Tiểu luận VẤN ĐỀ VỀ XÂY DỰNG KHUNG LÝ THUYẾT TRONG NGHIÊN CỨU XÃ HỘI HỌC

Khung lý thuyết là sự thể hiện có logic các nhân tố, biến số và mối quan hệ liên quan trong công trình nghiên cứu.. Việc đưa ra các mục tiêu nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu, là tiền đề

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-Tiểu luận:

VẤN ĐỀ VỀ XÂY DỰNG KHUNG LÝ THUYẾT

TRONG NGHIÊN CỨU XÃ HỘI HỌC

Môn: Phương pháp nghiên cứu XHH Giảng viên: PGS.TS Phạm Văn Quyết

Họ và tên: Nguyễn Thị Hiền Mai MSSV: 21035125

Hà Nội – 2022

MỤC LỤC

2 Các cấu phần cơ bản của khung lý thuyết 2

3 Vai trò của khung lý thuyết trong nghiên cứu xã hội học 3

4 Các vấn đề về biến số trong khung lý thuyết 6

MỞ ĐẦU

Trong thiết kế nghiên cứu xã hội , khung lý thuyết là điều không thể thiếu, dựa vào khung lý thuyết đó chúng ta có thể tiếp cận và nghiên cứu đối tượng, nó đóng vai trò là cơ

sở phương pháp luận cho toàn bộ quá trình xây dựng nghiên cứu Bằng các kiến thức đã học và tham khảo trên các tài liệu, các vấn đề xung quanh việc xây dựng khung lý thuyết trong nghiên cứu sẽ được làm rõ trong nội dung dưới đây

NỘI DUNG

1 Khái niệm khung lý thuyết

Lý thuyết là một hệ thống khái niệm về các nhân tố và mối quan hệ giữa chúng, thể hiện cách nhìn nhận về quy luật thế giới Linh hồn của lý thuyết là các luận điểm về

mối quan hệ bản chất, lặp lại giữa các nhân tố và biến số Ví dụ: Lý thuyết về cung cầu là

luận điểm về mối quan hệ giữa khối lượng với giá cả

Khung lý thuyết là sự thể hiện có logic các nhân tố, biến số và mối quan hệ liên quan trong công trình nghiên cứu Khung lý thuyết xác định rõ điều cần đo lường, mô tả, khám phá, hoặc kiểm định

Khung lý thuyết là sự cụ thể hóa của lý thuyết cơ sở thành phần nhân tố, biến số và mối quan hệ cần phát hiện, kiểm định Mỗi khung lý thuyết thường là sự áp dụng của lý thuyết hoặc sự kết hợp của một vài lý thuyết cơ sở Vai trò của khung lý thuyết trong thiết

kế nghiên cứu xã hội

2 Các cấu phần cơ bản của khung lý thuyết

Nhân tố mục tiêu (biến phụ thuộc): là nhân tố trọng tâm của đề tài nghiên cứu

Ví dụ: Một đề tài nghiên cứu về khả năng thu hút vốn đầu tư nước ngoài (FDI) thì

biến phụ thuộc ở đây là khả năng thu hút vốn đầu tư nước ngoài

Nhân tố tác động (biến độc lập) và các nhân tố khác: Các nhân tố có quan hệ tương quan trực tiếp với nhân tố mục tiêu gọi là nhân tố tác động Trong mô hình kinh tế lượng, nhân tố tác động thường được gọi là biến độc lập Ngoài ra, một khung lý thuyết (mô hình) còn có thể có các nhân tố khác, như nhân tố điều kiện, nhân tố trung gian, v.v…

Ví dụ: nhóm yếu tố tác động đến khả năng thu hút vốn đầu tư nước ngoài là: chất

lượng nguồn nhân lực, kết cấu hạ tầng kinh tế kỹ thuật, hạ tầng xã hội, ổn định kinh tế, chính trị, an ninh,…

Mối quan hệ giữa các nhân tố

- Mối quan hệ tương quan: Đây là mối quan hệ giữa cặp hai nhân tố Mối quan

hệ này có thể là đồng biến hoặc là nghịch biến

- Mối quan hệ nhân quả: Đây là trường hợp đặc biệt trong quan hệ tương quan:

sự thay đổi của A tác động hoặc gây nên sự thay đổi của B

- Mối quan hệ điều kiện: Đây là mối quan hệ “tay ba”, trong đó quan hệ giữa hai nhân tố phụ thuộc vào nhân tố thứ ba Sự thay đổi của A chỉ dẫn tới sự thay đổi của B nếu có

- Mối quan hệ trung gian: Đây là mối quan hệ “tay ba”, nhưng nhân tố thứ ba lại là trung gian cho hai nhân tố ban đầu

3 Vai trò của khung lý thuyết trong nghiên cứu xã hội học

Trong quá trình xây dựng chương trình nghiên cứu, sau khi có câu hỏi nghiên cứu cần xác định rõ hơn định hướng nghiên cứu, nhà nghiên cứu phải đưa ra được khung lý thuyết hay còn gọi là mô hình lý thuyết về đối tượng nghiên cứu, dựa vào đó có thể tiếp cận và nghiên cứu đối tượng Việc đưa ra các mục tiêu nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu,

là tiền đề của một khung lý thuyết xã hội học chính xác của các mối quan hệ xã hội hay các hiện tượng xã hội được nghiên cứu Khung lý thuyết đóng vai trò là cơ sở phương pháp luận cho toàn bộ quá trình thiết kế, nghiên cứu xã hội học

Vai trò nổi bật của khung lý thuyết trong nghiên cứu xã hội học được thể hiện trên

2 phương diện chính:

Thứ nhất, do đối tượng nghiên cứu của một đề tài đều tồn tại ở nhiều khía cạnh

khác nhau, việc mô hình hóa nó giúp cho nhà nghiên cứu xác định rõ ràng các mặt, các yếu tố của đối tượng nghiên cứu từ đó đi đến sự thống nhất trong cách hiểu biết về đối tượng nghiên cứu, định hướng việc thu thập thông tin đối tượng một cách đầy đủ hơn và xác định chính xác phạm vi nghiên cứu, cũng như cơ sở khoa học cho việc chỉ ra các yếu

tố, các chiều cạnh, các mối liên hệ cấu thành lên vấn đề đó

Nghiên cứu xã hội học không chấp nhận những khái niệm, những vấn đề đưa ra mang tính đa nghĩa hay có nội dung không rõ ràng hoặc có tính không xác định Trong quá trình nghiên cứu, đặc biệt là trong việc thu thập thông tin thực nghiệm được thực hiện với sự tham gia của nhiều cán bộ điều tra, cùng với sự tiếp xúc ngắn với cá nhân được nghiên cứu Các cá nhân tham gia vào nghiên cứu có cách hiểu như nhau về nội dung câu hỏi thì chúng ta mới có khả năng nhận được các câu trả lời đúng và đáp ứng được tính phản ánh chính xác với thực tế Ngược lại, các cá nhân không thống nhất được cách hiểu

về đối tượng nghiên cứu sẽ làm cho thông tin thu được “vênh” nhau, không “cùng chiều”

và cuối cùng thông tin sẽ không thể sử dụng được Mô hình lý thuyết được coi như luận

cứ logic, làm cho thông tin thực nghiệm thu được trở nên có ý nghĩa

Ví dụ, trong một công trình nghiên cứu xem xét ảnh hưởng của Phật giáo đến lối

sống người Việt Nam hiện nay Tác giả nghiên cứu sẽ được cung cấp rất nhiều các hiểu biết khác biệt nhau từ những người được phỏng vấn, lấy thông tin Một số người cho rằng

sự ảnh hưởng của Phật giáo thể hiện trong cách thức lao động sản xuất và tổ chức cuộc sống của người Việt Nam Một số lại nhìn thấy ảnh hưởng của Phật giáo trong phong tục, tập quán Một số khác phương thức ứng xử, triết lý sống của người Việt Nam chịu ảnh hưởng của Phật giáo Nếu các cá nhân tham gia vào nghiên cứu không có sự hiểu biết chính xác đầy đủ về bản chất sự ảnh hưởng của Phật giáo thì nghiên cứu sẽ không thể thực hiện được Như vậy, khi nghiên cứu cần phải thấy rõ bản chất của sự ảnh hưởng này Ngoài ra, chính sự ảnh hưởng của Phật giáo tới lối sống người Việt Nam cũng cần chỉ ra tác động của nó tạo nên những lối sống tích cực hoặc những tác động có phần tiêu cực trong lối sống của người dân

Như vậy, để giải quyết được những khó khăn hoặc đáp ứng các yêu cầu của việc nghiên cứu thì cần tạo nên khung lý thuyết chính xác cho sự ảnh hưởng của Phật giáo đến lối sống người Việt Nam

Thứ hai, khung lý thuyết về đối tượng nghiên cứu còn liên kết các yếu tố, xác định

mối quan hệ cần phân tích, làm luận cứ khoa học, phương pháp luận của nghiên cứu hướng đến lý giải các mối liên hệ giữa các yếu tố thuộc đối tượng nghiên cứu; Làm cơ sở cho việc thiết kế nghiên cứu và làm cho nghiên cứu mang đặc tính xã hội học

Trong tất cả các công trình xã hội học, một khung lý thuyết là cần thiết để xác định chính xác những hệ thống xã hội, các mối quan hệ xã hội và các yếu tố sẽ được nghiên cứu Khung lý thuyết cũng chỉ ra những yếu tố nào trong các hệ thống trong các hiện tượng xã hội đó, chủ thể của các mối liên hệ và những hành vi xã hội đó là ai? Cơ chế nào cho sự tác động lẫn nhau giữa các hiện tượng xã hội và những nguyên nhân nào đã gây ra những hành vi xã hội nhất định

Khung lý thuyết mang lại cho chương trình nghiên cứu đặc tính xã hội học của mình và qua đó có thể phân biệt nó với chương trình nghiên cứu của các khoa học xã hội khác Trong mỗi một công trình nghiên cứu xã hội học, việc tạo dựng khung lý thuyết về vấn đề nghiên cứu trước hết cần dựa vào hệ thống các lý thuyết xã hội học hiện có đã được sử dụng để giải thích vấn đề đó hoặc giải thích cho những yếu tố liên quan đến vấn

đề đó Chính các lý thuyết này đã chỉ ra các cách tiếp cận khác nhau, các cách giải thích khác nhau về vấn đề nghiên cứu Ngoài việc phát triển các lý thuyết hiện có phù hợp cho nghiên cứu, khung lý thuyết cũng có thể được rút ra từ các lý thuyết xã hội học trước đây, hoặc dựa trên các khái niệm, hoặc theo quan điểm, bằng chứng thực nghiệm đã được xác nhận để phát triển thành một khuôn khổ mới nhằm giải quyết các vấn đề nghiên cứu trong một cách hợp lý nhất

Ví dụ, nghiên cứu về mối quan hệ giữa trình độ học vấn của người dân và nhận

thức của về vấn đề hiến mô, tạng hiện nay Sự tồn tại của các mỗi quan hệ tác động trên là

có tính xã hội học Song để nghiên cứu được các mối quan hệ tác động đó cần hiểu rõ các khái niệm như: trình độ học vấn, nhận thức, hiến mô, hiến tạng Trong khi đó các khái niệm này lại thuộc về lĩnh vực nghiên cứu của giáo dục học, y học Điều này cho thấy, nếu chúng ta không hiểu các khái niệm này hay không sử dụng chúng từ khoa học giáo dục, khoa học về y học thì mô hình lý thuyết sẽ không thể xây dựng được

Như vậy, trong quá trình xây dựng mô hình lý thuyết của vấn đề nghiên cứu thì lý thuyết của xã hội học (ở các cấp độ nhận thức khác nhau) và lý thuyết của các môn khoa học và xã hội khác ngoài xã hội học có một vai trò đặc biệt quan trọng Trong mô hình lý thuyết cần có sự hợp tác của hàng loạt môn khoa học và chính sự hợp tác này là cơ sở phương pháp luận của nghiên cứu xã hội học và cụ thể hơn, là cơ sở phương pháp luận cho việc xây dựng chương trình nghiên cứu của công trình nghiên cứu xã hội học

Trong một số đề tài, có thể có những khái niệm mà trong khoa học tương ứng chưa

có được sự xác định một cách đầy đủ, đơn nghĩa, nội dung của khái niệm còn chưa chỉ ra một cách đủ rõ, mối quan hệ giữa nội dung của khái niệm và hình thức thể hiện nó còn chưa được giải thích rõ Khi đó, nhà xã hội học phải tạo nên những khái niệm phù hợp như điều kiện sơ bộ cho việc sử dụng khái niệm trong chương trình nghiên cứu

4 Các vấn đề về biến số trong khung lý thuyết

Những khía cạnh của vấn đề nghiên cứu hay những thuộc tính vấn đề nghiên cứu xác định có sự biến đổi về mặt giá trị, trên cơ sở đó có thể tiến hành quan sát hay nghiên cứu thực nghiệm để tìm ra những đặc điểm của vấn đề, đều được coi là các biến số Để tiến hành nghiên cứu vấn đề đặt ra, để kiểm tra các giả thuyết trên cơ sở các thông tin thực nghiệm thì việc triển khai hệ thống các biến số, các chỉ báo là công việc hết sức quan trọng trong nghiên cứu Biến số là đặc tính, thuộc tính của đối tượng nghiên cứu mà có thể quan sát được Một vấn đề đặt ra được quan sát thông qua hệ thống các biến số và từ

đó xây dựng các chỉ báo, các thang đo để đo lường các biến số Triển khai các biến số và chỉ báo là cơ sở để xây dựng chương trình nghiên cứu trong nghiên cứu xã hội học, là phương tiện giúp ta tiến hành nghiên cứu và đo lường các khía cạnh khác nhau của đối tượng cũng như những mối liên hệ lẫn nhau giữa chúng

Trong nghiên cứu khung lý thuyết, xác định 2 loại biến số chủ yếu là biến số độc lập và biến số phụ thuộc

- Biến số độc lập là những đặc tính thuộc tính của đối tượng gây ra sự biến đổi nào đó; là sự tác động, phản ánh nguyên nhân dẫn đến kết quả trong giả thuyết

- Biến số phụ thuộc là những đặc tính thuộc tính của đối tượng bị biến đổi khi

có sự tác động của biến số độc lập, là kết quả của sự tác động

Ví dụ, trong nghiên cứu về nhận thức của người dân trong việc hiến mô, tạng hiên

nay chúng ta không chỉ đơn thuần đo lường về mức độ nhận thức của người dân mà còn hướng đến xác định mức độ nhận thức cao hoặc thấp có liên quan đến các biến số khác nhau như thế nào? Mức độ nhận thức của người dân được coi như một biến số phụ thuộc vào các biến số khác, ví dụ như trình độ học vấn, địa bàn sinh sống, điều kiện kinh tế-xã hội, nghề nghiệp,… Ở đây mức độ nhận thức của người dân được coi là biến phụ thuộc,

còn trình độ học vấn, nghề nghiệp, địa bàn sinh sống, điều kiện kinh tế-xã hội của người dân được coi như các biến số độc lập

Mối quan hệ giữa biến số độc lập và biến số phụ thuộc chủ yếu tuân theo nguyên tắc của mối quan hệ nhân-quả nghĩa là trong mối quan hệ đó cũng cần hội tụ đầy đủ các điều kiện cần thiết sau:

- Sự thay đổi trong biến độc lập phải có trước về mặt thời gian so với sự thay đổi trong biến phụ thuộc Trong nhiều trường hợp, tồn tại sự tác động lẫn nhau giữa hai biến số, nhưng chúng ta khó xác định được đâu là biến nguyên nhân và đâu là biến phụ thuộc

Ví dụ: trong sự tác động lẫn nhau giữa hai hiện tượng: đói nghèo và thất học,

chúng ta khó có thể xác định được đổi nghèo hay thất học cái nào có trước cái nào có sau, đâu là nguyên nhân và đâu là kết quả Vì vậy trong từng đề tài nghiên cứu, khi thiết lập mối quan hệ giữa biến độc lập và biến phụ thuộc chúng ta cố gắng xác định trật tự thời gian của các biến số

- Một điều kiện khác là phải có mối quan hệ giữa biến độc lập và biến phụ thuộc Điều đó có nghĩa là khi có một sự thay đổi trong biến độc lập thì tương ứng sẽ có một sự thay đổi trong biến phụ thuộc

- Điều kiện thứ ba là, các biến cạnh tranh khác ngoài biến độc lập đã xác định phải thể hiện có ít tác động đến biến phụ thuộc hơn Việc xây dựng hệ thống các chỉ báo

để đo lường các biến số cũng là công việc cần thiết trong giai đoạn xây dựng chương trình nghiên cứu

Như vậy, mối liên hệ giữa các biến số độc lập và các biến số phụ thuộc cần được thể hiện qua sơ đồ khung lý thuyết Đó là hệ thống các yếu tố của luận cứ lý thuyết được sắp xếp trong mối liên hệ biện chứng, cung cấp cho người nghiên cứu một bức tranh toàn cảnh về luận cử lý thuyết Sơ đồ khung lý thuyết được tạo dựng trên cơ sở mô hình lý thuyết mà chúng ta đã chấp nhận nhằm lý giải vấn đề nghiên cứu và mối liên hệ giữa các biến số cũng được xác định trên cơ sở những quy tắc lôgic thích hợp Như vậy, sơ đồ đó cũng phản ánh một cách đầy đủ mục tiêu và các giả thuyết mà tác giả đã xác định cũng như hướng của sự tác động và những biến số cần đo lường để kiểm nghiệm các giả thuyết

5 Ví dụ cụ thể

Đề tài nghiên cứu: Các yếu tố tác động đến nhận thức của người dân về vấn đề hiến

mô, tạng hiện nay

Câu hỏi nghiên cứu đề tài: Các yếu tố nào tác động đến nhận thức của người dân về vấn đề hiến mô, tạng hiện nay?

Mức độ hiểu biết kiến thức về hiến mô, tạng

người

Nhận thức tầm quan trọng

về ý nghĩa, mục đích cua việc hiến mô, tạng người

- Biến phụ thuộc: nhận thức của người dân về vấn đề hiến mô, tạng (Mức độ hiểu biết kiến thức về hiến mô, tạng người; Nhận thức tầm quan trọng về ý nghĩa, mục đích cua việc hiến mô, tạng người)

- Biến độc lập: đặc điểm nhân khẩu – xã hội của cá nhân, đặc điểm hộ gia đình, môi trường cộng đồng, môi trường xã hội

Các biến về đặc điểm nhân khẩu – xã hội của cá nhân

- Giới tính

- Trình độ học vấn

- Nghề nghiệp

- Tôn giáo

- Vị thế trong gia đình

- Vị thế xã hội

Các biến về đặc điểm hộ gia đình

- Cỡ hộ gia đình

- Mức thu nhập hộ gia đình

Các biến về môi trường cộng đồng

- Địa bàn sống: điều kiện kinh tế, dân trí, xã hội

- Yếu tố văn hóa truyền thống, tâm linh

Các biến về môi trường xã hội

- Hành lang pháp lý Các qui định, hướng dẫn, chính sách về việc hiến mô, tạng

- Sự phát triển của y học

- Sự tuyên truyền, giáo dục nhân dân các nội dung liên quan đến hiến, cấy ghép mô tạng

Theo khung lý thuyết trên, ta có thể thấy rõ được sự tác động của các nhóm yếu tố ảnh hưởng trực tiếp lên sự nhận thức của người dân đối với vấn đề hiến mô, tạng Khung

lý thuyết đề cập chi tiết các biến số được bao gồm những yếu tố nào để làm rõ mối quan

hệ giữa các biến số.Việc khác biệt của các cá nhân ở các yếu tố nhân khẩu, gia đình, môi trường cộng đồng và xã hội lý giải cho sự khác biệt trong nhận thức về vấn đề nghiên cứu của mỗi cá nhân