Bài kiểm tra số 2 Bài tập nhóm Môn Triết học BÀI TẬP NHÓM MÔN TRIẾT HỌC Đề tài Phân tích và đánh giá tư tưởng nhân quyền trong triết học Phương Tây thời cận đại, từ đó có suy nghĩ gì về vấn đề nhân quyền trong quá trình xây dựng kinh tế thị trường ở Việt Nam LỜI MỞ ĐẦU Hiện nay, vấn đề con người nổi lên ở vị trí trung tâm trong những suy tư của nhân loại Sự ra tăng ngày càng lớn của những quan điểm ngày càng lớn về vấn đề con người, không chỉ từ phía các nhà khoa học mà cả từ phí chính trị gia,.
Trang 1BÀI TẬP NHÓM - MÔN TRIẾT HỌC
Đề tài:
Phân tích và đánh giá tư tưởng nhân quyền trong triết học Phương Tây thời cận đại, từ đó có suy nghĩ gì về vấn đề nhân quyền trong quá trình xây dựng kinh tế thị trường ở Việt Nam
LỜI MỞ ĐẦU
Hiện nay, vấn đề con người nổi lên ở vị trí trung tâm trong những suy tư của nhân loại Sự ra tăng ngày càng lớn của những quan điểm ngày càng lớn về vấn đề con người, không chỉ từ phía các nhà khoa học mà cả từ phí chính trị gia, các nhà hoạch định chính sách, các nhà quản lý… đương nhiên gắn liền vai trò quyết định của nhân tố con người trong mọi lĩnh vực của sự phát triển, đặc biệt trong thời đại kinh tế thị trường hiện nay Để có phương hướng nhận thức và giải quyết đúng đắn những vấn đề liên quan đến con người, đối với chúng ta có một điều kiện không thể thiết là phải nắm được những quan điểm cơ bản về nhân quyền và phương pháp luận nghiên cứu con người trong triết học phương Tây Chính vì vậy việc phân tích và đánh giá tư tưởng con người trong triết học nhân bản phương Tây cận đại giúp chúng ta có được một cái nhìn đúng đắn và giá trị của triết học phương Tây cận đại đạt được trong quan niệm nhân quyền của mình
Trang 2I Tổng quan triết học phương Tây thời cận đại:
1 Lịch sử ra đời triết học phương Tây thời cận đại:
Khác với thời kì Phục hưng, thời cận đại (thế kỷ XVII-XVIII) ở các nước Tây Âu là thời kì giai cấp tư sản đã giành được thắng lợi về chính trị trước giai cấp phong kiến Ba cuộc cách mạng tư sản lớn đã nổ ra và thành công: Cách mạng tư sản Hà Lan cuối thế kỷ XVI ; Cách mạng tư sản Anh (1642-1648); Cách mạng tư sản Pháp (1789-1794)
Phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa được xác lập và trở thành phương thức sản xuất thống trị, nó đã đặt ra những yêu cầu mới cho khoa học và kỹ thuật phát triển Đây là thời kỳ khoa học tự nhiện bắt đầu phân ngành mạnh, hình thành các bộ môn độc lập như toán học, vật lý, hóa học, sinh vật học,… Đặc trưng của khoa học thời kỳ này là khoa học tự nhiên thực nghiệm, các tri thức khoa học hầu hết là những sản phẩm của thực nghiệm, vì vậy dẫn tới thói quen nhìn nhận đối tượng nhận thức trong sự trừu tượng tách rời, cô lập, không vận động, không phát triển…
Chính điều kiện kinh tế - xã hội và khoa học tự nhiên thời cận đại quy định đặc trưng về mặt triết học thời kỳ này:
• Thứ nhất, đây là thời kì thắng lợi của chủ nghĩa duy vật đối với chủ
nghĩa duy tâm, của những tư tưởng vô thần đối với hữu thần luận
• Thứ hai, chủ nghĩa duy vật thời kì này mang hình thức của chủ nghĩa
duy vật siêu hình, máy móc Phương pháp siêu hình thống trị, phổ biến trong lĩnh vực tư duy triết học và khoa học
• Thứ ba, đây là thời kì xuất hiện những quan điểm triết học tiến bộ về
lĩnh vực xã hội, nhưng nhìn chung vẫn chưa thoát khỏi quan điểm duy tâm trong việc giải thích xã hội và lịch sử.Những đặc điểm ấy thể hiện
rõ nét trong quan niệm của một số triết gia, điển hình như B.Xpinôda, Ph.Bêcơn T.Hôpxơ, R.Đêcactơ, G.Lamettri, Đ.Điđơrô, P.Hônbách, G.G.Rutxô
Trang 3• Thứ tư, trước sự phát triển mạnh mẽ của tư tưởng duy vật vô thần của
thời cận đại, chủ nghĩa duy tâm và thần học buộc phải có những cải cách nhất định Nhu cầu ấy được phản ánh đặc biệt trong triết học duy tâm chủ quan của nhà triết học thần học người Anh G.Beccơli
2 Đặc điểm của triết học phương Tây thời cận đại:
Triết học phương Tây thời kỳ cận đại là thế giới quan của giai cấp tư sản mới, một giai cấp cách mạng đấu tranh chống quý tộc và nhà thờ Cơ đốc giáo cho nên nó đặc trưng của chủ nghĩa duy vật tiến bộ
Bên cạnh đó sự phản kháng của nhà thờ Cơ đốc giáo và sự dung hòa
về lợi ích của hai giai cấp địa chủ và tư sản trong những cuộc cách mạng thiếu triệt để ở Anh, Hà Lan làm cho chủ nghĩa duy tâm và các hình thực thần luận hay phiếm thần luận tiếp tục tồn tại
Ngoài vấn đề bản thể luận triết học thời kỳ này đặc biệt quan tâm đến vấn đề nhận thức luận, vấn đề phương pháp nhận thức được ưu tiên phát triển làm xuất hiện các đường lối duy cảm và duy lý Phương pháp siêu hình dần dần thắng thế phương pháp tư biện duy lý thời trung cổ
II Các tư tưởng nhân quyền trong triết học phương Tây thời cận đại;
1 Phranxis Bêcơn (1561-1621):
Phranxis Bêcơn (Francis Bacon) là nhà triết học vĩ đại thời cận đại C.Mác coi Ph.Bêcơn là ông tổ của chủ nghĩa duy vật Anh và khoa học thực nghiệm Bắt đầu từ Ph.Bêcơn, lịch sử triết học Tây Âu bước sang một giai đoạn phát triển mới với những màu sắc riêng
Ph.Bêcơn sinh trong một gia đình quý tộc Anh Sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Kembritgiơ, ông công tác nhiều năm trong ngành ngoại giao cho vương triều Xtiua Mặc dù sống ở nước Anh trước thời kì cách mạng tư sản, nhưng Ph.Bêcơn là người nhiệt liệt ủng hộ những cải cách tư sản nhằm
Trang 4tác phẩm lớn của ông là Đại phục hồi các khoa học (1605), Công cụ mới (1620)
Nhân bản học và quan niệm về tôn giáo
Ph.Bêcơn coi con người là sản phẩm cuả tạo hoá, do vậy khoa học về con người cũng là khoa học về tự nhiên Tiếp thu quan niệm của Arixtốt về con người, Ph.Bêcơn chia linh hồn thành các dạng "linh hồn thực vật", "linh hồn động vật", "linh hồn lý tính" Hai phần đầu thuộc về linh hồn cảm tính,
có cả ở thực vật và động vật Trong con người, linh hồn cảm tính là một dạng chất lỏng, pha loãng trong cơ thể Chúng vận động theo các dây thần kinh, tựa như các đường ống, tác động lên các giác quan, điều khiển chức năng sống của cơ thể Bộ phận linh hồn này có thể bị huỷ hoại cùng cơ thể khi con người chết đi Linh hồn lý tính có nguồn gốc từ Thượng đế Đó là một khả năng kì diệu mà chúa đã ban cho con người, mang tính thần thánh Vì con người có cả hai dạng linh hồn nên con người vừa rất gần với động vật lại vừa
có cái gì đó siêu phàm, và do đó, bản chất con người không cho phép con người theo lập trường hoàn toàn vô thần Con người cần có tôn giáo để vượt qua những lúc con người mềm yếu, bất lực Tôn giáo mang lại cho con người niềm tin nhưng nhà thờ không được phép dùng các biện pháp chống lại các nhà vô thần, không được cản trở các hoạt động khoa học, nghệ thuật của con người
Nhìn chung, quan niệm trên của Ph.Bêcơn thể hiện sự thoả hiệp giai cấp tư sản Anh thời đó với các vấn đề tôn giáo
2 Tômát Hôpxơ (1588-1679)
Tômát Hôpxơ (Thomas Hobbs) là nhà triết học nổi tiếng, đại biểu của chủ nghĩa duy vật Anh thế kỷ XVII, người có công cụ thể hoá và phát triển nhiều quan niệm duy vật của Ph.Bêcơn Ông sinh trong một gia đình linh mục ở nông thôn nước Anh Ngay từ nhỏ ông đã học và thông thạo tiếng
Trang 5Latinh và tiếng Hy Lạp cổ Khi còn là sinh viên Trường đại học Tổng hợp Ôxpho, ông tích cực nghiên cứu các vấn đề vật lý và lôgic Trong thời gian
nổ ra cách mạng tư sản Anh (1642-1648), ông cùng nhiều bạn bè lưu vong sang Pháp và nhiều nước khác Đây là thời kì ông viết nhiều tác phẩm triết học
a Quan niệm của T.Hôpxơ về bản chất và đối tượng của triết học
Cũng như Ph.Bêcơn, T.Hôpxơ cho rằng tri thức là sức mạnh, do vậy phải tăng cường phát triển các khoa học, nhất là triết học Lý luận triết học phải phục vụ thực tiễn của con người vì nó giúp cho con người hiểu biết về các sự vật T.Hôpxơ là người cụ thể hoá và phát triển các quan niệm duy vật của Ph.Bêcơn trong việc giải quyết các vấn đề xã hội Ông loại bỏ nhiều yếu
tố thần học và tiếp tục cuộc đấu tranh cho thế giới quan khoa học duy vật Các vấn đề chính trị xã hội được ông đặt lên hàng đầu
Khác với Ph.Bêcơn, T.Hôpxơ khẳng định thần học là lĩnh vực hoàn toàn thuộc về tôn giáo; sự ngu dốt, sợ hãi sinh ra tôn giáo Còn triết học là hoạt động trí tuệ của con người nhằm khám phá ra bản chất của sự vật Tất
cả những lĩnh vực khoa học như hình học, vật lý học, đạo đức đều chỉ là những lĩnh vực khác nhau của triết học Trong một mức độ nhất định, T.Hôpxơ đã đồng nhất đối tượng của triết học với đối tượng của các khoa học cụ thể Tuy nhiên cách đặt vấn đề của ông mang tính tiến bộ, với mong muốn loại bỏ hoàn toàn thần học và chống lại thuyết về chân lý hai mặt của Ph.Bêcơn
Theo T.Hôpxơ, vấn đề trung tâm của triết học là vấn đề con người Các tác phẩm Về con người (1658), Về người công dân (1642) của ông đều bàn về vấn đề này Từ việc coi con người vừa là một thực thể tự nhiên, vừa
là một thực thể đạo đức và tinh thần, ông chia triết học thành triết học tự nhiên và triết học đạo đức, hay còn gọi là triết học xã hội
Trang 6b Quan niệm về thế giới
T.Hôpxơ thừa nhận sự tồn tại khách quan của thế giới Đó là sự tồn tại
có trước con người, không phải do chúa trời sinh ra Theo quan điểm duy danh, ông khẳng định thế giới chỉ tồn tại những sự vật riêng lẻ Mọi khái niệm như "thực thể", "vật chất" đều chỉ là những tên gọi Ông nói, "trong thế giới chẳng có gì chung cả, ngoài các tên gọi" Tuy nhiên ông không phủ nhận cái chung trong trí tuệ con người, mặc dù quy nó thành các ngôn từ, tên gọi Từ đây, ông phủ nhận nội dung bản thể luận của tất cả các phạm trù mang tính khái quát của khoa học Thậm chí ông coi "chân lý không phải là tính chất của các sự vật mà là tính chất của các suy diễn của chúng ta về các
sự vật" "Giữa các tên gọi và các sự vật chẳng có sự giống nhau nào cả, và không thể có một sự so sánh nào cả"
Nói chung, trong quan niệm của T.Hôpxơ về thế giới, ông là nhà duy vật nhưng lập trường duy danh đã làm giảm giá trị các quan niệm duy vật của ông Ông triệt để hơn so với Ph.Bêcơn trong quan niệm về giới tự nhiên,
về quan hệ giữa triết học và thần học, v.v nhưng chủ nghĩa duy danh đã dẫn ông đến xa rời lập trường đó
c Quan niệm về con người
Con người, theo T.Hôpxơ là một thực thể thống nhất giữa tính tự nhiên
và tính xã hội Về bản tính tự nhiên, mọi người khi sinh ra đều như nhau, sự khác nhau nhất định giữa họ không lớn Nhưng con người ai cũng có khát vọng và nhu cầu riêng của mình Đây là tiền đề để con người làm điều ác Mỗi người đều ích kỉ, vì lợi ích riêng của mình mà có thể chà đạp tất cả
"Con người là một động vật độc ác và ranh ma hơn cả chó sói, gấu và rắn" Mỗi người hành động trước tiên là "vì tính ích kỉ yêu bản thân mình chứ
Trang 7không phải vì xã hội, không phải vì lợi ích của người khác" Vì thế mà đẩy loài người đến chiến tranh liên miên, gây ra bao nhiêu đau khổ và chết chóc Công lý và khoa học về pháp quyền, bởi vậy, luôn luôn bị bác bỏ bởi những ngòi bút và thanh kiếm Theo T.Hôpxơ, bản tính tự nhiên của con người đó
là tính ích kỉ; trạng thái xã hội mà con người sống là "một cuộc chiến tranh của tất cả chống lại tất cả"
Tuy nhiên, theo T.Hôpxơ, "trạng thái tự nhiên" trên đây của con người ngày nay không còn nữa; nó tồn tại một cách trọn vẹn ở thời nguyên thuỷ xa xưa Tư tưởng của T.Hôpxơ được Đácuyn áp dụng vào thế giới động vật và phát hiện ra quy luật đấu tranh sinh tồn và chọn lọc tự nhiên của các loài sinh vật Sau đó những người theo chủ nghĩa Đácuyn xã hội truyền bá, áp dụng trở lại xã hội
Quam niệm của T.Hôpxơ mặc dù chưa đánh giá đúng mức đặc trưng riêng của loài người so với loài vật, chưa thấy được bản tính xã hội, tính nhân loại của con người, nhưng nó mang những yếu tố hợp lý nhất định: Một mặt, nó cho thấy sự tương đồng nào đó giữa loài người và loài vật, mặt khác,
nó chỉ ra rằng, chính lợi ích của các cá nhân là một trong những động lực trực tiếp của hoạt động của con người và phát triển của xã hội
d Quan niệm về xã hội và tôn giáo
Xuất phát từ quan niệm trên đây về trạng thái tự nhiên của con người, T.Hôpxơ khẳng định khả năng bẩm sinh của con người càng bình đẳng bao nhiêu thì nó càng bất hạnh bấy nhiêu, vì cuộc đấu tranh sinh tồn của mỗi người càng khó khăn và phức tạp Ai cũng phải lo sợ cho tính mạng và cuộc sống của mình Và chính điều đó đã thúc đẩy mọi người đi đến kí kết khế ước xã hội, thiết lập nên nhà nước Do vậy, mỗi dân tộc đều phải trải qua hai giai đoạn phát triển: giai đoạn tự nhiên và giai đoạn xã hội công dân (giai đoạn có nhà nước)
Trang 8Nhà nước là sự sáng tạo cao nhất mà con người có thể làm được Sau khi nhân dân lập ra nhà nước, nhà nước đóng vai trò điều hành sự phát triển của xã hội, xử phạt những ai vi phạm lợi ích chung của mọi người Nhà nước
"tựa như một con người nhân tạo" mà chính phủ là linh hồn của con người
đó Tuy nhiên sự xuất hiện của nhà nước cũng có mặt hạn chế, ở chỗ nó làm giảm các khát vọng tự nhiên của con người, do đó tự do của con người bị thu hẹp Nhưng con người cần phải có nhà nước để được sống yên ổn Đạo luật của nhà nước là tất yếu Nhiệm vụ của nhà nước là phải trừng phạt, nhưng công minh; mỗi cá nhân có nghĩa vụ phải tuân theo
Mặc dù cho rằng, sự ngu dốt, sự sợ hãi sinh ra tôn giáo nhưng T.Hôpxơ lại khẳng định bản thân tôn giáo là cần thiết để khuyên răn mọi người làm theo các chuẩn mực của nhà nước, tức làm theo luật pháp Đó là công cụ để nhà nước dễ dàng chỉ đạo xã hội hơn, nhưng nhà nước không phải tuân theo nhà thờ mà nhà thờ phải phục tùng nhà nước Các nhà vô thần tuy không có tội nhưng là những người suy nghĩ nông cạn
Nhìn chung, triết học xã hội của T.Hôpxơ có nhiều mặt hạn chế trong quan niệm về bản chất, nguồn gốc của nhà nước, cũng như về bản chất con người Ông còn chịu nhiều ảnh hưởng của chủ nghĩa duy vật tự nhiên trong việc xem xét các hiện tượng xã hội Tuy nhiên, việc ông coi nhà nước là do con người lập ra để phục vụ con người là một đòn giáng mạnh vào các quan niệm duy tâm, thần thánh hoá chế độ phong kiến đang thối nát, suy tàn Việc khẳng định cần thiết phải xoá bỏ trạng thái tự nhiên của con người là thể hiện xu hướng tư sản tiến bộ đòi đấu tranh xoá bỏ thần quyền và đẳng cấp của chế độ phong kiến, mở rộng dân chủ và xã hội
3 Rơnê Đêcáctơ (1596-1654)
Rơnê Đêcáctơ (Rene Descartes) là nhà triết học, nhà bách khoa toàn thư vĩ đại người Pháp Có thể nói, cùng với Ph.Bêcơn, "Đêcáctơ đã tạo ra một cuộc cách mạng trong lịch sử tư tưởng triết học" Tây Âu cận đại
Trang 9Rơnê Đêcáctơ sinh trong một gia đình quý tộc miền Nam nước Pháp.
Mồ côi mẹ từ nhỏ, ông được bố cho học ở một trường phổ thông nổi tiếng ở Liaflet Bất mãn với chương trình học thời đó, ông tuyên bố rằng, kết quả duy nhất trong thời gian học phổ thông là làm cho ông dốt thêm! Ông đặc biệt say mê nghiên cứu về triết học và khoa học tự nhiên Ông để lại nhiều tác phẩm nổi tiếng như Các quy tắc chỉ đạo lý tính (1630), Thế giới (1633), Các nguyên lý của triết học (1644), Suy diễn về phương pháp (1637-1638)
R.Đêcactơ là nhà triết học nhị nguyên, chủ yếu bàn về nhận thức luận
và phương pháp luận và là người sáng lập chủ nghĩa duy lý
a Quan niệm của R.Đêcactơ về bản chất và vai trò của triết học
Cũng như Ph.Bêcơn, R.Đêcactơ đặc biệt đề cao vai trò của triết học đối với đời sống của con người Theo ông, trình độ phát triển của tư duy triết học là tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá mức độ văn minh của con người và sự ưu việt của dân tộc này so với dân tộc khác Bởi vì, "chỉ có triết học là phân biệt chúng ta khác với bọn thổ dân và bọn mọi rợ, và dân tộc nào văn minh hơn, có học thức hơn thì dân tộc đó có triết lí tốt hơn" "Triết học
là sự thể hiện cơ bản nhất sự thông thái của con người không chỉ trong lĩnh vực nhận thức mà cả trong các công việc khác."
Trong quan niệm của R.Đêcactơ, triết học theo nghĩa rộng là tổng thể tri thức của con người về nhiều lĩnh vực; theo nghĩa hẹp là siêu hình học, được coi như nền tảng của hệ thống thế giới quan R.Đêcactơ cho rằng có sự thống nhất hữu cơ giữa các khoa học vì đối tượng chung của chúng là Thượng đế, giới hiện thực và con người như một chỉnh thể thống nhất Mục đích chung của chúng là khám phá ra chân lý Toàn bộ thế giới quan khoa học của con người "tương tự như một cái cây, mà bộ rễ của nó là siêu hình học, thân cây là vật lý học, còn toàn bộ các khoa học khác có thể quy thành y học, cơ học và đạo đức học thì như những chiếc cành mọc ra từ thân cây đó"
Trang 10Nhiệm vụ của triết học là: thứ nhất, xây dựng nguyên lý, phương pháp luận cơ bản làm cơ sở cho các khoa học khám phá chân lý, đồng thời hoàn thiện và phát triển chúng; thứ hai, giúp con người thống trị và làm chủ được giới tự nhiên trên cơ sở nhận thức các quy luật của nó Muốn vậy, "cần phải thay thế thứ triết học tư biện bằng một thứ triết học thực tiễn, theo đó nhận biết được sức mạnh tất cả các sự vật xung quanh chúng ta cũng rõ ràng như chúng ta biết các nghề thủ công khác nhau của những người thợ lành nghề
Từ đó chúng ta có thể ngang tầm với họ, sử dụng những lực lượng đó trong tất cả mọi lĩnh vực, và như vậy trở thành chủ nhân và chúa tể giới tự nhiên" Quan niệm trên là quan niệm mang tính cách mạng Nó khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của sự phát triển của khoa học đối với đời sống xã hội, đồng thời là bước tiếp cận ban đầu cho một quan niệm duy vật về bản chất
và nhiệm vụ của triết học
Để xây dựng một thứ triết học mới, ông bắt đầu từ việc phê phán mạnh mẽ các tư tưởng của giáo hội và kinh viện Gạt bỏ những đạo lý kinh viện của tôn giáo, R.Đêcactơ đưa lý trí lên hàng đầu trong lý luận nhận thức R.Đêcactơ cho rằng phải coi lý tính, trí tuệ con người là toà án thẩm định và đánh giá mọi tri thức, quan niệm mà nhân loại đã đạt được, nghi ngờ mọi cái
mà thường ngày vẫn cho là đúng Nghi ngờ là điểm xuất phát của phương pháp khoa học; nghi ngờ là để tìm ra chân lý, đó chỉ là tiền đề chứ không phải kết luận Sở dĩ R.Đêcactơ coi nghi ngờ là điểm xuất phát là vì, theo ông, không thể nghi ngờ được là chính bản thân chủ thể đang nghi ngờ Ông viết: Tôi đang hoài nghi sự tồn tại của tất cả, nhưng tôi không thể hoài nghi sự tồn tại của chính mình, vì tôi đang nghi ngờ Nếu tôi không tồn tại thì làm sao tôi lại có thể đnag nghi ngờ được Nhưng mặt khác, chính vì tôi đang nghi ngờ thì tôi mới biết rằng mình đang tồn tại Bởi vậy, tôi đang tồn tại là nhờ việc tôi đang nghi ngờ Mà nghi ngờ thì cũng là suy nghĩ, là tư duy Do đó, ông đưa ra nguyên lí: "Tôi tư duy, vậy tôi tồn tại" (Cogito, ergo sum)