Tài liệu TÌM HIỂU BÀI “VIỆT BẮC” CỦA TỐ HỮU pot

TÌM HIỂU BÀI “VIỆT BẮC” CỦA TỐ HỮU MỤC TIÊU : - Cảm nhận được một thời kháng chiến gian khổ mà anh hùng, nhất là nghĩa tình gắn bó thắm thiết của những người kháng chiến với Việt Bắc,

TÌM HIỂU BÀI “VIỆT BẮC” CỦA TỐ HỮU

MỤC TIÊU :

- Cảm nhận được một thời kháng chiến gian khổ mà anh hùng, nhất là nghĩa tình gắn bó thắm thiết của những người kháng chiến với Việt Bắc, với nhân dân, đất nước

- Nghệ thuật bài thơ đậm đà tính dân tộc, làm dạt dào thêm tình yêu quê hương đất nước trong tâm hồn mỗi người Việt Nam

I/Tìm hiểu chung

1/ Hoàn cảnh và mục đích sáng tác

- Tháng 10/1954, Trung ương Đảng, Chính phủ về tiếp quản thủ đô Hà Nội Tố Hữu đã từng gắn bó với Việt Bắc trong suốt những năm kháng chiến Nhà thơ đã viết bài thơ này

- Một trang sử mới của đất nước, một giai đoạn mới của cách mạng mở ra Tố Hữu viết bài thơ này với xúc cảm của anh cán bộ kháng chiến

+ Bài thơ nhằm tổng kết, tái hiện lại giai đoạn gian khổ, vẻ vang của cách mạng

và kháng chiến ở chiến khu Việt Bắc, nó trở thành kỉ niệm khắc sâu lòng người

+ Bài thơ là khúc ca hùng tráng về cuộc kháng chiến và con người kháng chiến, đồng thời thể hiện tình cảm ân nghĩa thuỷ chung

+ Bài thơ còn thể hiện những dự cảm, mong ước về tương lai giữa miền xuôi

và miền ngược

- Đoạn trích SGK nằm trong phần đầu của bài thơ Nửa sau của bài thơ chủ yếu nói về hẹn ước, tương lai giữa miền xuôi và miền ngược

2/ Kết cầu của bài thơ

- Kết cấu là thuật ngữ chỉ nội dung và hình thức của một tác phẩm văn học (thơ, văn) Những biểu hiện bên ngoài là hình thức bên trong là nội dung

- Bài thơ có kết cấu theo lối đối đáp của ca dao trữ tình Thực chất nó là lối độc thoại, đắm mình trong hoài niệm ngọt ngào về quá khứ Nó nêu bật tình nghĩa thắm thiết của con người với cách mạng và kháng chiến Nó còn là khát vọng về tương lai

và nhiều dự cảm mới mẻ

- Lời đối đáp giữa mình, ta, kẻ ở người đi chỉ là sự phân thân của nhân vật trữ tình, chỉ là cách để tâm trạng bộc lộ đầy đủ hơn trong hô ứng, đồng vọng giữa hai con người tưởng tượng

- Bài thơ chia làm 2 phần Đoạn trích thuộc phần đầu ôn lại những kỉ niệm đầy nghĩa tình sâu nặng của con người Đó là tình cảm của anh cán bộ kháng chiến đối với

thiên nhiên và con người Việt Bắc, tình cảm của Việt Bắc đối với cách mạng và

kháng chiến

3/ Cảm xúc chủ đạo của đoạn trích

- Cảm xúc chủ đạo là tình cảm của nhân vật trữ tình

Đoạn trích bộc lộ nỗi nhớ thương da diết của anh cán bộ kháng chiến với thiên nhiên và con người Việt Bắc Đồng thời là khúc ca hùng tráng về cuộc kháng chiến Tình cảm ấy đọng lại niềm tin vào Đảng, vào Bác Hồ

II Đọc hiểu văn bản

1 Cuộc chia tay

- Nhà thơ tạo ra lời đối đáp giữa kẻ ở người đi

+ Việt Bắc hỏi:

Mình về có nhớ ta chăng

Mười lăm năm ấy thiết tha mặn nồng

Mình về mình có nhớ không

Nhìn cây nhớ núi nhìn sông nhớ nguồn

+ Anh cán bộ kháng chiến trả lời:

“Tiến ai… hôm nay”

- Sử dụng từ ngữ diễn tả trong tình yêu đôi lứa, vợ chồng

+ Mình (trở đi trở lại)

+ Ta

- Bằng âm điệu ngọt ngào như lời ru trong thể thơ lục bát Ba biện pháp nghệ thuật trên đây đã đưa người đọc vào thế giới tâm tình đầy ân nghĩa, trải dài trong không gian, thời gian tâm tưởng

- Lời của Việt Bắc lên tiếng trước Đây là thể hiện sự nhạy cảm về tâm hồn trước hoàn cảnh đổi thay Việt Bắc hỏi về thời gian “mười lăm năm ấy”, hỏi về không gian “nhìn cây nhớ núi, nhìn sông nhớ nguồn” Hỏi về không gian và thời gian thường gợi kỉ niệm vừa gắn bó vừa sâu nặng Nó chứng tỏ người dân Việt Bắc sống gần gủi với thiên nhiên, với những gì rất cụ thể

Lời hỏi của Việt Bắc đã khơi dậy bao kỉ niệm, khơi nguồn cho nỗi nhớ Không gian và thời gian cụ thể “mười lăm năm” bỗng trở thành không gian và thời gian tâm tưởng

- Lời anh cán bộ kháng chiến Chia tay với Việt Bắc, anh cán bộ kháng chiến

thấy lòng mình bâng khuâng, xao xuyến Hàng loạt những từ ngữ gợi tâm trạng: “bâng khuâng”, “bồn chồn”, “tha thiết” Anh cất lên lời đáp Lời đáp lại như một câu hỏi

“Tiếng ai tha thiết bên cồn” Biết rồi đấy mà vẫn hỏi Một tiếng ai gợi ra sự gắn bó của người trong cuộc Nó như lời giả từ của một người yêu với một người yêu Hình ảnh “áo chàm” được lấy làm hoán dụ để chỉ người có áo, “áo chàm” màu áo không bao giờ phai nhạt ấy lại là biểu tượng cho tấm lòng son sắt thuỷ chung của đồng bào các dân tộc Việt Bắc với cách mạng và kháng chiến Cảm động nhất vẫn là hình ảnh

“cầm tay nhau biết nói gì hôm nay” Cuộc chia tay không nói nên lời Nó lưu luyến bịn rịn.Ta cũng chẳng nghe tiếng họ nói những gì với nhau Chỉ có đôi bàn tay nắm lấy bàn tay và nói giùm tất cả

Tạo ra sự đối đáp, nhà thơ đã dàn dựng được cảnh chia tay Nhưng đó chỉ là hình thức kết cấu bên ngoài, còn ở chiều sâu chính là sự thống nhất của tình cảm trong tiếng nói chung

- Đó là cách sử dụng ngôn ngữ diễn tả cuộc chia tay

Nhà thơ sử dụng rất sáng tạo đại từ “mình”

+ “Mình” chỉ bản thân người nói (ngôi thứ nhất) nhưng ở văn cảnh này “mình” còn chỉ đối tượng giao tiếp Một đối tượng gần gũi, gắn bó, thân thiết, người bạn đời yêu mến “Mình” đã chuyển sang ngôi thứ 2 nhằm diễn tả quan hệ tình yêu đôi lứa, tình vợ chồng “Mình” được dùng ở nghĩa thứ hai (đối tượng trực tiếp trò chuyện) Nó góp phần tạo ra mối quan hệ gắn bó giữa hai người – Anh cán bộ kháng chiến và đồng bào các dân tộc Việt Bắc Ngôn ngữ vừa giản dị, mộc mạc diễn tả tình cảm chân thật, cuộc chia tay bịn rịn, lưu luyến đến bâng khuâng

- Để diễn tả cuộc chia tay đầy lưu luyến, nhà thơ sử dụng câu thơ lục bát cân xứng, nhịp nhàng phù hợp với tâm trạng bâng khuâng của con người trong cuộc tiễn đưa:

- Mình về / mình có / nhớ chăng

Mười lăm năm ấy / thiết tha mặn nồng

Mình về / mình có / nhớ không

Nhìn cây nhớ núi / nhìn sông nhớ nguồn

- Tiếng ai / tha thiết / bên cồn

Bâng khuâng trong dạ / bồn chồn bước đi

Áo chàm / đưa buổi / phân li

Cầm tay nhau biết / nói gì hôm nay

Sự ngắt nhịp ấy chính là nhịp điệu tâm hồn Nó tạo ra sự cộng hưởng, đồng vọng của cả người ở, người đi Đó là nỗi nhớ da diểt, mênh mang với thiên nhiên, con người, với cách mạng và kháng chiến

2 Nỗi nhớ da diết về thiên nhiên con người Việt Bắc

- Trong đoạn trích có hơn 30 từ “nhớ” (cụ thể là 35 từ)

- Tác dụng của việc lặp lại nhiều lần từ “nhớ”

+ Về tâm lí, một hiện tượng, một âm thanh, một từ xuất hiện nhiều lần trước mắt ta, buộc ta phải chú ý

+ Về ý nghĩa “nhớ” gắn liền với đối tượng cụ thể Nó khắc sâu trong tâm trạng người đọc, người nghe về sắc thái tình cảm của con người Khi diễn tả nỗi nhớ của anh cán bộ kháng chiến, khi là sự đồng vọng cùng nhớ về sự kiện cách mạng, kháng chiến Nỗi nhớ mang nhiều cung bậc

- Đặc sắc của đoạn thơ là ở chỗ Tố Hữu tạo ra lối đối đáp trong tưởng tượng Nhà thơ để Việt Bắc hỏi:

+ Mình đi, có nhớ?

+ Mình về, có nhớ?

Mỗi cụm từ ấy xuất hiện tới ba lần Nó xoáy sâu vào lòng người, gợi nỗi

nhớ như dòng chảy Thiên nhiên Việt Bắc hiện ra:

“Trám bùi”, “măng mai”

+ Những mái nhà “hắt hiu lau xám”

+ Những địa danh cụ thể: “Tân Trào”, “Hồng Thái”

+ Những di tích lịch sử “mái đình, cây đa”

Ba tiếng “mình” trong một câu thơ mang lại cách hiểu khác nhau Theo cách hiểu thông thường mình (1), mình (2) chỉ người ra đi Mình (3) chỉ người ở lại Nhưng cũng có cách hiểu mình (1), mình (2), mình (3) chỉ là một đối tượng: người ra đi Người ra đi tự hỏi mình, tự đối thoại với mình để đừng bao giờ quên Việt Bắc Cũng có thể người ở lại nhắc người ra đi đừng có quên những ngày tháng, đừng quên chính mình, đánh mất mình Thơ như thế thật dung dị mà sâu sắc

Đáp lại sự khẳng định:

Ta với mình, mình với ta

Mình ta sau trước mặn mà đinh ninh

Mình đi mình lại nhớ mình

Nguồn bao nhiêu nước nghĩa tình bấy nhiêu

Cũng là ba tiếng “mình” Mình (1) và (2) chỉ người ra đi Mình (3) chỉ người ở lại Tiếng gọi ấy gần gũi, thân thiết quá Ta nghe như người yêu nói với người yêu, tiếng của người bạn đời yêu dấu, tiếng của vợ, của chồng Nhưng ba tiếng “mình” ấy cũng để chỉ người ra đi Lời hứa trở nên mặn mà, đinh ninh, sâu sắc Nhân vật trữ tình tự phân thân, lại hoà làm một xoáy sâu vào tiếng nói của tâm trạng để tìm sự đồng vọng của người đọc người nghe

- Đó là đoạn thơ:

Ta về mình có nhớ ta

Ta về ta nhớ những hoa cùng người

…

Nhớ ai tiếng hát ân tình thuỷ chung

- Thiên nhiên thật tươi tắn “Rừng xanh hoa chuối đỏ tươi” Thiên nhiên mang vẻ đẹp riêng của Việt Bắc “Mùa xuân mơ nở trắng rừng” không ở đâu có được Không chỉ có ở màu sắc đường nét mà cả âm vang sôi động: “ve kêu rừng phách đổ vàng”

- Cái hay, cái đẹp của đoạn thơ là sự kết hợp đến dung dị, cứ một câu tả về thiên nhiên là một câu nói về con người

+ “Đèo cao ánh nắng dao gài thắt lưng”: Con người thật bình dị, khoẻ khoắn trong lao động Đến những câu:

+ “Nhớ người đan nón chuốt từng sợi giang”

+ “Nhớ cô em gái hái măng một mình”

Con người cần mẫn trong công việc Con người Việt Bắc thật vui, thật tươi sung sướng đón nhận cuộc sống hoà bình, không có tiếng súng, hạnh phúc đã trở

về với họ “Nhớ ai tiếng hát ân tình thuỷ chung”

- Đoạn thơ hay và tiêu biểu khi nhớ về thiên nhiên và con người Việt Bắc Thiên nhiên làm nền để bức chân dung phác thảo về con người hiện lên mồn một Con người gần gũi với thiên nhiên, bình dị như thiên nhiên

- Nhớ về những con người lam lũ nghèo khổ:

Nhớ người mẹ nắng cháy lưng

Địu con lên rẫy bẻ từng bắp ngô

Tấm lưng người mẹ nghèo miền núi đã đi vào thơ không chỉ một mà nhiều người:

Em cu Tai ngủ trên lưng mẹ ơi

Em ngủ cho ngoan đừng rời lưng mẹ

(Nguyễn Khoa Điềm - Tiếng hát những em bé lớn trên lưng mẹ)

Buổi chiều mẹ lên rẫy

Thấy bóng cây Kơ nia

Bóng tròn che lưng mẹ

Về nhớ anh mẹ khóc

(Bóng cây Kơ nia-Ngọc Anh phỏng dịch theo điệu Ka choi)

Người đọc không thể quên hình ảnh “nắng cháy lưng” trong thơ Tố Hữu

- Nhớ về những người thuỷ chung son sắt, nghĩa tình với kháng chiến: Thương nhau chia củ sắn lùi

Bát cơm sẻ nửa, chăn sui đắp cùng

Thơ hay và thấm thía bởi đề cập tới nghĩa tình con người cùng chia sẻ gian khổ và niềm vui Cuộc sống con người chỉ đẹp khi gian khổ càng sắt son, gắn bó Thơ Tố Hữu luôn đi sâu phát huy những gì tốt đẹp của truyền thống hơn là theo hướng cách tân hiện đại Vì thế, nhà thơ khám phá những nét riêng của cuộc sống bình dị mà ấm áp của Việt Bắc:

Nhớ sao tiếng mõ rừng chiều

Chày đêm nện cối đều đều suối xa

- Nhưng cũng có lúc nỗi nhớ về cảnh và người Việt Bắc đẫm trong cảm xúc mơ màng, lãng mạn:

Nhớ gì như nhớ người yêu

Trăng lên đỉnh núi, nắng chiều lưng nương

Nỗi nhớ thật đẹp Ta nhận ra trong nỗi nhớ ba đối tượng không thể tách rời: đó là nhớ về thiên nhiên, con người cuộc kháng chiến hào hùng và niềm tin

sâu sắc

3 Nỗi nhớ về cuộc kháng chiến và niềm tin của con người

- Đoạn thơ sau:

+ “Nhớ khi giặc đến giặc lùng

… mai lên”

+ “Ai về ai có nhớ không… các khu”

Đọc những đoạn thơ này ta bắt nhịp được với âm vang, hình ảnh sống động của khúc ca hùng tráng về cuộc kháng chiến

+ Đó là cuộc kháng chiến thể hiện thể trận của chiến tranh nhân dân Toàn dân đánh giặc, đánh giặc ngay tại chỗ, đánh giặc bằng tất cả những gì có trong tay Dựa vào rừng núi để đánh giặc, quân dân đoàn kết:

Núi giăng thành luỹ sắt dây

Rừng che bộ đội, rừng vây quân thù

Mênh mông bốn mặt sương mù

Đất trời ta cả chiến khu một lòng

+ Đó là cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện Đây là hình ảnh trên đường

ra trận:

“Những người Việt Bắc của ta

…mai lên”

Những hình ảnh so sánh: “Đêm đêm rầm rập như là đất rung” Những hình ảnh khẳng định đội ngũ “Quân đi điệp điệp trùng trùng”;

Những hình ảnh đẹp trong chiến đấu “ánh sao đầu súng”;

Những hình ảnh khẳng định sức mạnh: “bàn chân nát đá”

Tin vui chiến thắng gắn liền với chiến dịch lớn:

Tin vui chiến thắng trăm miền

Hoà bình, Tây Bắc, Điện Biên vui về

Nhịp thơ sôi nổi, giọng thơ hào hùng, những hình ảnh gây ấn tượng mạnh

mẽ khác hẳn ở đoạn trên êm ả, ngọt ngào, Tố Hữu đã truyền đến cho người đọc,

người nghe khí thế sôi động của chiến tranh toàn dân mà không phải nhà thơ nào cũng có được Ở đây Tố Hữu đã kết hợp giọng điệu ngọt ngào của thơ lục bát với khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn

+ Tố Hữu đã phản ánh cuộc chiến tranh toàn diện:

Ai về ai có nhớ không

Ngọn cờ đỏ thẳm gió lồng cửa hang

…

Gửi dao miền ngược, thêm trường các khu

Ta vừa đánh giặc vừa lo phát triển kinh tế, vừa đánh giặc vừa chăm lo phát triển văn hoá Có như vậy mới thực hiện đúng đường lối kháng chiến trường kì gian khổ nhưng nhất định thắng lợi Ta nói vậy vì ta có niềm tin

- Tin vào Đảng và Bác Hồ:

ở đâu u ám quân thù

Nhìn lên Việt Bắc: cụ Hồ sáng soi

Ở đâu đau đớn giống nòi

Trông về Việt Bắc mà nuôi chí bền

Ở đâu, ở đâu dù u ám do quân thù tàn phá, giày xéo, đốt phá, chém giết hãy hướng về Việt Bắc Nơi ấy có Trung ương Đảng và Bác Hồ Câu thơ đã gieo

một niềm tin tưởng Nhịp thơ, lời thơ đã tạo ra giọng điệu trang trọng, lắng sâu trong niềm tin tưởng vô bờ Anh cán bộ kháng chiến và đồng bào các dân tộc Việt Bắc và cả chúng ta nữa đều có niềm tin ấy

+ Sử dụng thể thơ lục bát, một hình thức thơ ca dân tộc Nó phát huy đầy

đủ tiếng Việt nhất là con người Việt Nam Đó là thuỷ chung tình nghĩa, đạo lí uống nước nhớ nguồn

* Những suy nghĩ, tư tưởng tình cảm của con người đất nước gắn liền

với đạo lí tình nghĩa cách mạng

- Tình nghĩa thuỷ chung, son sắt với căn cứ địa cách mạng

Mình về có nhớ núi non

Nhớ khi kháng chiến thuở còn Việt Minh

Mình đi mình có nhớ mình

Tân Trào, Hồng Thái, mái đình cây đa

- Tình nghĩa thuỷ chung gắn bó trong những ngày kháng chiến gian khổ, ác liệt:

+ “Mình đi có nhớ những ngày

Mưa nguồn suối lũ những mây cùng mù

Mình về, có nhớ chiến khu

Miếng cơm chấm muối mối thù nặng vai”

+ “Nhớ sao ngày tháng cơ quan

Gian nan đời vẫn ca vang núi đèo”

+ “Nhớ khi giặc đến giặc lùng

Rừng cây núi đá ta cùng đánh Tây

Núi giăng thành luỹ sắt đầy

Rừng che bộ đội, rừng vây quân thù”

- Thuỷ chung tình nghĩa, thơ diễn tả lối sống theo đạo lí uống nước nhớ nguồn:

+ “Mười lăm năm ấy ai quên

Quê hương cách mạng dựng nên cộng hoà

Mình về mình lại nhớ ta

Mái đình Hồng Thái, cây đa Tân Trào”

- Thuỷ chung, son sắt với niềm tin vào Đảng, Bác Hồ:

+ “Ở đâu u ám quân thù

Nhìn lên Việt Bắc: Cụ Hồ sáng soi

Ở đâu đau đớn giống nòi

Trông về Việt Bắc mà nuôi chí bền”

- Tình nghĩa thuỷ chung với nhân dân các dân tộc Việt Bắc:

+ “Nhớ người mẹ nắng cháy lưng

Địu con lên rẫy bẻ từng bắp ngô”

+ “Ta đi ta nhớ những ngày

Mình đây ta đấy đắng cay ngọt bùi

Thương nhau chia củ sắn lùi

Bát cơm sẻ nửa, chăn xui đắp cùng”

+ “Mình đi có nhớ những nhà

Hắt hiu lau xám đậm đà lòng son”

+ “Nhớ từng bản khói cùng sương

Sớm khuya bếp lửa người thương đi về

Nhớ từng rừng nứa bờ tre

Ngòi Thia, sông Đáy, suối Lê vơi đầy”

+ “Ta về mình có nhớ ta

Ta về ta nhớ những hoa cùng người

…thuỷ chung”

* Thể thơ lục bát được vận dụng trong một bài thơ dài và nhiều lời thể

hiện truyền thống dân tộc để làm sáng tỏ nghĩa tình cách mạng

- Thơ lục bát tạo ra âm hưởng thống nhất mà lại biến hoá đa dạng

+ Tha thiết ở nỗi nhớ

+ Sôi nỗi, mạnh mẽ, hào hùng ở ca ngợi kháng chiến

+ Trang trọng thiết tha thể hiện niềm tin biết ơn

- Lời nói giàu hình ảnh

+ Thiên nhiên, con người Việt Bắc

+ Biểu dương lực lượng và sức mạnh

+ Thế trận của chiến tranh nhân dân

- Sử dụng nhiều cách chuyển nghĩa truyền thống

+ Lối so sánh

+ Lối ẩn dụ

+ Tượng trưng, ước lệ

“Ta về ta nhớ những hoa cùng người”

“Ánh sao đầu súng bạn cùng mũ nan”

“Ở đâu u ám quân thù”