RỪNG XÀ NU hướng dẫn phân tích tác phẩm văn học

TRUYỆN NGẮN RỪNG XÀ NU NGUYỄN TRUNG THÀNH Vẻ đẹp của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, một tác phẩm hịch thời chống Mĩ I KHÁI QUÁT TÁC GIẢ, TÁC PHẨM 1 Tác giả Nguyễn Trung Thành tên thật là Nguyễn Văn Báu, sinh ngày 5 tháng 9 năm 1932 quê ở xã Bình Triều, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam Năm 1950, khi đang học trung học chuyên khoa (nay là trung học phổ thông), ông gia nhập Quân đội nhân dân Việt Nam, chủ yếu hoạt động ở Tây Nguyên – chiến trường chính của Liên khu V bấy giờ Sau một thời gian ở đơ.

TRUYỆN NGẮN "RỪNG XÀ NU" - NGUYỄN TRUNG THÀNH

Vẻ đẹp của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, một tác phẩm hịch thời chống Mĩ

I KHÁI QUÁT TÁC GIẢ, TÁC PHẨM

1 Tác giả

Nguyễn Trung Thành tên thật là Nguyễn Văn Báu, sinh ngày 5 tháng 9 năm

1932 quê ở xã Bình Triều, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam Năm 1950, khi đang học trung học chuyên khoa (nay là trung học phổ thông), ông gia nhập Quân đội nhân dân Việt Nam, chủ yếu hoạt động ở Tây Nguyên – chiến trường chính của Liên khu V bấy giờ Sau một thời gian ở đơn vị chiến đấu, ông chuyển sang làm phóng viên báo Quân đội nhân dân Liên khu V và lấy bút danh Nguyên Ngọc

Nguyễn Trung Thành gắn bó sâu sắc với mảnh đất Tây Nguyên trong suốt hai cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mĩ Ông còn là nhà văn của Tây Nguyên, cả hai cuộc kháng chiến ông đều gắn bó mật thiết với đất Tây Nguyên Miền núi rừng còn

xa lạ với rất nhiều người ấy lại chính là nơi lưu giữ bao kỉ niệm đáng nhớ của những năm tháng không thể nào quên trong cuộc đời ông Nhà văn gần gũi, hiểu biết cuộc

sống cũng như tinh thần của nhân dân các dân tộc thiểu số trên mảnh đất này Ông được xem là người đầu tiên, người góp nhiều công sức nhất trong việc đưa văn chương hiện đại tìm đến Tây Nguyên và đưa Tây Nguyên về với văn chương hiện đại

Nguyễn Trung Thành sáng tác nhiều thể loại từ truyện ký, tiểu thuyết, đến truyện ngắn, tùy bút,… Các sáng tác của ông mang đậm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn, nội dung chủ đề tập trung viết về hai cuộc kháng chiến chống Pháp và

Mỹ, về những vấn đề mang tính trọng đại lịch sử của dân tộc, đặc biệt ông viết rất nhiều về vùng đất Tây Nguyên đầy nắng và gió Với những đóng góp lớn lao cho nền văn học nước nhà, năm 2002 ông được vinh dự nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật

Những nhan đề mà Nguyễn Trung Thành đặt cho các tác phẩm tiêu biểu

nhất của mình: Đất nước đứng lên (1954), Rẻo cao (1961), Rừng xà nu (1965), Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc (1969), Đất Quảng (1971 - 1974)… có thể

phần nào giúp chúng ta hình dung ra diện mạo văn chương của bản thân ông - một nhà văn chuyên "săn tìm những tính cách anh hùng"

2 Tác phẩm

a Hoàn cảnh sáng tác

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, hiệp định Giơ-ne-vơ được kí kết, đất nước chia làm hai miền Kẻ thù phá hoại hiệp định, khủng bố, thảm sát cộng sản, thi hành

luật 10-59 (Luật 10-59) là một đạo luật do chính quyền Việt Nam Cộng Hòa ban hành

ngày 6 tháng 5 năm 1959, nhắm vào những người kháng chiến và những người dân ủng hộ họ) lê máy chém đi khắp miền Nam Cách mạng rơi vào thời kì đen tối Ngô Đình Diệm đã tuyên bố: "Thấy cộng sản ở đâu là phải bắn bỏ ngay, thấy ai tuyên truyền cho cộng sản cũng bắn bỏ ngay"

Đầu năm 1965, Mĩ đổ quân ồ ạt vào miền Nam nước ta và tiến hành đánh phá ác liệt ra miền Bắc Chúng tổ chức các chiến dịch càn quét quy mô và rầm rộ khủng bố cộng sản và những người yêu nước Nguyễn Trung Thành và các nhà văn

miền Nam lúc đó muốn viết "hịch thời đánh Mĩ" Rừng xà nu được viết vào đúng thời

điểm mà cả nước ta trong không khí sục sôi đánh Mĩ Tác phẩm được hoàn thành ở khu căn cứ của chiến trường miền Trung Trung bộ đầu năm 1965 Tác phẩm đăng lần đầu trên tạp chí Văn nghệ quân giải phóng Trung Trung Bộ (số 2/1965), sau đó in

trong tập truyện và kí Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc.

Mặc dù Rừng xà nu viết về sự kiện nổi dậy của buôn làng Tây Nguyên

trong thời kì đồng khởi trước 1960 nhưng chủ đề tư tưởng của tác phẩm vẫn có quan

hệ mật thiết với tình hình thời sự của cuộc kháng chiến lúc tác phẩm ra đời Tác phẩm như một bài hịch cổ vũ mọi người đứng lên chiến đấu giành độc lập tự do cho dân tộc

Tác phẩm mang vẻ đẹp của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, và rất tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của Nguyễn Trung Thành.

b Nội dung chủ đề

Thông qua việc miêu tả sức sống mãnh liệt của cây xà nu và câu chuyện về cuộc đời Tnú, truyện khẳng định, ngợi ca tinh thần bất khuất, sức mạnh quật khởi của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên nói riêng, đất nước và con người Việt Nam nói chung trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và khẳng định chân lí của thời đại: để giữ gìn sự sống của đất nước và nhân dân, không có cách nào khác là phải cùng nhau đứng lên cầm vũ khí chống lại kẻ thù

c Nghệ thuật

Nghệ thuật trong Rừng xà nu đặc sắc, đậm đà chất sử thi hùng tráng Chất

sử thi được thể hiện ở đề tài, chủ đề, cốt truyện, nhân vật, hình ảnh thiên nhiên, các chi tiết nghệ thuật, giọng điệu Nguyễn Trung Thành đã lựa chọn đề tài có ý nghĩa lịch sử:

sự vùng dậy của dân làng Xô Man chống lại Mĩ Diệm Giữa bức tranh thiên nhiên hùng vĩ, hoành tráng, rừng xà nu làm nền cho bức tranh về cuộc đấu tranh chống giặc Các nhân vật tiêu biểu được miêu tả trong bối cảnh trang nghiêm, hùng vĩ, vừa mang phong cách Tây Nguyên vừa mang phẩm chất của anh hùng thời đại Kết cấu vòng tròn: mở đầu, kết thúc là hình ảnh rừng xà nu cùng với sự trở về của Tnú sau ba năm

xa cách Cách thức trần thuật, nghệ thuật kể chuyện ngắn gọn, súc tích: kể theo hồi tưởng qua lời kể của cụ Mết (già làng), kể bên bếp lửa gợi nhớ lối kể "khan" - sử thi của các dân tộc Tây Nguyên, những bài "khan" được kể như những bài hát dài hát suốt đêm Ngôn ngữ giàu tính tạo hình, giàu nhạc điệu, mang đậm sắc thái Tây Nguyên với giọng điệu chủ đạo là tự hào, ngợi ca

Đặc biệt, nhà văn đã lựa chọn và sử dụng nhiều chi tiết có giá trị biểu tượng: Đôi bàn tay của cụ Mết biểu tượng cho truyền thống yêu nước, tinh thần đấu tranh của người dân Nam Bộ,… Còn đôi bàn tay của Tnú là đôi bàn tay lao động, đôi bàn tay chiến đấu của người chiến sĩ; là bàn tay của tình yêu thương, bàn tay đau đớn, căm thù; bàn tay biểu tượng cho sức mạnh khối đoàn kết cộng đồng, bàn tay vô địch trước sức mạnh của kẻ thù; bàn tay biểu tượng cho những đau thương mất mát và tố cáo tội ác của bọn Mỹ Ngụy

Những đặc sắc nghệ thuật trên đã góp phần thể hiện được tư tưởng, chủ đề của tác phẩm, ca ngợi chủ nghĩa yêu nước anh hùng cách mạng trong cuộc kháng chiến chống Mĩ của những người dân Tây Nguyên Đồng thời qua đó, một lần nữa khẳng định tài năng và phong cách nghệ thuật độc đáo của Nguyễn Trung Thành

d Tóm tắt truyện

Làng Xô man ở trong tầm đại bác của giặc, đạn đại bác tàn phá rừng xà nu Nhưng cũng như những người dân làng Xô man, rừng xà nu vẫn kiên cường bất khuất Sau ba năm đi lực lượng quân giải phóng, Tnú được về thăm làng Thằng bé Heng gặp anh ở con nước lớn dẫn anh về bởi đường vài làng chằng chịt hầm chông, hố chông Già Mết và lũ làng mừng vui khôn xiết Đêm đó, Dít và lũ làng quây quần bên bếp lửa nghe già Mết kể lại câu chuyện bi tráng về cuộc đời Tnú và gia đình của anh, cùng cuộc nổi dậy của dân làng Xô Man

Tnú mồ côi cha mẹ sớm, làng Xô Man nuôi anh, anh rất yêu làng, yêu cách mạng Khi còn nhỏ, anh và Mai đã thay những người già, thanh niên trong làng đi nuôi cán bộ trong rừng Hồi đó, Mĩ- Diệm khủng bố dã man nhưng dân làng vẫn tìm cách nuôi giấu cán bộ Chúng giết anh Xút, treo cổ lên cây vả đầu làng, chặt đầu bà Nhan treo lên mũi súng, nhưng Tnú và Mai quyết không sợ Tnú và Mai được anh Quyết dạy học cái chữ, Một lần đi chuyển thư cho anh cho anh Quyết về huyện, Tnú bị giặc phục bắt, anh nuốt vội lá thư vào bụng Chúng tra tấn anh vô cùng dã man và hỏi" "Cộng sản ở đâu?", anh đặt bàn tay lên bụng "ở đây này"

Sau ba năm ở tù, Tnú vượt ngục về làng, lúc đó anh Quyết đã hi sinh, Tnú nghe lời anh Quyết lãnh đạo dân làng chuẩn bị giáo mác đánh giặc Tin bay đến đồn Đắc

Hà, thằng Dục kéo về làng một tiểu đội, bao vây không cho ai ra khỏi làng, bắt được

sẽ bắn chết Lúc đó, đứa con trai của Mai và Tnú mới tròn một tháng Cụ Mết và Tnú dẫn thanh niên vào rừng Dít còn nhỏ nhưng lanh lẹn, cứ sẩm tối, Dít lại mang gạo vào rừng tiếp tế Nhưng đến tảng sáng ngày thứ tư thì Dít bị bắt Giặc bắn hăm dọa nhưng không làm gì được Chúng bắt Mai và đưa con nhỏ tra tấn dã man trước sân nhà rông nhằm nhử Tnú về Tnú đứng trong rừng nhìn thấy vợ con bị giặc hành hạ, không kiềm chế được, anh nhảy ra sân nhưng với đôi bàn tay không anh làm sao cứu được vợ con Tnú bị bắt và tra tấn, giặc dùng nhựa xà nu đốt cháy mười ngón tay của anh Tnú kiên cường chịu đựng quyết không kêu la Có tiếng động chung quanh, Tnú thét lên một tiếng "giết", dân làng đồng lòng nhất tề nổi dậy, thằng Dục và tiểu đội ác ôn đã bị cụ Mết và thanh niên diệt gọn Tức nước vỡ bờ, cụ Mết dẫn thanh niên đem giáo mác về tấn công, giết chết mười tên giặc ác ôn, cứu được Tnú… Làng Xô Man đồng khởi thắng lợi Tnú gia nhập Giải phóng quân Tnú kể cho lũ làng nghe chiến công anh đã dung đôi bàn tay thương tật bóp chết tên chỉ huy đồn giặc khi hắn cố thủ trong hầm Câu chuyện kết thúc, sáng hôm sau, cụ Mết và Dít tiễn anh đến cửa rừng… nhìn rừng

xà nu chạy tít tắp tới tận chân trời

e Giải thích ý nghĩa nhan đề tác phẩm

Nguyễn Trung thành đặt tên cho cho tác phẩm của mình là Rừng xà nu Đây

không phải là một sự ngẫu nhiên, vô tình mà có dụng ý nghệ thuật Bởi đối với nhà văn, nhất là những nhà văn có tài, đặt tên cho đứa con tinh thần của mình là việc làm

hết sức quan trọng Đối với người đọc, cái tên của tác phẩm được ví như "chìa khóa" dẫn người đọc bước vào khám phá lâu đài nghệ thuật văn chương Nhan đề của tác

phẩm thường chứa đề tài, chủ đề, tư tưởng tác phẩm và cả linh hồn nhà văn Vì vậy,

nhan đề Rừng xà nu là hình tượng trung tâm xuyên suốt câu chuyện, mang ý nghĩa bao

quát là như thế!

Rừng xà nu là hình ảnh gắn bó máu thịt trong tác giả và là những kỉ niệm

sâu sắc trong suốt cuộc chiến đấu và viết văn tại chiến trường Tây Nguyên Nhan đề là

một sáng tạo nghệ thuật đặc sắc của nhà văn Rừng xà nu là hình tượng mang tính biểu

trưng cho con người Tây Nguyên anh hùng, mà cụ thể trong tác phẩm là những con người của dân tộc Tây Nguyên như Cụ Mết, Tnú, Mai, Dít, bé Heng… Bức tranh thiên nhiên rừng xà nu thật hùng vĩ, với sức sống mãnh liệt, sinh sôi nảy nở không ngừng, bất chấp đại bác tàn phá mỗi ngày Qua đó, nhà văn muốn khẳng định phẩm chất anh hùng, kiên cường, bất khuất của người Tây Nguyên vượt qua mọi thử thách đau thương, quật khởi để đi theo Đảng, theo cách mạng

Nhà văn đặt tên cho tác phẩm là Rừng xà nu cũng bởi vì đây là hình ảnh

gắn bó mật thiết với những kỷ niệm sâu sắc trong cuộc đời viết văn, cuộc đời người lính của Nguyễn Trung Thành, cây xà nu để lại trong lòng nhà văn tình yêu mãnh liệt

Nhan đề Rừng xà nu dường như đã chứa đựng được cảm xúc của nhà văn và linh

hồn , tư tưởng chủ đề tác phẩm Không chỉ vật, nhan đề Rừng xà nu còn gợi lên chủ đề

tác phẩm cũng như cảm hứng sử thị, bi tráng của thiên truyện ngắn đặc sắc này Rừng

xà nu gợi khí vị khó quên của núi rừng Tây Nguyên, sức sống bất diệt của cây xà nu

và tinh thần bất khuất của con người Hơn nữa, Rừng xà nu còn gợi lên vẻ đẹp hùng

tráng, man dại - một sức sống bất diệt của cây xà nu và tinh thần bất khuất của con người Tây Nguyên

Như vậy, nhan đề Rừng xà nu vừa mang ý nghĩa thực (những đặc điểm và

sức sống bất diệt của loài cây xà nu) vừa mang ý nghĩa biểu tượng (tượng trưng cho con người làng Xô Man kiên cường, bất khuất) Hai ý nghĩa này hòa quyện vừa làm nổi bật hình tượng sinh động của cây xà nu vừa đưa lại không khí Tây nguyên đậm đà đồng thời giúp nhà văn thể hiện đắc sắc chủ đề tác phẩm

g Cốt truyện và cách bố cục của truyện

Rừng xà nu được kể về một lần về thăm làng của Tnú sau ba năm đi lực

lượng Đêm ấy, dân làng quây quần bên bếp lửa nhà rông nghe cụ Mết kể lại câu chuyện bi tráng về cuộc đời Tnú và cuộc nổi dậy của dân làng Xô man Tác phẩm là sự lồng quyện hai cuộc đời: Cuộc đời Tnú và cuộc đời dân làng Xô man Hai cuộc đời ấy đều đi từ bóng tối đau thương ra ánh sáng của chiến đấu và chiến thắng, đi từ hai bàn tay không đến hai bàn tay cầm vũ khí đứng lên dùng bạo lực cách mạng chống lại bạo lực phản cách mạng

Cốt truyện Rừng xà nu như bị kéo căng ra trong xung đột quyết liệt một mất

một còn giữa một bên là nhân dân, một bên là kẻ thù Mĩ - Diệm Xung đột ấy đi theo tình thế đảo ngược mà thời điểm đánh dấu là lúc ngọn lửa của lòng căm thù ngùn ngụt cháy trên mười đầu ngón tay Tnú

II PHÂN TÍCH TÁC PHẨM

1 Hình tượng rừng xà nu

a Ý nghĩa thực

Cây xà nu là một loài cây có thật và thực chất là cây thông ba lá Trong tiếng Giẻ Triêng, cây thông ba lá không được gọi là xà nu mà gọi là loong rúh Chỉ những cây thông ba lá nào chứa hàm lượng nhựa nhiều, khi khô mới gọi là xinu Không phải cây thông nào cũng gọi tên như vậy Cây xà nu gắn bó mật thiết trong đời sống và sinh hoạt của người dân Tây Nguyên (Cành, củi xà nu có trong mỗi bếp, nhựa

xà nu dùng để đốt, khói xà nu làm bảng…)

b Ý nghĩa biểu tượng

Đọc Rừng xà nu, không chỉ những nhân vật như cụ Mết, Tnú, Dít, Mai tạo

nên ấn tượng sâu sắc trong chúng ta, mà còn là cây xà nu - một hình đặc sắc bao trùm

toàn bộ thiên truyện ngắn này Chính hình tượng cây xà nu tạo nên vẻ đẹp hùng tráng, chất sử thi lãng mạng cho câu chuyện về làng Xô Man bất khuất, kiên cường Đó là hình tượng hàm chứa nhiều ý nghĩa tượng trưng Qua hình tượng này, người đọc có thể thấy rõ sức sống kiên cường, sức sống mãnh liệt của con người Tây Nguyên nói riêng, của con người Việt nói chung trong nhừng ngày đánh Mĩ Không phải ngẫu nhiên mà Nguyễn Trung Thành lại miêu tả thật cụ thể, thật

chi tiết rừng xà nu bằng một thứ ngôn ngữ giàu chất thơ, bằng những "lời có cánh" với một cảm xúc say mê mãnh liệt như đã thấy trong tác phẩm Gần hai mươi lần nhà văn

đã viết về xà nu, dường như cây xà nu tham dự vào tất cả những sinh hoạt, những tâm tình, những buồn vui của con người Tây Nguyên trong cuộc chiến đấu anh dũng của họ

Rất nhiều lần tác giả nhắc đến hai chữ "xà nu" (rừng xà nu, đồi xà nu, gốc

xà nu, cây xà nu, lửa xà nu, khói xà nu, nhựa xà nu ) Xà nu trở thành mảnh hồn của làng Xô Man, của Tây Nguyên và cao hơn, trở thành hình tượng đại diện cho chính Tây Nguvên Mỗi đặc điểm của xà nu mà tác giả nói tới đều có thể hiểu theo ý nghĩa

ẩn dụ, tượng trưng cho con người Tây Nguyên

Cả một câu chuyện dài, đau thương, bất khuất như một bản anh hùng

ca về cuộc đời Tnú, cuộc đời dân làng Xô Man được kể trên nền chính của hình tượng cây xà nu Cây xà nu, rừng xà nu như những con người, những tâm hồn, vừa là

nhân chứng, vừa tham gia vào bản anh hùng ca, cũng vừa chịu đựng mọi gian nan, vất

vả, đau thương do tội ác của kẻ thù, nhưng bất chấp tất cả, rừng xà nu vẫn vươn mình cường tráng, vẫn tồn tại bất chấp mọi đau thương: nó tượng trưng cho khát vọng tự do,

khát vọng giai phóng, cho phẩm chất anh hùng và sức sống mãnh liệt của dân làng Xô Man, của nhân dân Tây Nguvên trong cuộc kháng chiến chống Mĩ

Hình tượng cây xà nu hiện lên trong tác phẩm đầy chất thơ hùng tráng.

Mở đầu và kết thúc câu chuyện là hình ảnh "hàng vạn cây xà nu" "sinh sôi nẩy nở","rừng xà nu ưỡn tấm ngực lớn của mình ra, che chở cho làng" "đến hết tầm mắt cùng không thấy gì khác ngoài những đồi xà nu nối tiếp tới chân trời" Rừng xà nu là biểu tượng cho con người Cây được miêu tả như con người trong sự ứng chiếu với con người, gợi ra những biểu tượng về đời sống, số phận và phẩm cách của con người

- các thế hệ dân làng Xô Man đánh Mĩ

Cây xà nu ham ánh sáng và khí trời, "nó phóng lên rất nhanh để tiếp lấy ánh nắng", cũng như Tnú, như dân làng Xô Man yêu tự do Rừng xà nu cũng như làng Xô Man, chịu nhiều đau thương bởi sự tàn ác của giặc: "Cả rừng xà nu

hàng vạn cây không có cây nào không bị thương Có những cây bị chặt đúng ngang nửa thân mình, đổ ào ào như một trận băo Ở chỗ vết thương, nhựa ứa ra, tràn trề, thơm ngào ngạt, long lanh nắng hè gay gắt, rồi dần dần bầm lại, đen và đặc quyện thành từng cục máu lớn" Nhưng xà nu có sức sống thật mãnh liệt, không gì tàn phá nổi: "Cạnh một cây xà nu mới ngã gục, đã có bốn năm cây con mọc lên, ngọn cây xanh rờn, hình nhọn mũi tên lao thẳng trên bầu trời", cũng như các thế hệ làng Xô Man, lớp này tiếp lớp khác đứng lên Anh Quyết hi sinh thì có Tnú, Mai: Mai ngã xuống giữa tuổi tràn đầy sức sống, thì Dít lớn lên rất nhanh đến không ngờ, trở thành

bí thư chi bộ, chính trị viên xã đội: rồi những bé Heng, thế hệ tiếp theo của Dít cũng đang lớn lên, tiếp tục cuộc chiến đấu Đồng thời, ngược lại, nhiều chỗ miêu tả con người, nhà văn đã so sánh với cây xà nu Cụ Mết thì "ngực căng như một cây xà nu lớn", vết thương trên lưng Tnú do giặc tra tấn thì "ứa ra một giọt máu đậm, từ sáng đến chiều thì đặc quyện lại, tím thâm như nhựa xà nu" Thủ pháp ấy trong miêu tả tạo nên một sự hòa nhập, tương ứng giữa con người và thiên nhiên trong một chất thơ hào hùng, tráng lệ Nhà văn đã ví cụ Mết "như một cây xà nu lớn" bởi cụ là người hơn ai hết hiểu sự gắn bó của cây xà nu và mảnh đất đang sống, hiểu được sức mạnh tiềm tàng bất khuất của rừng cây cũng như dân làng Xô Man: "Không có cây gì mạnh bầng cây xà nu đất ta Cây mẹ ngã, cây con mọc lên Đố nó giết hết rừng xà nu này! "

Cây xà nu còn gắn bó mật thiết với con người và cuộc sống dân làng.

Xà nu không chỉ có mặt trong đoạn mở đầu và kết thúc, nó còn hiện diện trong suốt câu chuyện về Tnú và làng Xô Man của anh Xà nu có mặt trong đời sống hằng ngày như đã tự ngàn đời nay của dân làng: Ngọn lửa xà nu trong mối bếp; đống lửa ở nhà rông tập hợp cả dân làng, ngọn đuốc xà nu cháy sáng soi những đoạn rừng đêm; khói

xà nu hun tấm bảng đen cho anh Quyết đạt Tnú và Mai học chữ ; xà nu cũng tham dự

vào những sự kiện quan trọng của cuộc sống chống Mĩ: ngọn đuốc xà nu cháy sáng trong tay cụ Mết và tất cả dân làng vào rừng lấy dao, mác, dụ, rựa đã giấu kĩ, chuẩn bị cho cuộc nổi dậy, và đêm đêm làng Xô Man thức, dưới ánh đuốc xà nu, mài vù khí; giặc đốt hai bàn tay Tnú bằng giẻ tẩm nhựa xà nu ; cũng ngọn lửa từ các đuốc xà nu soi sáng rực cái đêm cả làng nổi dậy, soi rõ xác mười tên lính giặc bị giết ngổn ngang quanh đống lửa lớn giữa sân làng

Cây xà nu còn là người chứng kiến sự giác ngộ, sự hi sinh thầm lặng, lòng dũng cảm, ý chí quật cường của dân làng Xô Man: "Đứng trên đồi xà nu gần

con nước lớn Suốt đêm nghe cả rừng Xô Man ào ào rung động Và lửa cháy khắp rừng." Ánh lửa xà nu soi sáng lời căn dặn của anh Quyết: "Người còn sống phải chuyển dáo, mác, dụ rựa, tên, ná Sẽ có ngày dùng tới" Lửa xà nu thử thách ý chí cũng như lòng can đảm của Tnú: "không có gì đượm bằng nhựa xà nu Mười đầu ngón tay đã thành mười ngọn đuốc Máu anh mặn chát ở đầu lưỡi " Căm thù trong anh cháy giần giật như nhựa xà nu bén nhạy để "bàn tay hận thù" thành "bàn tay trả thù" bóp chết tên ác ôn dưới ngách hầm

Nói đến hình tượng cây xà nu không thể không nói tới ngọn lửa xà nu.

Tác giả đã tạo nên ba nét vẽ về ngọn lửa xà nu, gợi ra một không khí huyền thoại thiêng liêng Dưới ngọn lửa xà nu, Tnú đã đọc thư "tuyệt mệnh" của anh Quyết gửi dân làng Xô Man trước lúc anh hi sinh Lần thứ hai, hình ảnh ngọn lửa xà nu rực cháy trên mười ngón tay Tnú, đó là ngọn lửa uất hận, căm thù "máu kêu trả máu, đầu van trả đầu" (Tố Hữu) Lần thứ ba, ánh lửa đuốc xà nu bừng sáng đỏ rực, lấp loáng ánh giáo mác, với tiếng hô: "Chém! Chém hết!" của cụ Mết, đã soi tỏ xác mười tên giặc, trong

đó có thằng Dục ác ôn, nằm sóng soài giữa vũng máu trên nhà ưng Cây xà nu đã chia ngọt sẻ bùi với đồng bào Xô Man trong những năm dài đánh Mĩ và lũ tay sai bán nước!

Nếu như nhà thơ Thu Bồn lấy cánh chim chơ-rao, một nhà thơ khuyết danh

đã lấy cây kơ-nia làm biểu tượng cho lòng dân và sức mạnh quật khởi của núi rừng Tây Nguyên hùng vĩ, thì nhà văn Nguyễn Trung Thành đã thành công khắc hoạ vẻ đẹp tráng lệ của rừng xà nu để nói lên khí phách anh hùng của dân làng Xô Man, của chủ nghĩa anh hùng Việt Nam Hơi hướng Tây Nguyên, màu sắc thần kì, không khí thiêng liêng, phong vị những sinh hoạt truyền thống của núi rừng và con người Tây Nguyên được thể hiện một cách hào hùng qua hình tượng rừng xà nu

Câu chuyện cụ Mết kể phảng phất phong vị anh hùng ca Đêm kể chuyện dưới ánh lửa xà nu chắc cũng giống như đêm già làng thường kể về các bài: anh hùng

ca truyền thông của Tây Nguyên Giọng điệu sử thi của Rừng xà nu bắt nguồn từ đó

Cây xà nu gắn với quá khứ, hiện tại anh hùng, gắn bó vơ mọi sinh hoạt, phong tục và đời sống văn hóa của dân tộc Tây Nguyên, khiến cho câu chuyện làng Xô Man đánh

Mĩ lung linh sắc màu huyền thoại như Đam San, Xinh Nhã thuở nào

Có thể nói hình tượng xà nu là mô típ chủ đạo của tác phẩm Xà nu trở thành biếu tượng cho cuộc sống và phẩm chất của dân làng Xô Man Đó là một sáng tạo nghệ thuật đặc sắc của Nguyễn Trung Thành Nhà văn đã lựa chọn hình ảnh cây xà

nu và đem lại cho nó những ý nghĩa mới, những vẻ đẹp mới để dựng lên bức tranh sử thi chống Mĩ của những con người kiên cường bất khuất nơi núi rừng hùng vĩ Tây Nguyên

Câu văn mở đầu được lặp lại ở cuối tác phẩm (đứng trên đồi xà nu ấy trông

ra đến hết tầm mắt cũng không thấy gì khác ngoài những đồi xà nu nối tiếp tới chân trời) gợi ra cảnh rừng xà nu hùng tráng, kiên dũng và bất diệt, gợi ra sự bất diệt, kiêu dũng và hùng tráng của con người Tây Nguyên nói riêng và con người Việt Nam nói chung trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước vĩ đại Ấn tượng đọng lại trong kí

ức người đọc mãi mãi chính là cái bát ngát của cánh rừng xà nu kiêu dũng đó

2 Hình tượng người anh hùng Tnú

a Xuất thân và số phận đầy đau thương

Trong Rừng xà nu nhân vật Tnú hiện lên với đầy đủ những phẩm chất và

vẻ đẹp của một người anh hùng theo khuynh hướng sử thi, là hình tượng chung, vẻ đẹp tinh thần chung mà cả cộng đồng dân tộc đều hướng tới Tính sử thi trước hết là bắt nguồn từ lai lịch và số phận của Tnú, anh từ nhỏ đã là đứa trẻ mồ côi, được sống và lớn lên trong vòng tay bảo bọc, nâng đỡ của dân làng Xô Man, một ngôi làng có truyền thống đánh giặc bất khuất từ bao đời nay Chính vì thế bản thân Tnú từ khi còn đỏ hỏn cho đến khi trưởng thành đều được thừa hưởng từ cái nôi truyền thống nhiều phẩm chất tốt đẹp và trở thành một con người mang vẻ đẹp kết tinh của cộng đồng, mà theo lời cụ Mết nói: "Đời nó khổ nhưng bụng nó sạch như nước suối làng ta"

Khi lớn lên Tnú yêu và lấy Mai, cô bạn cùng chơi từ thuở tấm bé về làm vợ, những tưởng hai người sẽ có cuộc sống hạnh phúc cùng đứa con mới chào đời, thì tai họa ập đến Tnú làm cách mạng, trốn trên rừng, giặc bắt Mai và con anh làm mồi nhử, chúng tra tấn hành hạ dã man hai mẹ con đến chết Tnú không thể cứu kịp vợ, phải tận mắt chứng kiến cái chết thương tâm của người vợ trẻ và đứa con chưa đầy tháng, nó trở thành đả kích và nỗi đau không thể nào nguôi trong lòng người anh hùng này Không chỉ vậy, sau khi mất vợ, mất con, bi kịch vẫn không buông tha cho Tnú, anh bị

giặc bắt, tra tấn, dùng nhựa xà nu đốt cháy mười đầu ngón tay của anh, khiến anh mất

đi đôi bàn tay khỏe mạnh, đủ đầy Như vậy có thể thấy rằng trong một khoảng thời gian ngắn nhân vật này đã phải nhận cả hai nỗi đau mạnh mẽ đả kích cả thể xác lẫn tâm hồn

Đó là số phận bi thương và bất hạnh, đồng thời cũng là những thử thách để giúp Tnú trưởng thành trong sự nghiệp cách mạng, cũng như củng cố và làm sáng rõ hơn lý tưởng chiến đấu và hy sinh cho sự nghiệp giải phóng dân tộc Bởi lẽ giờ đây trên vai người anh hùng không chỉ mang mối nợ nước, nợ quê hương mà hơn cả đó còn là mối thù nhà sâu sắc, mối thù của cá nhân, nó trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy người anh hùng hoàn thiện bản thân và kiên cường hơn trong công cuộc đấu tranh chống giặc thù

b Tinh thần dũng cảm, lòng gan dạ, sự nhanh nhẹn, nhạy bén, không sợ hy sinh và tinh thần giác ngộ cách mạng sớm

Ngay từ khi còn nhỏ Tnú đã thể hiện là một cậu bé gan góc, bướng bỉnh, rắn rỏi, mạnh mẽ Những ngày ấy làng Xô Man bị kẻ thù khủng bố điên cuồng "không bữa nào nó không đi lùng, không đêm nào chó của nó và súng của nó không sủa vang rừng" Anh Xút bị giặc treo cổ lên cây vả đầu làng, bà Nhan bị chặt đầu cột tóc treo đầu súng vì đã vào rừng nuôi cán bộ nhưng những điều ấy không khiến cho Tnú sợ hãi

Tnú còn bé đã xung phong làm nhiệm vụ nuôi giấu cán bộ, khi được anh Quyết hỏi có sợ bị bắn không, Tnú rất khảng khái nhắc lại đúng lời cụ Mết rằng: "Cán

bộ là Đảng Đảng còn núi nước này còn!", thể hiện tấm lòng kiên trung, sớm giác ngộ cách mạng từ những ngày còn thơ bé của Tnú Bên cạch đó, anh còn quyết tâm học chữ cho thật giỏi để làm cách mạng, có lần vì không nhớ nổi chữ mà Tnú đập vỡ bảng, thậm chí lấy đá đập vào đầu đến chảy máu Sự gan dạ và mưu trí của anh còn được thể hiện khi đi liên lạc: "Không bao giờ đi đường mòn leo lên cây cao nhìn quanh một lượt rồi mới xé rừng mà đi, lọt tất cả các vòng vây", rồi qua sông không chọn chỗ nước

êm mà cứ chọn chỗ thác mạnh mà bơi ngang để tránh khỏi tầm mắt của lũ giặc Khi bị giặc bắt, Tnú nhanh trí nuốt luôn cả thư, khi bị bắt giam Tnú cũng tìm cách vượt ngục

để trở về buôn làng

c Lòng trung thành tuyệt đối với cách mạng, sự căm thù giặc sâu sắc và ý thức tổ chức kỷ luật cao