại dai dẳng trong một thời gian dài, nhất là những ý thức công dân lạc hậu, tiêu cực không mất đi một cách dễ dàng Đặc trưng này được thể hiện rõ nét trong văn hóa làng xã Việt Nam đó là “Phép vua

thua lệ làng”, “Một bồ cái lý không bằng một tý cái tình”

Ý thức công dân phản ánh tồn tại xã hội của một thời đại nào đó, song nó cũng kế thừa những yếu tố nhất định của ý thức công dân thời đại trước Những yếu tố kế thừa có thể tiến bộ hoặc không tiến bộ, sự kế thừa này còn phụ thuộc vào trình độ nhận thức của mỗi người, phụ thuộc vào truyền thống, phong tục tập quan, tâm lý

Ý thức công dân còn tác động trở lại đối với tồn tại xã hội, tùy vào ý thức công dân tiến bộ hay lạc hậu mà sự tác động của nó có thể là thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển của các hiện tượng xã hội từ cơ sở hạ tầng đến kiến trúc thượng tầng

Thứ ba: Ý thức công dân là một hiện tượng mang tính chính trị - giai cấp Như đã

biết, ý thức công dân luôn mang tính giai cấp và gắn liền với thể chế chính trị của nhà nước, trong tư tưởng, quan điểm của mỗi cá nhân có sự ý thức thức về lợi ích giai cấp, dân tộc, quốc gia để bảo vệ chúng Trong mỗi quốc gia có thể tồn tại nhiều

hệ ý thức khác nhau, song chỉ có ý thức của lực lượng thống trị xã hội là có điều kiện được phổ biến rộng rãi Do đó, tính chính trị - giai cấp của một nhà nước đồng

thời cũng quy định luôn tính chính trị - giai cấp của ý thức công dân

* Kết cấu của ý thức công dân: Có thể xem ý thức công dân là điều kiện quan

trọng, là tiền đề tư tưởng trực tiếp cho việc xây dựng, phát triển và hoàn thiện cá nhân, là cơ sở hình thành nét văn hóa xã hội Kết cấu của ý thức xã hội qua lăng kính từng cá nhân là cách thức liên hệ, tổ chức bên trong của tình cảm, ý chí, quan điểm của mỗi cá nhân Nói chung, đó là hiện tượng xã hội phức tạp, theo các lát cắt khác nhau ý thức công dân được cấu thành từ những yếu tố khác nhau Mỗi cách phân chia đều có ý nghĩa nhất định trong việc tìm hiểu bản chất, đặc điểm và vai trò của ý thức công dân Xuất phát từ yêu cầu của luận văn chúng tôi đã tiếp cận kết cấu ý thức công dân ở hai cấp độ: Hệ tư tưởng công dân và tâm lý công dân

Hệ tư tưởng công dân: Được hình thành trong quá trình nhận thức về mặt lý luận

những lợi ích giai cấp, lợi ích xã hội, những nhiệm vụ, mục đích của quá trình điều chỉnh ý thức công dân Hệ tư tưởng công dân là kết quả phản ánh những điều kiện sinh hoạt vật chất, những quan hệ và cuộc đấu tranh giữa các lực lượng trong xã hội Hệ tư tưởng công dân là tổng hợp các tư tưởng quan điểm, quan niệm có tính chất lý luận và khoa học của ý thức công dân

Nội dung của hệ tư tưởng công dân chủ yếu là những tri thức về vai trò, trách nhiệm, quyền và nghĩa vụ của công dân trong cuộc sống mà đặc biệt là trong điều kiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Hiện nay hệ tư tưởng của công dân về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh được cụ thể hóa trong đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước ta Một trong những đặc điểm cơ bản nhất của sự hình thành ý thức công dân ở Việt Nam là quá trình được hình thành tự giác dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư

tưởng Hồ Chí Minh và đường lối chính trị của Đảng cộng sản Việt Nam, đây chính

là nhân tố quyết định của bản chất công nhân và tính nhân dân của ý thức công dân

Tâm lý công dân: là tổng thể những tình cảm, thái độ của con người về quyền lợi

và nghĩa vụ của mình trong đời sống hàng ngày, thường gắn với lợi ích cụ thể của mỗi người, chưa được khái quát hoá, mà mới chỉ thể hiện ở cấp độ nhận thức kinh nghiệm cảm tính của từng cá nhân

Là sự phản ánh những tâm trạng, cảm xúc, thái độ, tình cảm của công dân trước những vấn đề cụ thể Tâm lý công dân được hình thành ở từng cá nhân, từng nhóm người, từng giai cấp hoặc cả xã hội và nó có ảnh hưởng rất lớn đến ý thức công dân Tâm lý công dân là một hiện tượng tương đối bền vững, nó hình thành và biến đổi chậm cùng với truyền thống và thói quen của con người Với tính chất của nền kinh

tế nước ta cho thấy, hiện nay ý thức công dân của nhiều dân cư còn thấp, trong đó vẫn còn tồn tại một bộ phận dân cư chưa có thói quen sống theo pháp luật hay các chuẩn mực đạo đức, mà coi đó như một sự trói buộc thường tìm cách trốn tránh, không tuân thủ Nhìn lại lịch sử Việt Nam cho thấy, thái độ đi ngược với chủ trương của Đảng, pháp luật của nhà nước và các chuẩn mực đạo đức đã hình thành và phát triển từ rất lâu, nó có những nguồn gốc căn bản của nó Do vậy việc tác động để hình thành những tình cảm, tâm lý đúng đắn của công dân có ý nghĩa rất lớn trong việc phòng ngừa những hành vi sai trái xâm phạm đến quyền lợi và đi ngược với trách nhiệm, nghĩa vụ công dân của bản thân và người khác

Trong những trạng thái của tâm lý công dân thì tình cảm công dân là yếu tố năng động Nếu chủ thể nhận thức được nghĩa vụ, trách nhiệm công dân của mình thì sẽ nghiêm túc thực thiện, tự giác điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp Nếu nhận thức ngược lại sẽ nảy sinh những tình cảm tiêu cực dẫn đến những bất ổn trong xã hội

Bên cạnh đó truyền thống, thói quen, niềm tin là những nhân tố tương đối ổn định trong tâm lý công dân Nó được hình thành trong một thời gian dài và trải qua thử thách, giúp cho con người hoạt động một cách tự tin và kiên định Đó là yếu tố quan trọng trong việc hình thành ý thức công dân

Việc tiếp thu kế thừa truyền thống thói quen trong mọi lĩnh vực đòi hỏi phải có sự cân nhắc cẩn thận Bởi vì truyền thống thói quen có cả mặt tích cực và mặt tiêu cực Chẳng hạn, do điều kiện lịch sử đất nước ta nhìn chung chưa có thói quen sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật hay tự giác điều chỉnh hành vi của mình theo những chuẩn mực chung của xã hội, do vậy trong quá trình xây dựng ý thức công dân chúng ta phải khắc phục vấn đề này

1.1.2 Các yếu tố tác động đến việc xây dựng ý thức công dân

- Môi trường gia đình: Môi trường gia đình bao gồm các giá trị văn hóa mà cộng

đồng gia đình góp sức tạo lập, xây dựng, gìn giữ và phát triển tạo nên không gian sống riêng để tiếp nhận hoặc từ chối các tác động của xã hội Môi trường văn hóa gia đình có tính ổn định cao và khá bền vững do nhiều nội dung của nó được kế thừa từ truyền thống Môi trường gia đình góp phần rất lớn trong việc hình thành nhân cách và sự tự nhận thức của các thành viên

Trong bối cảnh kinh tế - xã hội của đất nước Việt Nam đang chuyển động theo cơ chế thị trường và hội nhập quốc tế, mặt tích cực phù hợp với quy luật khách quan là rất đáng kể, nhưng mặt trái của nó cũng rất đa dạng, phong phú và có khi khá nặng

nề trong quan hệ gia đình giữa các thế hệ trước với con cháu Sự thay đổi theo hướng được cải thiện về mức sống và thu nhập, do cạnh tranh trên thương trường quá căng thẳng có khi cũng tạo khoảng cách giữa cha mẹ và con cái dẫn đến nhiều trường hợp cha mẹ chiều con quá mức, biến con “thành bố, thành mẹ”, tốn rất nhiều tiền chạy trường, chạy lớp, chạy điểm cho con khiến cho ý thức trách nhiệm, tự lực trong các con mờ dần, nhường chỗ cho tính ỷ lại, thậm chí là ích kỷ cực đoan nảy

nở ở các em Nhiều bậc cha mẹ cho rằng những việc họ làm cho con là sự thể hiện ý thức trách nhiệm của mình, mà không nghĩ đến các biện pháp xây dựng, hình thành

ý thức công dân cho con cái mình…

- Môi trường học đường: Thực trạng môi trường học đường tác động đến học sinh

THPT rất phong phú, đa chiều cạnh nhằm vào nhiều đối tượng khác nhau nhưng cùng chung một mục tiêu giáo dục thành công ở tất cả các lớp học và cấp học Môi trường nhà trường chính là tác nhân có tính quyết định trong việc hình thành ý thức

công dân cho học sinh Nó là một nhân tố mạnh mẽ tạo nên nhân phẩm, đạo đức của trẻ Ngoài gia đình, xã hội - nhà trường có tác động mạnh đến hướng đi, thắp sáng tương lai cho trẻ khi bước vào đời

Môi trường nhà trường là yếu tố có tính quyết định trong việc hình thành nhân sinh quan, thế giới quan, nhân cách, đạo đức cho học sinh THPT Không ai có thể thay thế nhà trường trong việc hình thành năng lực, rèn luyện phương pháp tư duy của học sinh, trong việc giúp các em tích lũy tri thức, hình thành các phẩm chất, nhân cách làm người Việc giáo dục, hình thành nhân cách, phẩm chất đạo đức cho học sinh THPT là sự thống nhất hữu cơ giữa dạy chữ và dạy người Không thể khoán cho bộ môn giáo dục công dân và chủ nhiệm lớp, rồi đến các đoàn thể Giáo dục đạo đức và hình thành nhân cách đòi hỏi hệ thống biện pháp đồng bộ từ truyền thụ kiến thức bộ môn đến các hoạt động giảng dạy và quản lý giáo dục trong nhà trường

- Môi trường xã hội: Môi trường xã hội bao gồm sự tác động thường xuyên, hàng

ngày của các hiện tượng chính trị, kinh tế, xã hội vào nhận thức, hiểu biết của học sinh Sự tác động của môi trường xã hội góp phần điều chỉnh thế giới quan, nhân sinh quan của học sinh theo các chiều hướng khác nhau, đa dạng và khá phức tạp,

có khi các em rất khó phân biệt được thật và giả, tốt và xấu, hiện tượng và bản chất Môi trường xã hội chính là thuốc thử hàng đầu thử thách trí tuệ, nhân cách, phẩm giá con người đối với học sinh THPT

Hiện nay trong xã hội còn nhiều tệ nạn (cướp giật, ma tuý…), ý thức của con người chưa cao, thiếu hiểu biết (vứt rác, phóng uế, mê tín…) Một số cán bộ, công chức thiếu gương mẫu, hạch sách dân, tham ô, nhận hối lộ Một số gia đình có con

em đang trong độ tuổi đi học, mà cha mẹ làm ăn bất chính, đã ảnh hưởng đến lối sống của các em Một số người đã lợi dụng phương tiện thông tin truyền bá những văn hoá phầm xấu, những bài viết, hình ảnh có nội dung lệch lạc… nhằm kích thích

sự tò mò của học sinh làm ảnh hưởng xấu đến việc học tập của các em

Kinh tế thị trường phát triển gắn liền với mở rộng hội nhập quốc tế đã làm thay đổi cục diện phát triển của đất nước Nước ta đã thoát ra khỏi nhóm nước kém phát

triển, đang tiến vào nhóm nước có thu nhập trung bình trên thế giới, nhưng không cẩn thận thì rất dễ rơi vào "bẫy thu nhập trung bình” Kinh tế thị trường đã phát triển vượt bậc do thu hút được nhiều đầu tư nước ngoài Tất nhiên, đi sau sự phát triển sâu rộng của kinh tế thị trường, cơ cấu dân cư theo tiêu chí thu nhập cũng thay đổi mạnh mẽ Một bộ phận giàu lên nhanh chóng, trong đó có không ít người giàu lên do làm ăn bất chính Sự biến đổi của xã hội về kinh tế kéo theo sự thay đổi lớn của xã hội cả theo chiều tích cực, lẫn tiêu cực, phụ thuộc vào sự cạnh tranh, hay bị chi phối bởi những lợi ích khác nhau đến mức đối lập nhau Về mặt văn hóa xã hội,

đã hình thành một số tư tuởng, lối sống xấu như làm giàu bằng bất cứ giá nào, hưởng thụ bất kể cống hiến không có gì và bất chấp luân lý đạo đức miễn thỏa mãn các nhu cầu thấp kém Hiện tượng xã hội đen lũng đoạn một bộ phận cán bộ của Đảng và Nhà nước chưa giảm Mặt trái của kinh tế thị trường đang thách thức những phẩm chất, giá trị đạo đức và nhân văn của dân tộc trong học sinh

Hiện nay, một bộ phận học sinh chịu sự tác động từ những mặt tiêu cực của xã hội, đánh mất ý thức công dân, thiếu ý thức đạo đức kỷ luật, vi phạm pháp luật khi mới 15, 16 tuổi, có học sinh còn có hành động côn đồ như đuổi đánh, xúc phạm thầy cô giáo Nói tục chửi thề khá phổ biến,… tham gia đua xe và các tệ nạn xã hội, tóc được nhuộm đủ màu, móng tay sơn đủ kiểu, mang mặc nhiều loại mốt với các hình thù quái dị cả những lúc ở nhà, ra đường không còn sự vô tư hồn nhiên của tuổi học trò

- Sự tiếp nhận tác động từ ba môi trường của chủ thể

Đời sống của các em ở xã hội và ý thức công dân dần được hình thành khi các em hòa nhập tiếp xúc với các mối quan hệ xã hội Bên cạnh hoạt động học tập, các hoạt động khác của học sinh THPT đòi hỏi và thúc đẩy các em có thái độ tích cực và độc lập hơn, tạo điều kiện cho các em được thỏa mãn nhu cầu giao tiếp của mình Được cùng bạn học tập, tham gia các công việc có tính chất tập thể trong trường và ngoài

xã hội Các em phải ý thức được vị trí của bản thân khi tồn tại trong một tập thể, phải có tinh thần tự nguyện, tự giác, trách nhiệm cao Học sinh nhận thức rằng một việc được hoàn thành không chỉ bởi một cá nhân đơn lẻ có trách nhiệm mà phải cần

sự đồng tâm hiệp sức của tập thể Tất cả đều phải hy sinh và chịu trách nhiệm vì việc chung Từ đó tầm hiểu biết xã hội của các em được mở rộng, kinh nghiệm sống thành phong phú hơn, ý thức xã hội được nâng cao, tinh thần trách nhiệm được hình thành và củng cố

Trong sự tiếp nhận tác động ảnh hưởng của ba môi trường gia đình, nhà trường,

xã hội, học sinh THPT không có sự tiếp nhận theo lối bình quân, dàn hàng ngang

mà theo lối vòng tròn xoáy trôn ốc Những phẩm chất mang tính thông thường đại chúng được hầu hết các em tiếp thu, những vấn đề đòi hỏi nâng tầm tư duy và hiểu biết sẽ giảm dần để đi tới tận cùng là những em rất xuất sắc Ý thức công dân cao hay thấp phụ thuộc vào qúa trình tiếp nhận này Ở đây chính là sự kết hợp giữa năng khiếu “tự giáo dục” với quá trình dạy chữ và dạy người của nhà trường, bề dày văn hóa của gia đình và môi trường tạo sức phát triển cho lớp trẻ của xã hội

Phân tích trên cho thấy, lứa tuổi học sinh THPT chưa hẳn là người lớn nhưng không còn là trẻ con, Bộ luật tố tụng hình sự dành hẳn 1 chương về lứa tuổi này như lứa tuổi của người vị thành niên Công ước quốc tế về trẻ em và quyền của trẻ em là công ước của lứa tuổi chưa thành niên và vị thành niên Các em chịu sự thay đổi mạnh về thể chất lẫn tâm lí tư duy, suy nghĩ, đang trên đường đi tới những cấu tạo mới về chất trên tất cả mọi mặt Sự biến đổi của tự ý thức, của kiểu quan hệ với người lớn và bạn cùng tuổi, của hoạt động học tập và sinh hoạt đã làm xuất hiện những yếu tố mới của sự trưởng thành

Yếu tố đầu tiên là tính tích cực xã hội mạnh mẽ của bản thân các em nhằm lĩnh hội những chuẩn mực và giá trị xã hội nhằm xây dựng quan hệ thỏa đáng với người lớn và bạn bè nhằm thay đổi bản thân theo những ý định và mục đích riêng Thời kỳ thiếu niên quan trọng ở chỗ những cơ sở phương hướng chung của sự hình thành những quan điểm xã hội và đặc điểm của nhân cách dần được định hình Chúng sẽ tiếp tục phát triển ở tuổi thanh niên Các em tuy chưa thành niên nhưng cũng phải chịu trách nhiệm về những hành vi của mình (nếu phạm pháp) Chính vì vậy việc giáo dục ý thức công dân cho học sinh THPT ngày càng bức thiết hơn

1.2 Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay

1.2.1 Bản chất và đặc điểm của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Pháp quyền là hình thức điều tiết hành vi của con người, là tổng thể những chuẩn

mực hành vi do nhà nước đặt ra nhằm duy trì trật tự kinh tế, chính trị, xã hội và những trật tự khác cần có trong xã hội, đó là ý chí của giai cấp thống trị được nâng lên thành luật Trong chế độ công xã nguyên thuỷ không có pháp quyền Khi xã hội phân chia thành giai cấp, những lợi ích đối lập nhau xuất hiện, tập quán, truyền thống, uy tín không thể điều tiết được hành vi của con người, mà chỉ có pháp quyền

Xã hội có giai cấp không thể tồn tại, nếu không thể chế hoá bằng pháp quyền các mối quan hệ sở hữu, gia đình, hôn nhân và các quan hệ khác Thông qua pháp quyền được trình bày dưới hình thức luật, nhà nước thực hiện chức năng lập pháp

Nhà nước pháp quyền là nhà nước quản lý mọi mặt đời sống xã hội bằng pháp

luật Mọi hoạt động của các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và của tất cả công dân đều được thực hiện trên cơ sở pháp luật [4, tr 76]

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của nhân dân, do

nhân dân, vì nhân dân, quản lý mọi mặt đời sống xã hội bằng pháp luật, do Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo [4, tr 76]

Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là nhà nước của nhân dân, do nhân dân xây dựng mà thành, vì nhân dân phục vụ; bao nhiêu lợi ích đều vì dân, bao nhiêu quyền hành đều ở nơi dân, mọi quyền lực nhà nước có được đều do nhân dân uỷ quyền Bản chất này được quy định một cách khách quan từ cơ sở kinh tế và chế độ chính trị của CNXH Sự khác biệt về bản chất ấy so với các nhà nước bóc lột biểu hiện bản chất giai cấp, tính dân tộc, tính nhân dân của nhà nước, chúng hoà quyện vào nhau Xuất phát từ lý luận duy vật lịch sử và thực tiễn, ai cũng có thể nhận thấy rằng bất kỳ nhà nước nào cũng là công cụ chuyên chính của giai cấp thống trị Giai cấp nắm quyền thống trị về kinh tế sẽ nắm quyền thống trị về chính trị thông qua bộ máy nhà nước của mình Trong chế độ ta, giai cấp công nhân giữ vai trò lãnh đạo xã hội Vì vậy, nhà nước ta mang bản chất giai cấp công nhân, được thể hiện ở toàn bộ hoạt động của nhà nước từ pháp luật, cơ chế, chính sách, đến nguyên tắc tổ chức và

hoạt động của nhà nước, nhằm từng bước thực hiện ý chí và nguyện vọng của nhân dân, phục vụ lợi ích giai cấp, lợi ích của nhân dân lao động và của cả dân tộc Lợi ích cơ bản của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của dân tộc ở nước ta thống nhất chặt chẽ với nhau Sự thống nhất ấy bắt nguồn từ bản chất của cách mạng XHCN do giai cấp công nhân lãnh đạo Vì vậy, nhà nước ta mang bản chất giai cấp công nhân, đồng thời cũng có tính dân tộc, tính nhân dân sâu sắc

Bản chất giai cấp công nhân, tính dân tộc và tính nhân dân hoà quyện vào nhau, được quán triệt, cụ thể hoá, thể chế hoá trên mọi lĩnh vực, mọi tổ chức, mọi hoạt động của nhà nước Và cũng chỉ có nhà nước mang bản chất giai cấp công nhân do Đảng của giai cấp công nhân lãnh đạo mới đại biểu cho lợi ích chung của nhân dân lao động, của dân tộc Tính nhân dân thể hiện ở chỗ nhà nước là của dân, quyền lực thực sự ở nơi dân, chính quyền do dân lập nên và tham gia quản lý; nhà nước thể hiện ý chí, lợi ích và nguyện vọng của nhân dân; cán bộ công chức nhà nước là công bộc của dân Tính dân tộc của nhà nước được thể hiện ở chỗ, tổ chức và hoạt động của nhà nước ta kế thừa và phát huy những truyền thống, bản sắc tốt đẹp của dân tộc và con người Việt Nam Nhà nước có chính sách dân tộc đúng đắn, chăm lo lợi ích mọi mặt cho các dân tộc trong cộng đồng người Việt Nam và thực hiện đoàn kết dân tộc, coi đoàn kết dân tộc, đoàn kết toàn dân là đường lối chiến lược và động lực to lớn để xây dựng và bảo vệ tổ quốc; giữ vững quan điểm của Đảng về độc lập,

tự chủ trong quan hệ đối ngoại; kết hợp đúng đắn chủ nghĩa yêu nước chân chính với chủ nghĩa quốc tế trong sáng của giai cấp công nhân

Ngoài việc bảo đảm các tiêu chí của nhà nước pháp quyền nói chung, Nhà nước

pháp quyền xã hội chủ nghĩa nói riêng, Nhà nước pháp quyền Việt Nam còn có một

số đặc điểm sau:

Về quá trình hình thành và phát triển: Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Việt Nam được hình thành và phát triển trên cơ sở đánh đổ chế độ phong kiến, thực dân, không kinh qua giai đoạn phát triển của chủ nghĩa tư bản Đây là đặc điểm lịch

sử rất quan trọng cho chúng ta thấy rõ điểm xuất phát của quá trình xây dựng nhà nước cùng với những khó khăn, yếu kém của hạ tầng cơ sở và thượng tầng kiến trúc

xã hội

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân: Đây là đặc điểm rất quan trọng mà nhà nước pháp quyền

tư sản không thể có được Thực chất đặc điểm này của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là ở sự bảo đảm và đề cao tính giai cấp, tính nhân dân của

Nó Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân và do nhân dân định đoạt, nhân dân quyết định phương thức tổ chức, xây dựng và vận hành của bộ máy quyền lực nhà nước nhằm đáp ứng ngày càng cao lợi ích của nhân dân và của toàn bộ dân tộc Đây còn là sự thể hiện về tính ưu việt của chế độ xã hội chủ nghĩa so với các chế độ khác

Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan chức năng của nhà nước để thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp

Đây là phương thức tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước rất mới mẻ, chúng ta phải lấy hiệu quả thực tiễn để kiểm nghiệm Về nguyên tắc, chúng ta không thừa nhận học thuyết "tam quyền phân lập" vì nó máy móc, khô cứng theo kiểu các quyền hoàn toàn độc lập, không có sự phối hợp, thậm chí đi đến đối lập, hạn chế sức mạnh của cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp Tuy nhiên, chúng ta cũng không thể trở lại với nguyên tắc tập quyền, tức là tập trung toàn bộ quyền lực cao nhất của nhà nước lập pháp, hành pháp và tư pháp cho một cá nhân, hoặc một cơ quan tổ chức nhà nước Bởi vì, làm như vậy là đi ngược lại lịch sử tiến bộ của nhân loại Vấn đề đặt ra yêu cầu chúng ta phải nghiên cứu giải quyết là, trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam phải có sự phân công, phân định thẩm quyền thật rõ ràng, minh bạch để ba nhánh quyền lực thực hiện hiệu quả các chức năng của mình với chất lượng cao, tránh tình trạng chồng chéo, tùy tiện, lạm quyền Theo Hiến pháp và pháp luật, Quốc hội là cơ quan duy nhất được giao thực hiện thẩm quyền lập pháp, bên cạnh đó Quốc hội còn được giao thực hiện 13 nhiệm

vụ nữa (xem Điều 2 Luật Tổ chức Quốc hội năm 2001); Chính phủ được phân công thực hiện thẩm quyền hành pháp; Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao được phân công thực hiện thẩm quyền tư pháp Như vậy, Chính phủ, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao không phải là cơ quan được

giao nhiệm vụ lập pháp, nhưng hiện nay Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức Viện Kiểm sát nhân dân, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân lại quy định các cơ quan đó trình các dự án luật, pháp lệnh trước Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội để xem xét thông qua

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam có trách nhiệm bảo đảm quyền

và lợi ích hợp pháp của công dân, công dân phải làm tròn nghĩa vụ của mình đối với Nhà nước và xã hội Mối quan hệ qua lại giữa Nhà nước với công dân, giữa dân

chủ với kỷ cương trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam phải do pháp luật quy định và điều chỉnh Đây là một đặc điểm quan trọng, xuyên suốt trong toàn bộ quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay và phải được thực hiện trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam quản lý xã hội chủ yếu bằng pháp luật, không ngừng tăng cường và đổi mới công tác lập pháp, hành pháp và tư

pháp; đồng thời, thường xuyên quan tâm đến việc tuyên truyền, giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức pháp luật cho nhân dân

Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội Đây là đặc

điểm nổi bật của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam được Hiến pháp ghi nhận và nhân dân Việt Nam đồng tình ủng hộ Đảng lãnh đạo Nhà nước thông qua cương lĩnh, đường lối, chính sách được thể chế bằng pháp luật Đảng không làm thay Nhà nước và phải hoạt động trong khuôn khổ của Hiến pháp và pháp luật Đảng không ngừng đổi mới phương thức lãnh đạo của mình nhằm tạo điều kiện cho

bộ máy nhà nước hoạt động có hiệu quả, đặc biệt trong điều kiện xây dựng nền kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Mặt khác, Đảng không ngừng đổi mới công tác tổ chức và xây dựng bộ máy để bảo đảm Đảng vẫn giữ được vai trò lãnh đạo Nhà nước, nhưng không chồng chéo với các cơ quan chức năng tương ứng trong bộ máy của Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan tư pháp

Qua những nội dung trình bày trên đây, có thể thấy rằng, trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, chúng ta đã tiếp thu được những tinh hoa, những giá trị toàn nhân loại Đó là các chế định pháp lý, như tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, sự tôn trọng và bảo vệ các quyền và tự do của con

người như những giá trị xã hội cao quý nhất, sự ngự trị của pháp luật trong các lĩnh vực sinh hoạt của xã hội, tính tối cao của pháp luật trong các lĩnh vực hoạt động của nhà nước và trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội

1.2.2 Vai trò của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong việc xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT

Trong bối cảnh xây dựng kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, chức năng của nhà nước Việt Nam đã có những biến đổi nhất định, nhà nước không chỉ là “người bảo trợ” mà từng bước giữ vai trò “người khởi xướng”, định hướng, tạo lập môi trường cho các hoạt động kinh tế, xã hội, văn hóa - giáo dục, ngăn chặn, hạn chế những mặt tiêu cực và khuyết tật của thị trường, bảo đảm công bằng xã hội, bảo vệ lợi ích của nhân dân, của xã hội

Trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo, nhà nước không ngừng tăng cường cơ sở vật chất, trang thiết bị cho các trường học, tạo lập môi trường giáo dục thuận lợi để các chủ thể tham gia giáo dục phát huy hết hiệu quả hoạt động của mình

* Nhà nước nhận thức và dự báo chính xác những thuận lợi và khó khăn, từ đó đề

ra các chiến lược, sách lược đúng đắn cho sự phát triển của giáo dục, trong đó có việc xây dựng ý thức công dân cho mọi người, nhất là cho học sinh THPT - những

người sẽ bước vào xây dựng và bảo vệ tổ quốc sau vài ba năm

Xây dựng ý thức công dân là hết sức cần thiết, song không phải học sinh nào cũng sẵn sàng, tự giác tham gia xây dựng cho mình Trên thực tế có những em chịu khó học hỏi từ sớm, có những em tham gia muộn hơn Điều này phản ánh rõ nhận thức chủ quan của mỗi học sinh về một nhiệm vụ tất yếu, khách quan của mình là khá khác nhau Vì thế nhà nước phải hoạch định chiến lược, sách lược đúng đắn trong việc xây dựng ý thức công dân, coi đó là sự đảm bảo tốt nhất cho thành công của

việc hình thành nhân cách Chiến lược xây dựng ý thức công dân là một hệ thống

các phân tích, đánh giá và lựa chọn thể hiện những quan điểm, tầm nhìn, mục tiêu của một quá trình giáo dục lâu dài và sự nhất quán về con đường và các giải pháp

cơ bản để thực hiện Chức năng chính của chiến lược giáo dục ý thức công dân do

nhà nước khởi thảo là sự lựa chọn hướng và cách đi tối ưu mang tính tổng thể trong

lộ trình phát triển dài hạn Về hướng đi, chiến lược phải cung cấp “tầm nhìn xa” của

cả quá trình giáo dục để đạt tới mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội Còn về cách đi, chức năng của chiến lược xây dựng là vạch ra con đường (lộ trình) tổng thể để đi tới đích cuối cùng

Trong một môi trường cạnh tranh khốc liệt với những biến đổi nhanh chóng về khoa học - công nghệ, tập quán tiêu dùng, các điều kiện kinh tế, các chính sách và thậm chí, cả trong các chuẩn mực xã hội, thì có thể gặp những thuận lợi và khó khăn lớn Để xây dựng được chiến lược xây dựng ý thức công dân đúng đắn, chủ động lựa chọn hướng đi, đòi hỏi nhà nước phải nhận thức và dự báo được những nhân tố mới tốt và xấu cho việc hình thành ý thức công dân do sự triển khai xây dựng nhà nước pháp quyền đem lại

Tuy nhiên, chiến lược chưa thực sự trở thành công cụ quản lý, điều tiết các hoạt động xây dựng ý thức công dân diễn ra trong từng giai đoạn, thời điểm cụ thể Ở đây, vai trò của nhà nước lại được thể hiện ở việc cụ thể hoá các tầm nhìn chiến lược và mục tiêu của hoạt động đó để từng bước hoàn thiện tính tự giác cho các công dân của mình Trên cơ sở chiến lược xây dựng ý thức công dân, cần chủ động

bố trí, sử dụng các nguồn lực, xác định thời gian cụ thể hoàn thành các kế hoạch xây dựng ý thức công dân cho các đối tượng người dân khác nhau, trong đó có học

sinh THPT

Vai trò của nhà nước trong nhận thức và dự báo thuận lợi và khó khăn là vấn đề cấp bách trước tình hình thực tế hiện nay và có thể xem nó là yêu cầu hết sức cần thiết cho công tác quản lý, điều hành việc xây dựng ý thức công dân

2) Nhà nước cụ thể hóa đường lối, chủ trương xây dựng ý thức công dân của Đảng thành các Bộ luật, Pháp lệnh, Nghị định, thông tư, Quy định, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các cấp, các ngành, trong đó chủ lực là ngành giáo dục ở các địa phương thực hiện

Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đă khẳng định chủ trương “xây dựng con người Việt Nam mới xã hội chủ nghĩa” là nhất quán, vì một nước Việt Nam giàu mạnh, xã hội dân chủ công bằng Đây là định hướng chiến lược cơ bản, lâu dài của Đảng nhằm thực hiện thắng lợi nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam Xã hội chủ nghĩa

Việc cụ thể hóa đường lối và chủ trương đưa giáo dục Việt Nam lên ngang tầm quốc tế thành pháp luật có ý nghĩa rất quan trọng Một trong những yêu cầu của chủ trương đó là cần xây dựng môi trường pháp lý thuận lợi cho hoạt động giáo dục góp phần đắc lực xây dựng ý thức công dân

Để cụ thể hóa quan điểm, đường lối của Đảng thành chính sách, pháp luật Nhà nước cần đẩy mạnh cải cách lập pháp, hành pháp và tư pháp, đổi mới tư duy và quy trình xây dựng pháp luật, nâng cao chất lượng hệ thống pháp luật; xây dựng Nhà nước pháp quyền, thực hiện phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp Hoàn thiện cơ chế để tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động của các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp Điều này có ý nghĩa quan trọng để đối tượng được giáo dục, ở đây là học sinh thấy được những việc làm cụ thể, thiết thực của nhà nước như những bài học sinh động bồi đưỡng thêm cho ý thức công dân của họ

Tập trung xây dựng nền hành chính nhà nước trong sạch, vững mạnh, bảo đảm quản lý thống nhất, thông suốt, hiệu lực, hiệu quả, nhất là trong lĩnh vực giáo dục, thì học sinh sẽ thấy được giữa lý luận và thực tiễn không có sự tách rời quá xa Thực hiện chương trình tổng thể cải cách hành chính và hiện đại hoá nền hành chính quốc gia Tiếp tục kiện toàn bộ máy Chính phủ, nâng cao hiệu quả quản lý vĩ mô, nhất là chất lượng xây dựng thể chế, quy hoạch, năng lực dự báo và khả năng phản ứng chính sách trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế… đều là những yếu

tố hỗ trợ thực tế cho việc xây dựng ý thức công dân ở lứa tuổi học trò cuối cấp 3) Nhà nước quản lý, điều tiết nền kinh tế, phát huy tối đa nội lực kết hợp với tranh thủ ngoại lực nhằm tận dụng các thuận lợi và vượt qua các khó khăn, thách thức trong lĩnh vực chính trị, văn hóa, xã hội, an ninh quốc gia, môi trường sinh

thái,

Nền kinh tế thị trường nói chung và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã có khả năng tự điều tiết Tuy nhiên, kinh tế thị trường cũng có những hạn chế, khuyết tật nhất định ảnh hưởng rất nhiều đến giáo dục và xây dựng ý thức công dân Vì thế, ở tất cả các quốc gia có nền kinh tế thị trường đều cần có sự can thiệp của nhà nước vào kinh tế

Nhà nước quản lý, điều tiết nền kinh tế có kết quả trước hết phải dựa trên yêu cầu khách quan của các quy luật kinh tế thị trường Do đó phương pháp quản lý của nhà nước phải dựa trên sự thừa nhận tính độc lập của các chủ thể kinh tế, trong đó phần nào có cả các chủ thể giáo dục, tạo điều kiện để họ có quyền tự chủ trong hoạt động của mình; xây dựmg cơ chế điều tiết vĩ mô của nhà nước nhằm hướng dẫn, giám sát hoạt động của các đơn vị làm giáo dục; xây dựng hệ thống pháp luật nhằm tạo ra khuôn khổ, hành lang cho hoạt động giáo dục lành mạnh; tôn trọng và thực hiện các thông lệ quốc tế trong giáo dục, thu hẹp dần khoảng cách giữa giáo dục Việt Nam

và giáo dục thế giới Hiện nay sự quản lý, điều tiết nền giáo dục của nhà nước được biểu hiện như sau:

Một là, nhà nước thiết lập khuôn khổ pháp luật để tạo điều kiện cần thiết cho hoạt

động giáo dục, giữ vững ổn định xã hội để phát triển giáo dục trong điều kiện hội nhập, từ đó mới xây dựng được ý thức công dân Đồng thời, phải tạo ra hành lang luật pháp cho hoạt động giáo dục bằng cách đặt ra các điều luật cơ bản về quyền công bằng trong học tập, tạo ra những cơ hội như nhau cho mọi người có nhu cầu học tập, đặt ra những quy định chi tiết cho hoạt động của các cơ sở giáo dục, không phụ thuộc vào hình thức sở hữu của chúng Khuôn khổ luật pháp mà Nhà nước thiết lập có tác động sâu sắc tới hành vi và ý thức của các cá nhân đang cần phải xây dựng ý thức công dân, điều chỉnh hoạt động của họ đúng theo các chuẩn mực đạo đức và quy định của pháp luật

Hai là, định hướng cho sự phát triển giáo dục và thực hiện điều tiết các hoạt động

xây dựng ý thức công dân để đảm bảo cho xã hội phát triển ổn định, bền vững Nhà nước xây dựng các chiến lược và quy hoạch phát triển, trực tiếp đầu tư vào một số lĩnh vực giáo dục mũi nhọn, trong đó không thể loại trừ việc xây dựng ý thức công dân để dẫn dắt toàn bộ nền giáo dục đi đúng hướng

Ba là, đảm bảo cho nền giáo dục hoạt động có hiệu quả, khích lệ không khí học

tập sôi nổi trong xã hội, giữ gìn truyền thống hiếu học, “tôn sư trọng đạo” của dân tộc Nhà nước cần có kế hoạch thực hiện những biện pháp nhằm ngăn chặn những tác động tiêu cực bên ngoài làm suy giảm truyền thống đó

Bên cạnh đó nhà nước cần hạn chế, khắc phục các mặt tiêu cực của cơ chế thị trường, thực hiên công bằng xã hội trong giáo dục Sự tác động của cơ chế thị trường trong điều kiện hội nhập có thể đưa lại hiệu quả kinh tế cao, nhưng nó không

tự động mang lại những giá trị mà xã hội cố gắng vươn tới, không tự động đưa đến

sự phân phối thu nhập công bằng và cơ hội lựa chọn công bằng cho người học Nhà nước thực hiện điều tiết phân chia thu nhập quốc dân một cách công bằng, đảm bảo tăng trưởng kinh tế gắn với cải thiện đời sống nhân dân, với phát triển giáo dục, tiến

bộ và công bằng xã hội

4) Nhà nước đào tạo, bồi dưỡng, phát huy vai trò đội ngũ cán bộ, giáo viên, xây dựng và củng cố các tổ chức từ Trung ương đến cơ sở nhằm tận dụng tốt những thuận lợi và đẩy lùi nguy cơ, thách thức hiện nay của kinh tế thị trường đối với giáo dục Cán bộ là cái gốc của mọi công việc, giáo viên, đặc biệt là giáo viên chuyên môn giáo dục công dân ở các trường là lực lượng chủ yếu thực hiện giáo dục ý thức công dân cho học sinh Vì vậy, trong bất cứ hoàn cảnh nào, yêu cầu xây dựng đội ngũ giáo viên này cũng phải được đặt lên hàng đầu Nhà nước cần xây dựng chiến lược giáo dục - đào tạo nói chung, đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên này Phương pháp đào tạo, bồi dưỡng họ có hiệu quả là đưa họ vào thực tiễn giáo dục của địa phương, tạo điều kiện để các giáo viên này thích nghi với hoạt động của nhà nước pháp quyền, tích lũy được thêm nhiều kinh nghiệm trong dạy học, khả năng cụ thể hóa đường lối, chủ trương chính sách

Nhà nước đảm bảo điều kiện cho đội ngũ giáo viên nhận thức rõ ý nghĩa, tầm quan trọng của việc học tập nâng cao trình độ, rèn luyện phẩm chất đạo đức cách mạng, củng cố lập trường tư tưởng, bản lĩnh chính trị; quán triệt sâu sắc các quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp lớn trong giáo dục Từng bước nâng cao tính chủ động, sáng tạo, khắc phục bệnh kinh nghiệm, giáo điều, thói quen ỷ lại, thụ động nhằm nhận thức tốt và giải quyết hiệu quả những vấn đề nảy sinh trong xây dựng ý thức công dân cho học sinh

Đi đôi với công tác đào tạo bồi dưỡng, nhà nước, mà cụ thể là Bộ giáo dục, các

sở, phòng giáo dục ở các địa phương từ tỉnh đến quận, huyện thực hiện cải thiện môi trường sư phạm lành mạnh để các giáo chức được cống hiến trí tuệ, công sức

cho việc xây dựng ý thức công dân Nhà nước cũng thường xuyên nâng cao chất lượng công tác đánh giá hiệu quả làm việc của giáo viên; tăng cường kiểm tra, giám sát; hoàn thiện cơ chế, chính sách đối với giáo viên; thể chế hóa vai trò, quyền hạn

và trách nhiệm của từng chức danh, vị trí việc làm

1.3 Sự cần thiết và các hình thức xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT

1.3.1 Sự cần thiết phải xây dựng ý thức công dân

Ý thức công dân là thành phần quan trọng trong cấu trúc của nhân cách mỗi

người Do vậy, xây dựng ý thức công dân ở lứa tuổi học sinh là góp phần hình

thành nhân cách của các em Nhân cách chính là tập hợp những phẩm chất, năng

lực không phải bất biến của cá nhân mà nó thường xuyên vận động, biến đổi theo chuẩn mực, giá trị xã hội Điều đó đòi hỏi mỗi cá nhân phải thường xuyên giữ gìn

và bảo vệ, đồng thời phải luôn bồi dưỡng, rèn luyện để nhân cách ngày một hoàn thiện hơn Nhân cách là thuộc tính tâm lý phản ánh bản chất của mỗi người được hình thành và phát triển trong hoạt động và giao tiếp xã hội Chính trong đời sống, tất yếu mỗi người phải có quá trình hoạt động như lao động, học tập, vui chơi, giải trí con người nắm lấy kinh nghiệm đời sống xã hội từ đó biến thành vốn sống của

cá nhân tùy theo mức độ, phạm vi tham gia các hoạt động xã hội Vì vậy quá trình giáo dục là nhân tố quan trọng để hình thành và phát triển nhân cách

Trong trường THPT học sinh được học rất nhiều bộ môn khác nhau, tất cả các môn học đó đều góp phần xây dựng tư tưởng đạo đức học sinh, bên cạnh đó còn có

sự tác động của hoạt động Đoàn Nhưng môn Giáo dục công dân là môn học trực tiếp giáo dục đạo đức tư tưởng cho học sinh trong đó giáo dục ý thức công dân cho học sinh là nội dung chính, đồng thời là nhiệm vụ quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách cho các em hiện còn ngồi trên ghế nhà trường Ngoài tác động của môi trường gia đình và xã hội thì môi trường nhà trường là vô cùng quan trọng, vì thời gian trong ngày các em gắn bó khá dài tại nhà trường và mối quan hệ xã hội chính là quan hệ bạn bè Nội dung học tập của các em luôn bao hàm giáo dục ý thức đạo đức để hình thành một nhân cách tốt đẹp, đó chính là một phần đóng góp vào

xây dựng ý thức công dân Vai trò của việc xây dựng ý thức công dân trong việc hình thành nhân cách được biểu hiện ở những điểm sau:

- Xây dựng ý thức công dân vạch ra chiều hướng cho sự hình thành và phát triển nhân cách con người mới xã hội chủ nghĩa, thông qua việc định hình và thực hiện những hành vi cụ thể

- Góp phần uốn nắn, sửa chữa những phẩm chất tâm lý xấu do tác động tự phát của môi trường gây nên Đặc biệt là những học sinh cá biệt hoặc đã có những hành

vi thái độ chưa đúng, thiếu văn hóa

- Xây dựng ý thức công dân có thể đi trước hiện thực trong khi tác động tự phát của xã hội chỉ có thể ảnh hưởng tới cá nhân ở mức độ hiện có Điều này thể hiện rõ trong mục tiêu xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa hiện nay

Như vậy, xây dựng ý thức công dân góp phần không nhỏ giúp cho mỗi học sinh lĩnh hội tri thức về pháp luật, chính trị xã hội, hình thành kỹ năng sống nhằm giải quyết hài hòa các quan hệ xã hội mà các em tham gia Từ đó hình thành trong nhân cách học sinh những phẩm chất tâm lý - tư tưởng cần thiết theo nhu cầu xã hội Thế hệ học sinh trung học phổ thông hôm nay ngày mai sẽ trở thành những người lao động và chiến sĩ xây dựng và bảo vệ đất nước Do vậy, xây dựng ý thức công

dân còn là việc làm thiết thực đáp ứng yêu cầu đạo tạo nguồn nhân lực chất lượng

cao Những yêu cầu đặt ra trong tiến trình thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa

và hội nhập quốc tế, đòi hỏi nước ta phải có đội ngũ lao động kỹ thuật đủ về số lượng, có kiến thức, kỹ năng nghề thành thạo với cơ cấu và trình độ phù hợp, đáp ứng nhu cầu phát tiển bền vững của xã hội Người lao động trực tiếp trong sản xuất, kinh doanh cần có trình độ ngày càng cao, kỹ năng ngày càng giỏi và phẩm chất nhân cách tốt

Chiến lược phát triển nhân lực Việt nam thời kỳ 2011 - 2020 xác định mục tiêu: Nhân lực Việt Nam có thể lực tốt, tầm vóc cường tráng, phát triển toàn diện về trí tuệ, ý chí, năng lực và đạo đức, có năng lực tự học, tự đào tạo, năng động, chủ động, tự lực, sáng tạo, có tri thức và kỹ năng nghề nghiệp cao, có khả năng thích ứng và nhanh chóng tạo được thế chủ động trong môi trường sống và làm việc”,

đồng thời đề ra chỉ tiêu đến năm 2020 phải xây dựng được ít nhất 10 trường dạy nghề đẳng cấp quốc tế nhằm tạo ra nguồn nhân lực có khả năng cạnh tranh trên thị trường lao động không biên giới

Chưa lúc nào vấn đề phát triển con người và nguồn nhân lực trở thành vấn đề thời

sự nóng bỏng ở nước ta như như trong giai đoạn hiện nay Đảng đã khẳng định: Con người là vốn quý nhất, chăm lo hạnh phúc con người là mục tiêu phấn đấu cao nhất của chế độ ta, coi việc nâng cao dân trí, bồi dưỡng và phát huy nguồn lực to lớn của con người Việt Nam là nhân tố quyết định thắng lợi công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Xây dựng ý thức công dân ngay từ khi những chủ nhân tương lai của đất nước còn ngồi trên ghế nhà trường sẽ giúp cho các em hiểu được các chủ trương đường lối của Đảng, quyền và nghĩa vụ của công dân, có được ý thức bảo vệ môi trường và lĩnh hội các chuẩn mực đạo đức xã hội để từ đó có quyết tâm thực hiện tốt trách nghiệm và nghĩa vụ của một công dân mẫu mực, trở thành người có ích cho xã hội Một lần nữa chúng ta phải khẳng định rằng: Hành trang của người lao động trong thời kỳ mới không chỉ có kỹ năng nghề nghiệp mà cần phải có các chuẩn mực đạo đức, sự hiểu biết về pháp luật, có tư tưởng chính trị đúng đắn Đó chính là những nhân tố tạo nên lập trường và bản lĩnh người lao động trong thời kỳ hội nhập

Xây dựng ý thức công dân còn nhằm đáp ứng yêu cầu về nội dung giáo dục toàn

diện ở nước ta hiện nay Mục đích của giáo dục là phát hiện và bồi dưỡng nhân tài

cho đất nước, phát triển tối đa tiềm năng con người để mỗi người lao động có khả năng và điều kiện đóng góp sức lực và trí tuệ cho sự phát triển xã hội Trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa giáo dục là vấn đề mang tầm chiến lược, nếu mục tiêu và nội dung giáo dục đúng đắn thì sức mạnh con người sẽ được phát huy mạnh

mẽ trong sự nghiệp xây dựng đất nước Do đó xây dựng ý thức công dân cho học sinh cũng không nằm ngoài mục tiêu trên

Xây dựng ý thức công dân là nhằm hình thành cho học sinh quan điểm chính trị -

tư tưởng, ý thức pháp luật và ý thức đạo đức Đây là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng

có ý nghĩa chiến lược trong việc đào tạo, giáo dục để hình thành những thế hệ công dân, người lao động đáp ứng các yêu cầu của xã hội trong hiện tại và tương lai

1.3.2 Các hình thức xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT

Xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT đó chính là xây dựng ý thức chính trị - tư tưởng, ý thức đạo đức, ý thức pháp luật Vậy để xây dựng ý thức công dân cho học sinh đạt kết quả cao, để những nội dung, kiến thức bài giảng đi vào cuộc sống bằng những hành động, việc làm cụ thể thì đây là một vấn đề vô cùng phức tạp, đòi hỏi phải có phương pháp, cách thức tiến hành cụ thể, đúng đắn Đồng thời phải xác định rằng trách nhiệm này không phải chỉ ở nhà trường mà còn ở cả gia đình và xã hội Cụ thể là:

Thứ nhất Gia đình: Gia đình có một vị trí đặc biệt quan trọng đối với mỗi người

Gia đình là cái gốc của con người trong suốt cuộc đời, là điểm tựa, là cội nguồn của tình cảm, là cái nôi hình thành và phát triển nhân cách ở mỗi người Giáo dục gia đình là hoạt động giáo dục bằng những tác động có định hướng và bằng ảnh hưởng của lối sống diễn ra hằng ngày trong gia đình Nếu một cá nhân từ khi sinh ra đến lúc trưởng thành được tiếp thu một nền giáo dục tốt sẽ sớm phát triển nhân cách theo hướng tích cực Ngược lại, nếu tiếp nhận những ảnh hưởng không tốt, thiếu kiến thức và phương pháp khoa học thì sớm muộn cũng nảy sinh những hiện tượng tiêu cực

Sự tác động của gia đình không thể xác định trước về thời gian…Tất cả những gì xảy ra trong đời sống, nếp sống của gia đình đều có ý nghĩa giáo dục Vì vậy xây dựng ý thức công dân cho học sinh trước hết phải bắt đầu từ gia đình Trong gia đình từ cách ăn ở phải gọn gàng, ngăn nắp đến cách cư xử phải có sự tôn trọng lẫn nhau giữa các thành viên, có ý thức tôn trọng pháp luật và các chuẩn mực của đời sống cộng đồng để tạo nếp sống quen thuộc cho trẻ

Giáo dục của gia đình chủ yếu diễn ra theo cơ chế bắt chước (tác động dưới hình thức nêu gương) Hành vi của con trẻ chính là sự phản chiếu lại tấm gương của người lớn Sự bắt chước và đồng nhất theo hình mẫu người lớn chỉ có thể diễn biến theo hướng tích cực khi những lời dạy bảo của người lớn thống nhất với cách ứng

xử và hành động của họ Do đó, cha mẹ luôn là tấm gương sáng cho con noi theo,

với cha mẹ lời nói phải luôn đi đối với việc làm, đã nói là phải làm Bởi chính những hành động của cha mẹ là bài học thực tế nhất cho con học hỏi

Giáo dục của gia đình chủ yếu dựa trên cơ sở tình cảm Tình cảm là sắc thái đặc trưng nhất của đời sống gia đình, giúp phân biệt gia đình với các thiết chế xã hội khác Tình cảm gia đình được xây dựng trên cơ sở sự hiểu biết, tôn trọng và quan tâm đến nhau của mọi thành viên trong gia đình Cho nên trong gia đình cha mẹ luôn phải yêu thương, tôn trọng, giúp đỡ lẫn nhau để làm gương cho con trẻ Bên cạnh đó cha mẹ phải quan tâm, chăm sóc con cái, đồng hành cùng con, là người bạn

để hiểu và chia sẻ những tâm tư của con mình, cùng con tháo gỡ những vướng mắc trong cuộc sống, uốn nắn con khi có nhưng suy nghĩ hành động chệnh hướng Chính sự giáo dục bằng tình cảm là cơ sở xây dựng tình cảm trong mỗi con người, giúp cho con biết yêu thương, biết quan tâm, chia sẻ với những người xung quanh hơn Bởi trên thực tế, những trẻ em trẻ thiếu tình cảm của gia đình thường có biểu hiện phá phách, ngỗ ngược, ngang bướng, thậm chí tỏ thái độ bất cần Chúng dễ dàng vi phạm pháp luật khi bị rủ rê, lôi kéo Theo số liệu thống kê của Viện kiểm sát nhân dân tối cao cho thấy 71% trẻ vị thành niên phạm pháp là do không được sự quan tâm chăm sóc đến nơi đến chốn của gia đình

Tác động giáo dục của gia đình không chỉ là việc gia đình đơn phương thực hiện chức năng của mình mà còn đòi hỏi ở việc gia đình phải biết phối hợp với nhà trường

và xã hội trong việc giáo dục trẻ Thực tiễn cũng đã chứng minh hiệu quả giáo dục sẽ được nâng cao khi gia đình có ý thức về sự phối hợp đó Việc thường xuyên duy trì mối quan hệ với nhà trường (thông qua thầy cô giáo) sẽ giúp gia đình nắm được tâm

tư, nguyện vọng, kịp thời phát hiện những biểu hiện bất thường ở các em nhằm điều chỉnh, uốn nắn, giúp các em vượt qua khó khăn trong học tập, sinh hoạt Thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm và tệ nạn xã hội cho thấy, người chưa thành niên có hành vi lệch chuẩn thường rơi vào hoàn cảnh gia đình không quan tâm đến việc học hành của con, phó mặc việc giáo dục cho nhà trường, khi các em có hành vi lệch lạc, không có ý thức phối hợp với nhà trường để giúp đỡ các em tiến bộ

Sự phát triển chưa toàn diện của người chưa thành niên là đặc điểm quan trọng để Đoàn thanh niên cũng như các cơ quan, tổ chức xã hội khác giúp các em phát triển các tố chất cần thiết nhằm hoàn thiện nhân cách của mình Vì vậy, gia đình phải phối hợp với các tổ chức nói trên, giúp các em tham gia vào các sinh hoạt lành mạnh Trường hợp các em có biểu hiện lệch lạc, gia đình có trách nhiệm phối hợp với các cơ quan chức năng trong việc quản lý, giúp các em sửa chữa khuyết điểm, vượt qua khó khăn

Như vậy, để xây dựng ý thức công dân cho học sinh thì yếu tố gia đình chính là cơ

sở, là nền tảng quan trọng Nếu trong gia đình cha mẹ và những thành viên khác trong gia nhận thức được một cách đúng đắn vai trò quan trọng của gia đình để làm tốt những vấn đề trên, đồng thời biết phối hợp với nhà trường và xã hội trong công tác giáo dục chắc chắn rằng sẽ đạt kết quả rất cao

Thứ hai: Nhà trường: Nhà trường là nơi chịu trách nhiệm chủ yếu trong việc truyền

đạt kiến thức, điều đó được biểu hiện cụ thể qua vai trò của người thầy thông qua hoạt động dạy học - tức dạy chữ Vì vậy người giáo viên phải luôn trau dồi chuyên môn, nâng cao trình độ nghiệp vụ, nắm vững kiến thức, xác định đúng trọng tâm kiến thức bài học, tích cực đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm phát huy tính tích cực học sinh để gây hứng thú trong quá trình dạy và học

Xây dựng ý thức công dân với nội dung chính nằm trong chương trình môn GDCD, vì vậy nâng cao vai trò, vị thế của môn, từng bước xóa bỏ suy nghĩ đây là môn phụ là việc cần thiết Để làm được điều đó vai trò của Ban giám hiệu trong nhà trường vô cùng quan trọng, sự quan tâm, động viên, khích lệ của ban giám hiệu chính là cách thức nâng cao tầm quan trọng của môn học

Ngoài ra lồng ghép nội dung thông qua các môn học khác để tạo nên kiến thức liên môn, thông qua đó học sinh có thể khắc sâu nội dung kiến thức Đồng thời việc xây dựng ý thức công dân cho học sinh bằng cách thông qua các hoạt động ngoại khóa, chuyên đề, tạo những sân chơi bổ ích, lành mạnh Tích cực tham gia các cuộc thi với chủ đề liên quan như tìm hiểu pháp luật tăng cường giáo dục kỹ năng sống

Xây dựng ý thức công dân cho học sinh đóng vai trò quan trọng nhằm góp phần vào việc rèn luyện tu dưỡng đạo đức, về thế giới quan, nhân sinh quan, về ước mơ

lý tưởng… Để thực hiện được điều đó đòi hỏi người giáo viên phải gương mẫu trong việc thực hiện nghĩa vụ công dân, các quy định pháp luật, thông qua việc làm, tác phong, nếp sống, bằng cả cuộc đời gắn bó, yêu thương học trò - tức dạy người Thầy cô không chỉ truyền thụ kiến thức mà còn là hình mẫu về lao động, về nhân cách, trí tuệ để học sinh hướng tới và noi theo “Học trò tốt hay xấu là do thầy giáo,

cô giáo tốt hay xấu” và “người thầy giáo tốt - thầy giáo xứng đáng là thầy giáo - là người vẻ vang nhất Dù là tên tuổi không đăng trên báo, không được thưởng huân chương, song những người thầy giáo tốt là những anh hùng vô danh…Vì vậy nghề thầy giáo rất là quan trọng, rất là vẻ vang…” [29, tr.331-332]

Ý thức công dân đó chính là sự hình thành, phát triển nhân cách của thế hệ trẻ và thông qua đó ảnh hưởng đến sự phát triển của xã hội, của đất nước trong tương lai

Vì vậy giáo viên phải là cầu nối rất quan trọng trong việc phối hợp nhà trường, gia đình và xã hội Chính sự phối hợp thường xuyên này sẽ giúp gia đình, nhà trường và

xã hội có được thông tin cần thiết về học sinh; từ đó lựa chọn biện pháp tác động phù hợp, nhất là đối với học sinh có biểu hiện lệch lạc trong lối sống, trên cơ sở đó xác định được những việc cần làm để hỗ trợ nhà trường trong việc giáo dục Vai trò quan trọng này thể hiện ở chỗ nhà trường chủ động tổ chức, điều hòa, phối hợp hoạt động giáo dục với các chủ thể khác, đôn đốc thực hiện, tổ chức kiểm tra, đánh giá

và sơ kết, tổng kết công tác phối hợp, từ đó rút ra bài học tăng cường và nâng cao chất lượng giáo dục và trách nhiệm của các chủ thể giáo dục

Thứ ba: Xã hội: Sự hình thành ý thức công dân của mỗi người diễn ra trong một

thời gian dài và quá trình đó thường xuyên chịu sự tác động, chi phối của nhiều môi trường: môi trường gia đình, môi trường học tập, sinh hoạt, lao động, môi trường xã hội “Nếu môi trường gia đình là nơi nảy sinh và ươm mầm thì môi trường xã hội lại chính là mảnh đất quyết định sự phát triển của nhân cách” [25, tr.45] bởi vì con người luôn gắn liền với xã hội, hòa vào đời sống xã hội Nếu các nhân tố tiến bộ trong xã hội chiếm ưu thế thì đó là điều kiện cơ bản đảm bảo sự phát triển nhân

cách theo hướng tích cực Vì vậy đối với xã hội để góp phần xây dựng ý thức công dân cho học sinh đạt kết quả cao xã hội phải thực hiện tốt vai trò, trách nhiệm của mình bằng cách tạo môi trường sống lành mạnh, an toàn,tạo điều kiện tốt nhất cho mọi cá nhân sống trong xã hội phát triển toàn diện

Như vậy xây dựng ý thức công dân cho học sinh không chỉ là trách nhiệm, nghĩa

vụ riêng của gia đình và nhà trường mà cần phải phát huy vai trò của xã hội Luật giáo dục 2005 xác định “Hoạt động giáo dục phải được thực hiện theo nguyên lý học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội”

[33, Điều 3] Có như vậy mới đạt được kết quả cao

1.4 Nội dung xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT

Xây dựng ý thức công dân cho học sinh bậc THPT trong điều kiện nhà nước pháp quyền XHCN có khá nhiều nội dung Nhưng trong đó có ba điểm nổi bật là xây dựng ý thức chính trị- tư tưởng đúng đắn, xây dựng ý thức đạo đức và xây dựng ý thức pháp luật

1.4.1 Xây dựng ý thức chính trị - tư tưởng

Chính trị: Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: Chính trị là toàn bộ những hoạt

động có liên quan đến các mối quan hệ giữa các giai cấp, giữa các tầng lớp, các dân tộc xã hội mà cốt lõi của nó là vấn đề chính quyền, duy trì và sử dụng quyền lực nhà nước, tham gia vào các công việc nhà nước, xác định hình thức tổ chức, nhiệm vụ, nội dung hoạt động của nhà nước [45, tr 478]

Chính trị là sự biểu hiện tập trung nhất của kinh tế, đồng thời chính trị có vị trí độc lập và có tác dụng to lớn đối với kinh tế Việc hình thành một quan điểm chính trị đúng là điều kiện để giải quyết hiệu quả những nhiệm vụ kinh tế - xã hội Chính trị còn là sự biểu hiện tập trung của nền văn minh, của hoạt động sáng tạo, của sự giải phóng Trong điều kiện xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta, nói tới chính trị là nói tới sự đảm bảo vai trò lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, hiệu lực quản lý của nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, quyền làm chủ của nhân dân lao động trên tất cả mọi lĩnh vực của đời sống xã hội

Với tư cách là bộ phận của ý thức xã hội, ý thức chính trị là hệ thống quan điểm,

lý luận, thái độ của một giai cấp về địa vị lịch sử, nhiệm vụ chính trị, chiến lược, sách lược của giai cấp đó, trong tiến trình phát triển của lịch sử nói chung, trong quá trình phát triển của từng quốc gia dân tộc nói riêng

Tư tưởng: Theo Từ điển tiếng Việt, tư tưởng là: 1/ “Sự suy nghĩ, hoặc ý nghĩ Thí

dụ: tập trung tư tưởng 2/ Quan điểm và ý nghĩ chung của con người về hiện thực khách quan và đối với xã hội (Nói tổng quát) Thí dụ: tư tưởng tiến bộ, tư tưởng phong kiến, đấu tranh tư tưởng” [43, tr 107]

Vậy, khái niệm tư tưởng có thể có các khía cạnh nội dung sau:

Thứ nhất: Đó là sự suy nghĩ hoặc ý nghĩ của cá nhân người này hay người khác

đối với một số vấn đề, một sự kiện, một tập thể, một người khác

Thứ hai: Đó là quan điểm và ý nghĩ của một tập thể, một giai cấp, một tầng lớp xã

hội đối với một vấn đề, một sự kiện nào đó

Tư tưởng thuộc phạm trù ý thức, nó tồn tại như một hiện tượng khách quan, có đời sống riêng của mình và gắn liền với hoạt động của con người Là sản phẩm chủ quan của sự phản ánh và hoạt động trí óc của con người, nên tư tưởng của mỗi người thường phục thuộc vào đối tượng phản ánh và trình độ nhân thức của họ Sự vận động và phát triển của thực tại khách quan tác động vào tư tưởng của mỗi người

và làm thay đổi nhận thức, tư tưởng của họ

Xây dựng ý thức chính trị - tư tưởng là quá trình tác động của nhà giáo dục tới học

sinh nhằm hình thành cho họ nhận thức, thái độ và hành vi chuẩn mực phù hợp với đường lối quan điểm, chủ trương chính sách của Đảng cầm quyền và nhà nước bảo

vệ quyền lãnh đạo đất nước của đảng đó

Xây dựng ý thức chính trị - tư tưởng ở nước ta hiện nay bao gồm các nội dung

chính: xây dựng ý thức về nền độc lập dân tộc, về bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ quốc gia, bảo vệ chủ nghĩa xã hội; về thực hiện đường lối, chính sách đối nội, đối ngoại của Đảng và Nhà nước, ý thức về nghĩa vụ lao động xây dựng đất nước giàu mạnh,

vì hạnh phúc của nhân dân, ý thức về bảo vệ tổ quốc và giữ gìn khối đại đoàn kết dân tộc Không những vậy, đối với học sinh còn phải giáo dục cho các em tình cảm