“Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục và định hướng vận dụng trong các nhà trường Quân đội hiện nay

Đề tài TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ TRONG GIÁO DỤC VÀ ĐỊNH HƯỚNG VẬN DỤNG TRONG CÁC NHÀ TRƯỜNG QUÂN ĐỘI HIỆN NAY DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết đầy đủ Chữ viết tắt Chủ nghĩa xã hội CNXH Chính trị quốc gia CTQG Giáo dục và đào tạo GDĐT Nhà xuất bản Quân đội nhân dân Xã hội chủ nghĩa Nxb QĐND XHCN MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 3 Chương 1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ TRONG GIÁO DỤC 14 1 1 Quan niệm và cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo.

Đề tài: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ TRONG GIÁO DỤC VÀ ĐỊNH HƯỚNG VẬN DỤNG TRONG CÁC NHÀ TRƯỜNG QUÂN ĐỘI HIỆN NAY

MỤC LỤC

Trang

Chương 1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN

CỦA TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ

1.1 Quan niệm và cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh

1.2 Nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

Chương 2 GIÁ TRỊ VÀ ĐỊNH HƯỚNG VẬN DỤNG TƯ

TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ TRONG GIÁO DỤC TRONG CÁC NHÀ TRƯỜNG

2.1 Giá trị của tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong

2.2 Yếu tố tác động, yêu cầu và định hướng vận dụng tư

tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục trongcác nhà trường Quân đội hiện nay 89

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA CÁC TÁC GIẢ

ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nhận thức tầm quan trọng đặc biệt của dân chủ trong tổ chức và quản

lý đời sống xã hội nói chung, trong lĩnh vực giáo dục nói riêng, quá trình lãnhđạo, chỉ đạo cách mạng Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quan tâm đến xây dựngnền giáo dục dân chủ ở Việt Nam Thông qua hoạt động thực tiễn lãnh đạo,chỉ đạo cách mạng, cũng như trong các bài nói, bài viết, Người đã để lại một

hệ thống quan điểm toàn diện, sâu sắc về dân chủ trong giáo dục Đây là mộttrong những “viên ngọc quý” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh để lại cho nền giáodục của dân tộc Việt Nam

Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục được hình thành,phát triển gắn liền với quá trình đi tìm đường cứu nước, lãnh đạo, chỉ đạocách mạng, xây dựng chế độ mới, nền văn hóa mới, con người mới ở ViệtNam Đây là một tư tưởng khoa học, đúng đắn, sáng tạo bởi nó được hìnhthành trên cơ sở Người kế thừa, phát triển sáng tạo truyền thống giáo dục củadân tộc, tinh hoa văn hóa phương Đông và phương Tây về dân chủ trong giáodục, đặc biệt là quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về quyền dân chủ củacon người trong giáo dục vào điều kiện cụ thể của cách mạng Việt Nam; đócòn là kết quả của quá trình đúc rút những kinh nghiệm thực tiễn trong giáodục của các nước tư bản tiến bộ và các nước XHCN đạt được Tư tưởng của

Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục là cơ sở, nền tảng cho việc hình thànhđường lối GD&ĐT của Đảng, đã dẫn dắt sự nghiệp nâng cao dân trí, đào tạonhân lực, bồi dưỡng nhân tài phục vụ cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dântộc và xây dựng CNXH của đất nước Vì thế, tư tưởng Hồ Chí Minh về dânchủ trong giáo dục có giá trị lý luận và thực tiễn to lớn, định hướng cho hoạtđộng giáo dục nước ta qua các thời kỳ cách mạng

Quán triệt và thực hiện tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáodục trong các nhà trường Quân đội có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng và ảnhhưởng trực tiếp đến kết quả, chất lượng GD&ĐT, đến hình thành, phát triển

và hoàn thiện phẩm chất, năng lực công tác cho các lực lượng Nhận thức rõ

điều đó, thời gian qua, dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của Quân ủy Trung ương, BộQuốc phòng và các cơ quan chức năng, phát huy dân chủ trong GD&ĐT trongcác nhà trường Quân đội đã luôn được coi trọng thực hiện và đạt được nhiềukết quả, góp phần đào tạo ra những cán bộ có đủ phẩm chất, năng lực thựchiện nhiệm vụ được giao Tuy nhiên, do nhiều yếu tố tác động, cả khách quan

và chủ quan, nhận thức và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ tronggiáo dục trong các nhà trường Quân đội vẫn còn tồn tại những hạn chế cầnphải khắc phục kịp thời

Thời gian tới, tình hình thế giới, khu vực có những thay đổi rất nhanh,phức tạp, khó dự báo, tác động của toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và sự pháttriển của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, sự đổi mới, cải cách mạnh

mẽ giáo dục của các quốc gia, sự chống phá của các thế lực thù địch đối với

sự nghiệp đổi mới của nước ta, nhất là âm mưu “phi chính hóa Quân đội”,

Để tiếp tục nâng cao chất lượng đào tạo cán bộ trong Quân đội đáp ứng yêucầu nhiệm vụ cách mạng, nhiệm vụ xây dựng Quân đội cách mạng, chínhquy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại, một số quân chủng, binh chủng, lực lượngtiến thẳng lên hiện đại đòi hỏi các nhà trường Quân đội cần phải tiếp tụcnghiên cứu, vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáodục nhằm đào tạo được đội ngũ cán bộ có đủ phẩm chất, năng lực đáp ứngmọi yêu cầu, nhiệm vụ cả trước mắt và lâu dài

Ở nước ta, thời gian qua đã có những công trình nghiên cứu tư tưởng

Hồ Chí Minh về dân chủ, về giáo dục của các tập thể và cá nhân các nhà khoahọc dưới dạng các cuốn sách, đề tài, luận án, luận văn, bài viết Nhưng chưa

có công trình khoa học nghiên cứu cơ bản, hệ thống, chuyên sâu từ cơ sở hìnhthành, nội dung, giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục và sựvận dụng tư tưởng đó ở các nhà trường Quân đội

Từ những lý do trên, Ban đề tài chọn vấn đề “Tư tưởng Hồ Chí Minh

về dân chủ trong giáo dục và định hướng vận dụng trong các nhà trường Quân đội hiện nay” làm đề tài nghiên cứu cấp Học viện năm 2021.

2 Tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong tổ chức và quản lýđời sống xã hội, về giáo dục đã có nhiều công trình Song đến nay chưa cócông trình nào nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu tư tưởng Hồ Chí Minh về dânchủ trong giáo dục Liên quan đến nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về dânchủ trong giáo dục và vận dụng tư tưởng này của Người ở Việt Nam trongnhững năm gần đây có các công trình tiêu biểu sau:

* Những công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và dân chủ trong giáo dục

Phạm Thành, Nguyễn Khắc Mai (1991), Tư tưởng dân chủ của Hồ Chí

Minh [88] Trong cuốn sách này, các tác giả đã tập trung phân tích quan niệm

của Chủ tịch Hồ Chí Minh về dân chủ, chỉ ra nguồn gốc của dân chủ trong tưtưởng Hồ Chí Minh, về địa vị của người chủ, các hình thức biểu hiện dân chủtrong đời sống xã hội, giá trị của việc thực hiện dân chủ trong quá trình xâydựng Nhà nước dân chủ ở Việt Nam và thực hiện dân chủ trong bộ máy chínhquyền và hệ thống chính trị theo tư tưởng Hồ Chí Minh qua các thời kỳ cáchmạng Tuy nhiên, các tác giả chưa đi sâu bàn đến tư tưởng Hồ Chí Minh vềdân chủ trong giáo dục

Phạm Hồng Chương (2004), Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ [12].

Trong cuốn sách này, tác giả đã bàn đến một cách có hệ thống quan niệm HồChí Minh về dân chủ; nguồn gốc chủ yếu hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh

về dân chủ; quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về dânchủ; vai trò, bản chất và đặc điểm tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ Đặcbiệt, cuốn sách đã tập trung khái quát và phân tích làm rõ những nội dung cơbản trong tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh trên các lĩnh vực cơ bản của đờisống xã hội: Dân chủ về chính trị, dân chủ về kinh tế, dân chủ về văn hóa -

xã hội và điều kiện thực thi dân chủ trong tổ chức và quản lý đời sống xã hội.Tuy nhiên, tác giả chưa đi sâu bàn đến tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủtrong giáo dục

Phạm Văn Bính (2007), Phương pháp dân chủ Hồ Chí Minh [4] Đây là

cuốn sách được xuất bản từ kết quả nghiên cứu luận án tiến sỹ triết học với đề

tài Vận dụng tư tưởng và phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh trong quá

trình thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam của tác giả Trong cuốn

sách này, tác giả đã khẳng định nét đặc sắc trong phương pháp Hồ Chí Minh

là phương pháp dân chủ và nêu rõ nguồn gốc, nội dung phương pháp dân chủcủa Hồ Chí Minh Trên cơ sở đó, tác giả đã đề ra giải pháp để hoàn thiệnphương pháp lãnh đạo dân chủ của Đảng Cộng sản Việt Nam trong thời kỳđẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh.Tuy nhiên, tác giả cũng chưa đi sâu bàn đến tư tưởng Hồ Chí Minh về dânchủ trong giáo dục

Võ Văn Lộc (2011), Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về dân chủ

trong giáo dục [84] Trong cuốn sách này, tác giả đã khẳng định, Hồ Chí

Minh là người khai sáng nền dân chủ và giáo dục dân chủ mới ở Việt Nam.Dân chủ trong giáo dục của Hồ Chí Minh là điểm hội tụ những tư tưởng dânchủ Đông, Tây, Kim, Cổ, mà trước hết là từ sự hấp thụ vốn văn hóa gia đình,quê hương, dân tộc Để có được những quan điểm về dân chủ trong giáo dục,Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dành cả cuộc đời của mình để nghiên cứu, tìm tòi

và từng bước hiện thực hóa trong quá trình lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng nềngiáo dục dân chủ Cuốn sách đã có sự tìm tòi công phu và trích dẫn những nộidung chính trong các bài nói, bài viết của Hồ Chí Minh về dân chủ nói chung,dân chủ trong giáo dục nói riêng từ tháng 6/1911 đến 7/1969 Thông qua đó,cuốn sách bước đầu khái quát và phân tích làm rõ quan điểm của Hồ ChíMinh về mục tiêu và biện pháp bảo đảm chất lượng giáo dục và đào tạo, dânchủ trong học tập, về mối quan hệ giữa học tập và tư tưởng, về dân chủ tronghoạt động quản lý trường học, về dân chủ trong xây dựng kế hoạch, dân chủtrong lề lối làm việc, dân chủ trong tự phê bình và phê bình

Trần Đình Tuấn (2012), Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục [102].

Cuốn sách đã đề cập đến tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục trên các vấn đề:Nguồn gốc, quá trình hình thành và phát triển; về vai trò của giáo dục đối

với sự phát triển của xã hội và con người; về xây dựng nền giáo dục dân tộc,dân chủ, nhân dân; về giáo dục con người phát triển toàn diện; về thống nhấtgiữa lý luận với thực tiễn, học với hành, nhà trường với xã hội; về tự học, tựgiáo dục; về huấn luyện, giáo dục quân nhân; về người thầy giáo Trong cácvấn đề đó, cuốn sách đã bàn đến tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nềngiáo dục dân chủ, nhân dân với những nội dung cơ bản là: Xây dựng nềngiáo dục với mục đích mang lại cho nhân dân lao động quyền tự do họchành, lực lượng tham gia vào giáo dục chính là nhân dân, phát huy đầy đủdân chủ XHCN trong giáo dục Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nềngiáo dục dân chủ, nhân dân là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tư tưởng chiếnlược giáo dục với tư tưởng chiến lược cách mạng xã hội, tư tưởng đó tiếp tụcsoi sáng con đường hội nhập, hợp tác quốc tế của nền giáo dục Việt Namtrong tình hình mới.

Hoàng Anh (2013, chủ biên), Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và

vận dụng vào đào tạo đại học Việt Nam hiện nay [2] Trong cuốn sách, các

tác giả đã bàn đến tư tưởng dân chủ trong giáo dục của Hồ Chí Minh Theocuốn sách: “Ai cũng được học hành” là một trong những tư tưởng quan trọngnhất và là sự thể hiện tập trung nhất của tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủtrong giáo dục Tư tưởng đó khẳng định giữa các giai tầng không hề có sựphân biệt về quyền học tập; đồng thời đây là một nét đẹp của chủ nghĩa nhânvăn Hồ Chí Minh mà xuất phát điểm của nó là lòng yêu thương con ngườirộng lớn của Người Theo Hồ Chí Minh, để thực hiện dân chủ trong giáo dụccần phải: Trong việc học, dân chủ hóa giáo dục đòi hỏi phải thực hiện mụctiêu học tập chính là để có đủ năng lực làm chủ, có đủ năng lực tổ chức cuộcsống mới; trong học tập, người học cần được thực hiện các quyền học tập theomột phương pháp đúng đắn là học - hỏi - hiểu - hành, được trao đổi tranh luậncùng thầy, cùng bạn; dân chủ hóa dạy và học nhằm hướng đến mục tiêu cao

cả của giáo dục phẩm chất nhân cách người học; việc phát huy dân chủ tronggiáo dục đòi hỏi phải giải quyết mối quan hệ giữa lãnh đạo với cán bộ, giáoviên, học sinh trong trường

Lý Việt Quang (2017), Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục với vấn đề

đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục Việt Nam hiện nay [93] Cuốn sách đã

bàn đến quan điểm của Hồ Chí Minh về dân chủ hóa trong nhà trường vàkhẳng định: Hồ Chí Minh là người đã dày công tìm kiếm, xây dựng cho đấtnước nền giáo dục hoàn toàn mới, mang tính nhân đạo và tính dân chủ Trongmỗi giai đoạn cách mạng, Người luôn quan tâm đến việc phát huy dân chủtrong giáo dục để đào tạo được nguồn nhân lực, nhân tài phục vụ đất nước.Dân chủ trong nhà trường đòi hỏi những người quản lý giáo dục phải xác địnhgiáo dục là sự nghiệp của quần chúng; đối với thầy, cô giáo phải có phươngpháp giảng dạy dân chủ, không nhồi sọ, áp đặt, dân chủ trong học tập, thảoluận để tìm ra chân lý; đối với người học phải xác định được ý thức làm chủ,

ra sức học tập, nghiên cứu, phát huy tinh thần tự học để xứng đáng là ngườichủ tương lai của đất nước, người chủ của chính cuộc sống của mình

Bên cạnh đó, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáodục còn có các bài báo công bố trên các tạp chí khoa học như của các tác giả:

Võ Văn Lộc (2003), “Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong học tập” đăng

trên Tạp chí Giáo dục [85]; Lê Thị Thúy Hương (2003), “Hồ Chí Minh với

phong trào bình dân học vụ” đăng trên Tạp chí Giáo dục [80]; Nguyễn Văn

Quang (2008), “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạo [87], Các

bài viết cho rằng, mặc dù Hồ Chí Minh không dành riêng một chuyên luậnnào để bàn về dân chủ và thực hành dân chủ trong giáo dục, song trong nhiềubài viết, chỉ thị, Người đã để lại một tư tưởng vừa sâu sắc, vừa hiện đại về vấn

đề này Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục được khởi xướng từnăm 1919, Người yêu cầu phải xem “giáo dục là sự nghiệp của quần chúng”

để hướng đến xây dựng một nền giáo dục mới nhằm đào tạo nên những côngdân hữu ích, phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có, trang bị cho mỗingười dân kiến thức mới để biến một nước cực khổ thành một nước văn hóacao và đời sống vui tươi, hạnh phúc Những tư tưởng của Hồ Chí Minh về dânchủ trong giáo dục là cẩm nang soi sáng sự nghiệp giáo dục nước ta

* Những công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục

Trần Đình Tuấn (2012), Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục [102].

Bàn đến vận dụng và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục nóichung, xây dựng nền giáo dục dân tộc, dân chủ, nhân dân nói riêng trongtình hình mới, tác giả cho rằng, đổi mới giáo dục cần phải dựa trên triết lýgiáo dục của Hồ Chí Minh, phải tuân thủ theo quy luật phát triển của giáodục Việt Nam trong lịch sử, phải phù hợp với hoàn cảnh thực tiễn và xu thếphát triển của xã hội Việt Nam, phải phù hợp với xu thế phát triển của thờiđại, phải theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa và xã hội hóa Đồng thời khẳngđịnh, phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục nói chung, xây dựng nềngiáo dục dân tộc, dân chủ, nhân dân nói riêng trong tình hình mới phải trên

cơ sở các quan điểm: Xây dựng nền giáo dục XHCN tiên tiến mang đậm bảnsắc dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh, tiếp tục phát triển tư tưởng Hồ ChíMinh về giáo dục là quốc sách hàng đầu trong tình hình mới, phát triển giáodục và đào tạo gắn với nhu cầu phát triển kinh tế, xã hội, những tiến bộ khoahọc, công nghệ và củng cố quốc phòng, an ninh, giáo dục và đào tạo là sựnghiệp của Đảng, Nhà nước và toàn dân

Hoàng Anh (2013, chủ biên), Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và vận

dụng vào đào tạo đại học Việt Nam hiện nay [1] Mặc dù cuốn sách không bàn

riêng đến vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục, song trên

cơ sở phân tích một số vấn đề trong công tác đào tạo đại học hiện nay như chấtlượng sinh viên, đội ngũ giảng viên, nội dung, chương trình đào tạo, phươngpháp giảng dạy,… Từ đó, đề xuất một số giải pháp vận dụng tư tưởng Hồ ChíMinh về giáo dục nói chung, dân chủ trong giáo dục nói riêng vào nâng caochất lượng đào tạo đại học hiện nay như: Cần nhận thức và thực hiện đầy đủ,đúng đắn việc xã hội hóa đào tạo đại học; cần thiết lập các điều kiện thuận lợi

để mọi người có cơ hội, khả năng học tập và học tập suốt đời; thực hiện đổimới căn bản nội dung, chương trình, phương pháp, công tác quản lý giáo dục,bảo đảm dân chủ, thống nhất, tăng cường tự chủ và trách nhiệm xã hội của các

cơ sở giáo dục đại học, coi trọng chất lượng; dân chủ hóa công tác quản lý,quản lý đào tạo đại học; bổ sung, hoàn thiện và thực hiện hiệu quả hơn quy chếdân chủ trong các cơ sở đào tạo đại học; nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộquản lý, đội ngũ nhà giáo các cơ sở đào tạo đại học.

Đồng Văn Quân (2014), Thực hiện dân chủ trong các trường đại học

nước ta hiện nay [95] Trong cuốn sách này, tác giả đã bàn đến một cách có hệ

thống quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quanđiểm, đường lối dân chủ của Đảng Cộng sản Việt Nam; tính tất yếu, nội dung

và ý nghĩa của việc thực hiện dân chủ ở các trường đại học nước ta Đánh giáthực trạng thực hiện dân chủ ở các trường đại học tại Việt Nam trên các vấn đề

về nhận thức; về dân chủ trong đào tạo, nghiên cứu khoa học và hợp tác quốctế; về dân chủ trong quản lý cơ sở vật chất của nhà trường; về dân chủ trongcông tác tổ chức cán bộ; về dân chủ trong công tác quản lý sinh viên,… Trên

cơ sở đó, cuốn sách đề xuất giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả thực hiện dân

chủ trong các trường đại học ở nước ta hiện nay gồm: Tăng cường công tác

giáo dục chính trị tư tưởng, nâng cao ý thức và năng lực thực hành dân chủ củacán bộ, giảng viên, sinh viên trong nhà trường đại học; tăng cường hiệu lực dânchủ đại diện, mở rộng dân chủ trực tiếp, dân chủ phải gắn với kỷ luật kỷ cương;phát huy năng lực sáng tạo của đội ngũ giảng viên trong giảng dạy và nghiêncứu khoa học và tham gia quản lý nhà trường; tăng cường công tác kiểm tra,giám sát, đánh giá việc thực hiện dân chủ trong nhà trường đại học ở nước ta;nâng cao vai trò của các tổ chức Đảng, chính quyền, đoàn thể quần chúng đốivới quá trình thực hiện dân chủ trong các trường đại học

Ngô Thị Huyền Trang (2015), Thực hành dân chủ trong giáo dục ở

nhà trường đại học Việt Nam hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh [101] Sau

khi quát và phân tích làm rõ tư tưởng Hồ Chí Minh về nền giáo dục dân chủ,quan điểm của Hồ Chí Minh về dân chủ trong quản lý nhà trường, dân chủtrong giảng dạy và học tập, luận văn đã làm rõ sự cần thiết, thành tựu, hạn chếtrong thực hành dân chủ ở nhà trường đại học Việt Nam hiện nay và đề xuấtcác giải pháp thực hành dân chủ trong nhà trường đại học ở Việt Nam theo tư

tưởng Hồ Chí Minh gồm: Tăng cường công tác giáo dục chính trị tư tưởng,nâng cao ý thức dân chủ của cán bộ, giảng viên, sinh viên trong nhà trườngđại học; nâng cao vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu và đội ngũ cán bộquản lý trong thực hành dân chủ ở nhà trường đại học; phát huy năng lực sángtạo của đội ngũ giảng viên trong giảng dạy và nghiên cứu khoa học và thamgia quản lý nhà trường; tăng cường tính tự chủ, tự quản của sinh viên tronghọc tập, sinh hoạt và rèn luyện nhằm nâng cao chất lượng đào tạo sinh viên;đổi mới trong chương trình, nội dung đào tạo, đáp ứng nhu cầu người học; đổimới phương pháp, cơ chế quản lý nhà trường đại học.

Lý Việt Quang (2017), Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục với vấn đề

đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục Việt Nam hiện nay [93] Cuốn sách

khẳng định, trong giai đoạn đổi mới và phát triển hiện nay của đất nước,quan điểm của Hồ Chí Minh về dân chủ hóa trong nhà trường không chỉ là

cơ sở lý luận cho việc xác định chiến lược đào tạo con người, chủ trương,đường lối chỉ đạo phát triển nền giáo dục Việt Nam, mà còn là những bàihọc, những kinh nghiệm thực tiễn giáo dục hết sức sinh động, thiết thực vàhiệu quả đối với người làm công tác giáo dục nói riêng, ngành giáo dục nóichung hiện nay Vận dụng quan điểm của Người, trong đổi mới giáo dụcnhất thiết phải thực hiện tốt dân chủ, dân chủ đó nhất thiết phải gắn liền với

kỷ luật, kỷ cương, nghiêm khắc với những trường hợp vi phạm kỷ luật, hoặcmất dân chủ trong giáo dục bằng những chế tài nhất định Đó là tiền đề, là

cơ sở cho mọi năng lực, sáng kiến, tiến bộ của dân tộc luôn luôn phát triển,tiến lên không ngừng

Tóm lại, những công trình nghiên cứu trên đã bàn đến tư tưởng Hồ ChíMinh về dân chủ, về giáo dục và bước đầu làm sáng tỏ tư tưởng Hồ Chí Minh

về dân chủ trong giáo dục, vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ tronggiáo dục ở nước ta Nhưng các công trình đó chưa đi sâu nghiên cứu cơ bản,

có hệ thống từ cơ sở hình thành, những nội dung cơ bản và giá trị của tưtưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục và định hướng vận dụng tưtưởng đó của Hồ Chí Minh trong các nhà trường Quân đội Tuy nhiên, những

kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học trên đây là tài liệu quý giúpBan đề tài tham khảo, kế thừa nhằm góp phần làm rõ thêm và có hệ thống vấn

đề nghiên cứu của đề tài

3 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

* Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở làm rõ tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục, rút

ra giá trị và đề xuất định hướng vận dụng tư tưởng của Người trong các nhàtrường Quân đội nhằm góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạotrong Quân đội hiện nay

* Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xây dựng quan niệm và khái quát, luận chứng làm rõ cơ sở hình thành

và nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục

- Khái quát, luận chứng làm rõ giá trị của tư tưởng Hồ Chí Minh về dân

chủ trong giáo dục

- Xác định yếu tố tác động, yêu cầu và đề xuất định hướng vận dụng tưtưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục trong các nhà trường Quân độihiện nay

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của đề tài

* Đối tượng nghiên cứu

Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục và định hướng vậndụng trong các nhà trường Quân đội

* Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục; giá

trị, những yếu tố tác động, yêu cầu và định hướng vận dụng tư tưởng củaNgười trong các Học viện, trường Sĩ quan Quân đội hiện nay

- Về không gian: Đề tài nghiên cứu những yếu tố dân tộc và quốc tế có

liên quan đến quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về dânchủ trong giáo dục Đồng thời, nghiên cứu thực tiễn giáo dục và đào tạo ở cácnhà trường Quân đội hiện nay

- Về thời gian: Toàn bộ quá trình hình thành và phát triển tư tưởng về

dân chủ trong giáo dục trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của Hồ Chí

Minh Đề tài cũng mở rộng phạm vi thời gian nghiên cứu, cập nhật thực tiễnđến năm 2021 để làm rõ giá trị và định hướng vận dụng tư tưởng Hồ ChíMinh về dân chủ trong giáo dục trong các nhà trường Quân đội hiện nay.

5 Phương pháp nghiên cứu của đề tài

Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, đề tài sửdụng tổng hợp các phương pháp: Lôgíc, lịch sử, phân tích, tổng hợp, tổng kết

lý luận và thực tiễn, so sánh, phương pháp chuyên gia,

6 Cái mới của đề tài

- Xây dựng quan niệm tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục

- Trình bày một cách có hệ thống cơ sở hình thành, nội dung tư tưởng

Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục

- Làm rõ giá trị và xác định yếu tố tác động, yêu cầu, đề xuất định

hướng vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục trong cácnhà trường Quân đội hiện nay

7 Giá trị và hướng sử dụng kết quả nghiên cứu của đề tài

* Giá trị của đề tài

Nâng cao nhận thức tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục;củng cố niềm tin, thái độ, trách nhiệm của các nhà trường Quân đội về nângcao chất lượng giáo dục và đào tạo Đề tài có thể dùng làm tài liệu tham khảotrong nghiên cứu, giảng dạy ở các nhà trường trong và ngoài quân đội

* Hướng sử dụng kết quả nghiên cứu của đề tài

Kết quả nghiên cứu của đề tài chuyển giao cho các nhà trường, cơquan, đơn vị, khoa giáo viên có liên quan vận dụng trong tham mưu chỉ đạo,quản lý, giảng dạy Báo cáo tổng hợp kết quả nghiên cứu nghiên cứu đề tàiđược lưu trữ tại phòng đọc và file phần mềm đăng trên thư viện điện tử củaHọc viện để cán bộ, giảng viên, học viên nghiên cứu, tham khảo, vận dụng

8 Kết cấu của đề tài

Đề tài được kết cấu gồm: Mở đầu, 2 chương (4 tiết), kết luận, danh mụctài liệu tham khảo và phụ lục và danh mục công trình khoa học của các tác giả

đã công bố liên quan đến đề tài

Chương 1

CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ TRONG GIÁO DỤC 1.1 Quan niệm và cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục

1.1.1 Quan niệm tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục

Để đi đến quan niệm khoa học tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ tronggiáo dục, trước hết cần thống nhất nhận thức các quan niệm về dân chủ, giáodục, dân chủ trong giáo dục

Dân chủ Thuật ngữ Dân chủ xuất hiện tại Hy Lạp vào khoảng giữa thế

kỷ thứ 5 đến thứ 4 trước Công nguyên Theo tiếng Hy Lạp, dân chủ

Demokratos nghĩa là quyền lực của nhân dân Demokratos được ghép từ chữ Démos nghĩa là nhân dân và kratos nghĩa là quyền lực Đến thế kỷ XVIII,

người Anh đã dựa vào ngôn ngữ Hy Lạp cổ để đưa ra thuật ngữ “democracy”,

có nghĩa là “chính thể dân chủ” - thể chế dân chủ, một trong những hình thứcchính quyền với đặc trưng là: Chính quyền nhà nước phải thừa nhận quyền tự

do và bình đẳng của công dân Điều đó có nghĩa là: Dân chủ là chính thể nhànước thừa nhận quyền tự do, bình đẳng của nhân dân

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, trong quá trình phát triểncủa xã hội loài người, khi xã hội phân chia thành giai cấp và nhà nước xuấthiện, quyền tự do của mỗi cá nhân đều mang tính giai cấp, phản ánh lợi íchgiai cấp (trước hết là lợi ích của giai cấp cầm quyền) Trong cuộc đấu tranhgiành dân chủ, lịch sử đã chứng minh rằng, trong xã hội có giai cấp, dân chủbao giờ cũng biểu hiện tính giai cấp rõ rệt, đại biểu cho lợi ích giai cấp, làcông cụ và thủ đoạn của giai cấp thống trị Do vậy, dân chủ mang tính giaicấp sâu sắc Không có dân chủ trừu tượng, phi giai cấp, ngoài giai cấp Mặtkhác, với tư cách là một chế độ xã hội, dân chủ là một phạm trù lịch sử vì nó

có sự ra đời, tồn tại và phát triển trong một giai đoạn nhất định và sẽ mất đi

khi trong xã hội không còn giai cấp Tính lịch sử của dân chủ với nghĩa là mộtchế độ xã hội còn thể hiện qua quá trình hình thành, phát triển, vận động từchỗ chưa có dân chủ đến có dân chủ, đến tồn tại, phát triển và tiêu vong

Trong các thời kỳ khác nhau của xã hội có phân chia giai cấp, dân chủ

bị biến dạng, bị chi phối bởi quan điểm lập trường, thái độ chính trị và lợi íchcủa giai cấp cầm quyền; dân chủ mất dần giá trị là quyền lực của nhân dân.Các giai cấp thống trị đã nhân danh cộng đồng, nhân danh lợi ích chung định

ra thể chế chính trị (pháp luật, tổ chức và cơ chế) thao túng mọi quyền hành,tước quyền làm chủ của nhân dân, dân chủ trở thành hình thức Với tư cách làmột nhà nước, một chế độ chính trị thì trong lịch sử có ba chế độ (nền) dânchủ: Nền dân chủ chủ nô, gắn với chế độ chiếm hữu nô lệ; nền dân chủ tư sản,gắn với chế độ tư bản chủ nghĩa; nền dân chủ XHCN, gắn với chế độ XHCN.Trong đó, nền dân chủ XHCN là một bước phát triển về chất so với các nềndân chủ trong lịch sử nhân loại trước đó, ra đời sau nền dân chủ tư sản, trên

cơ sở kế thừa những giá trị của dân chủ tư sản, với mục đích đem lại quyềnlực thực sự cho nhân dân, tạo điều kiện, cơ chế để người dân thực hiện đượcquyền và nghĩa vụ công dân đối với nhà nước và ngược lại, nền dân chủ xãhội chủ nghĩa phải là nền dân chủ tiến bộ hơn

Theo đó, có thể hiểu: Dân chủ là một giá trị xã hội, phản ánh những

quyền cơ bản của con người; là một hình thức tổ chức nhà nước của giai cấp cầm quyền thành một chế độ chính trị xã hội mà ở đó những quyền cơ bản của con người được pháp luật thừa nhận và bảo vệ; đồng thời những quyền này được thể chế thành các nguyên tắc (quyền lực thuộc về nhân dân, mọi người đều bình đẳng trước pháp luật, thiểu số phục tùng đa số, quyền tự do

tư tưởng, ý chí, hành động, bầu cử tự do và công bằng…) để quy định quyền lợi, trách nhiệm của nhân dân đối với nhà nước, cộng đồng và ngược lại.

Giáo dục Theo Từ điển tiếng Việt, Giáo dục là: “1 Hoạt động tác động

một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào

đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêucầu đề ra (giáo dục thiếu niên nhi đồng; giáo dục con cái,…); 2 Hệ thống cácbiện pháp và cơ quan giảng dạy - giáo dục của một nước (phát triển nền giáo

dục, cải cách giáo dục,…” [103, tr.521] Như vậy, có thể hiểu: Giáo dục là hoạt

động được tiến hành có tổ chức, có kế hoạch với nội dung, phương pháp, phương tiện thích hợp của chủ thể giáo dục nhằm làm cho đối tượng giáo dục dần hình thành những phẩm chất và năng lực theo mục đích, yêu cầu nhất định.

Giáo dục là hiện tượng xã hội đặc biệt, bản chất của nó là sự truyền đạt

và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử - xã hội của loài người đã được tổng kết; làquá trình hình thành và phát triển nhân cách dưới ảnh hưởng của tất cả cáchoạt động từ bên ngoài; được thực hiện một cách có ý thức của cá nhân, giađình, nhà trường và xã hội; được thực hiện một cách có hệ thống, có mụcđích, có kế hoạch và được tổ chức một cách khoa học của các cơ quan giáodục chuyên biệt (gọi chung là cơ sở đào tạo) nhằm phát triển toàn diện trithức, phẩm chất, nhân cách cho con người

Ngoài ra, giáo dục còn là hoạt động có mục đích, nhằm tác động mộtcách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào

đó, nhằm làm cho đối tượng dần dần hình thành những phẩm chất và năng lựctheo mục tiêu, yêu cầu đề ra, dựa trên một hệ thống kiến thức đã được kiểmnghiệm thông qua thực tiễn hoạt động Bản chất của giáo dục là sự tác độngmột cách có mục đích, có hệ thống các định hướng theo hệ giá trị đã được xáclập Người giáo dục có nghĩa vụ dẫn dắt, chỉ hướng, trao truyền cho thế hệsau những kiến thức, kinh nghiệm, sự hiểu biết, kỹ năng, kỹ xảo, nhằm làmcho thế hệ sau ngày càng hoàn thiện và phát triển

Dân chủ trong giáo dục Cũng như mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, dân

chủ trong giáo dục có vai trò to lớn trong nâng cao chất lượng GD&ĐT của đấtnước Phát huy được dân chủ trong giáo dục sẽ là cơ sở quan trọng để phát huyquyền tự do, bình đẳng, tự do học tập và quyền làm chủ của con người, của tập

thể của nhân dân đối với quá trình xây dựng, củng cố và phát triển các hoạt độnggiáo dục, phù hợp với xu thế thời đại và điều kiện thực tiễn đất nước Bản chấtcủa dân chủ trong giáo dục là làm cho mọi người dân đều được quyền tự do họctập, học tập theo nhu cầu, nguyện vọng, khả năng, sở trường của mỗi cá nhân;thực hiện phương châm học ở mọi lúc, mọi nơi, học suốt đời, tiến tới xây dựngmột xã hội học tập thân thiện, rộng khắp Trong nhà trường người quản lý, ngườidạy, người học được biết, được bàn, được làm và được kiểm tra về hoạt độnggiáo dục Được công khai về kế hoạch, chương trình, nội dung, phương pháp,hình thức giáo dục; được thông tin, đóng góp về tài chính, kinh tế, cơ sở vật chấtcho hoạt động giáo dục Dân chủ trong giáo dục sẽ góp phần làm cho hoạt độngdạy và học có chất lượng ngày càng cao, phát huy được sức mạnh và trí tuệ củatập thể, cộng đồng và toàn xã hội, đáp ứng được mục tiên, yêu cầu thực tiễn củađất nước và sự phát triển chung của thời đại

Từ cách tiếp cận trên đây, có thể quan niệm: Dân chủ trong giáo dục là

mức độ đảm bảo quyền của người dân đối với các thành tố cấu thành giáo dục; được tổ chức và hoạt động một cách toàn diện trên cơ sở công bằng, bình đẳng, khách quan, quần chúng, thiết thực, hiệu quả và thực chất; trong

đó mọi cá nhân và tổ chức tham gia quá trình giáo dục được tự chủ, tự lập, tự

do phát huy hết năng lực sáng tạo của mình vào quá trình giáo dục; nhằm đóng góp công sức, trí tuệ, nhân lực, vật lực vào quá trình giáo dục

Dân chủ trong giáo dục không chỉ là biện pháp mà còn là mục tiêu,động lực của sự phát triển giáo dục nước nhà từ trước đến nay Nhân dân phảiluôn được trân trọng, phát huy và tạo điều kiện mọi điều kiện tốt nhất để làmchủ quá trình giáo dục Công cuộc phát triển giáo dục nước nhà là sự nghiệpcủa toàn dân, do người dân tiến hành, do nhân dân đóng góp và do nhân dânxây dựng; sự thành công của nền giáo dục mới là sự đóng góp chung của mọithành viên trong xã hội Mục đích của dân chủ trong giáo dục là tạo điều kiện

để mọi người trong xã hội được tự do học tập, tự do đóng góp trí tuệ và sứclực vào quá trình giáo dục của đất nước

Nội dung, mục tiêu của dân chủ trong giáo dục là nhằm trang bị hệ giátrị, kinh nghiệm, tri thức của loài người; cùng với thái độ, kỹ năng, năng lựclàm chủ; từ làm chủ bản thân, làm chủ xã hội, làm chủ tri thức; làm chủ kinh

tế, làm chủ chính trị, văn hóa, để hướng tới xây dựng và phát triển nền dânchủ xã hội ngày càng rộng lớn, không có sự phân biệt, đối xử, kỳ thị, biệt lập,độc đoán trong quá trình phát triển giáo dục của dân tộc

Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ Kế thừa và phát triển các quan điểm

tiến bộ về dân chủ trong lịch sử tư tưởng nhân loại, Hồ Chí Minh đã giải thíchquan niệm về dân chủ một cách đơn giản, dễ hiểu, dễ thực hiện Theo Người,dân chủ có nghĩa dân là chủ và dân làm chủ Dân là chủ và dân làm chủ trongquan niệm của Người luôn gắn với vấn đề Nhà nước Người viết: “chế độ của

ta là chế độ dân chủ Nhân dân là chủ; nước ta là nước dân chủ, địa vị caonhất là dân, vì dân là chủ; bây giờ chúng ta là dân chủ Dân chủ là thế nào? Làdân làm chủ Trong tác phẩm Dân vận, Người giải thích thêm: Nước ta lànước dân chủ; Bao nhiêu lợi ích đều vì dân; Bao nhiêu quyền hạn đều củadân; Công việc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân; Chính quyền từ xãđến Chính phủ do dân cử ra; Đoàn thể từ Trung ương đến xã do dân tổ chứcnên; Nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân

Trên lĩnh vực giáo dục, Hồ Chí Minh cho rằng, giáo dục phải biết phục vụnhân dân, góp phần vào việc nâng cao đời sống vui tươi, lành mạnh của quầnchúng nhân dân Người chủ trương xây dựng nền giáo dục của nhân dân, donhân dân và vì nhân dân Quan điểm đó làm cho sự phát triển dân chủ ngày càngbền vững Theo Hồ Chí Minh, muốn phát huy dân chủ trong giáo dục phải thựchiện giải phóng tư tưởng, bảo đảm tự do tư tưởng, khuyến khích thói quen biệnluận, tranh luận, phê bình trong giáo dục Người coi trọng tự do tư tưởng để tạođộng lực cho sáng tạo của quá trình giáo dục của đất nước

Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ có giá trị lý luận và thực tiễn vôcùng sâu sắc đối với cách mạng Việt Nam Quán triệt những nội dung của tưtưởng Hồ Chí Minh về dân chủ nhằm thực hiện thắng lợi mục tiêu: dân giàu,

nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, đưa đất nước tiến lên xây dựng xãhội mới ngày càng đàng hoàng hơn, to đẹp hơn Đây là mục tiêu xuyên suốt,mục tiêu cao cả và là điểm tựa về đường lối, chủ trương, chính sách để đoànkết toàn dân thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa,đưa đất nước phát triển lên tầm cao mới Hồ Chí Minh khẳng định công việcđổi mới, xây dựng, kháng chiến, kiến quốc, tổ chức xã hội là trách nhiệm,công việc của dân, do dân và quyền hành, lực lượng đều ở nơi dân.

Bởi vậy, thực hiện dân chủ tức là sử dụng tất cả quyền hành và lựclượng to lớn của nhân dân để hoàn thành các nhiệm vụ vì lợi ích của nhândân Đất nước ta thoát ra từ chế độ thực dân, nửa phong kiến tồn tại nhiềuthành phần kinh tế gắn với các giai cấp, tầng lớp xã hội khác nhau tất yếuhình thành trong xã hội các động lực bộ phận

Như vậy, dân chủ vừa là mục tiêu nhưng đồng thời dân chủ cũng làđộng lực của sự phát triển xã hội Vai trò động lực của dân chủ đã được thểhiện rất rõ trong toàn bộ tiến trình cách mạng nước ta Cuộc cách mạng dântộc, dân chủ đưa nhân dân ta từ địa vị bị áp bức lên địa vị làm chủ đất nước,làm chủ xã hội và hoạt động với tư cách là các chủ thể tự giác xây dựng xãhội mới đã tập hợp được toàn dân tộc và khối đoàn kết đó đã đảm bảo chotính hợp pháp của chế độ dân chủ cộng hoà mới được sáng lập sau cách mạngtháng Tám năm 1945 bằng Tổng tuyển cử dân chủ

Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục Chủ tịch Hồ Chí

Minh là người đặt nền móng xây dựng nền giáo dục mới ở Việt Nam và bảnthân Người cũng thực sự xứng đáng là một nhà giáo dục vĩ đại không chỉmang tầm vóc dân tộc, mà còn mang tầm vóc thế giới Trong cuộc đời hoạtđộng cách mạng của mình, Người đã có những đóng góp hết sức to lớn đốivới việc xây dựng một nền giáo dục mới ở Việt Nam, không chỉ trên phươngdiện tư tưởng, học thuật, mà còn trên phương diện tổ chức thực tiễn Thôngqua thực tiễn quá trình lãnh đạo, chỉ đạo và các bài nói, bài viết, Người để lạimột hệ thống những quan điểm toàn diện, sâu sắc về dân chủ trong giáo dục

Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục là một bộ phận quan trọngtrong tư tưởng của Người về giáo dục, là cơ sở, nền tảng đường lối giáo dụccủa Đảng Cộng sản Việt Nam qua các thời kỳ cách mạng

Từ những kết quả nghiên cứu trên đây, Ban đề tài quan niệm: Tư tưởng

Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục là kết quả của sự kế thừa, vận dụng, phát triển sáng tạo tinh hoa của dân tộc và nhân loại, đặc biệt là quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về dân chủ trong giáo dục vào điều kiện thực tiễn Việt Nam; bao gồm quan điểm về vị trí, vai trò, mục tiêu, nội dung, yêu cầu, biện pháp thực hiện dân chủ trong giáo dục; nhằm xây dựng một nền giáo dục khoa học, dân tộc, hiện đại, phục vụ cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng CNXH; là cơ sở, nền tảng tư tưởng của Đảng ta trong lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng nền giáo dục mới qua các thời kỳ cách mạng.

Quan niệm trên đây đã chỉ ra những vấn đề cơ bản của tư tưởng Hồ ChíMinh về dân chủ trong giáo dục, đó là:

Thứ nhất, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục là một

thống các quan điểm toàn diện và sâu sắc, được hình thành trên cơ sở kế thừa

và phát triển sáng tạo những tinh hoa về dân chủ trong giáo dục của dân tộc

Việt Nam; kết hợp với sự kế thừa và phát triển những giá trị tinh hoa dân chủ

về giáo dục phương Đông, phương Tây; đặc biệt là quan điểm về dân chủtrong giáo dục của chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện thực tiễn Việt Nam.Trong những cơ sở đó, quan điểm về dân chủ trong giáo dục của chủ nghĩaMác - Lênin giữ vai trò quyết định, chi phối đến toàn bộ nội dung, bản chất,nguyên tắc hoạt động tư tưởng dân chủ giáo dục của Người

Thứ hai, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục bao gồm

những nội dung cơ bản: Vị trí, vai trò, mục tiêu; nội dung; yêu cầu và biệnpháp thực hiện dân chủ trong giáo dục Đây là những quan điểm rất quantrọng có tính chất định hướng, chỉ đạo, nhằm xây dựng nền giáo dục mớiXHCN, nền giáo dục của dân, do dân, vì dân Nền giáo dục lấy người dân làmtrung tâm và cũng là mục tiêu cao nhất của sự phát triển Theo Người thực

hiện tốt dân chủ trong giáo dục sẽ là cơ sở, điều kiện, tiền đề để thúc đẩy sự

nghiệp giáo dục nước nhà ngày càng phát triển toàn diện Một trong những

mục tiêu cao nhất của dân chủ trong giáo dục là đào tạo nên những ngườicông dân có kiến thức toàn diện, hiểu biết toàn diện cho nước Việt Nam mới,làm phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có trong mỗi con người ViệtNam; trang bị cho mỗi người dân kiến thức mới để biến một nước cực khổthành một nước Việt Nam có nền văn hóa cao và đời sống tươi vui, hạnhphúc, xứng đáng với các cường quốc năm châu

Thứ ba, mục đích của dân chủ trong giáo dục là nhằm phát huy tối đa

trí lực, vật lực vào xây dựng một nền giáo dục mới ở nước ta, khác hoàntoàn về chất so với nền giáo dục của chế độ thực dân, phong kiến trước đó.Theo Hồ Chí Minh, thực hiện dân chủ trong giáo dục của chế độ mới là phảibảo đảm yếu tố: Khoa học, toàn diện, thiết thực, hiệu quả; phục vụ tốt nhấtcho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng CNXH và con ngườimới XHCN Vì vậy, cần phải phát huy tối đa về vai trò, khả năng, sức sángtạo của mọi người dân Việt Nam vào sự nghiệp xây dựng và phát triển nềngiáo dục nước nhà

Tư tưởng về dân chủ trong giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã,đang và sẽ mãi mãi là cẩm nang soi sáng sự nghiệp đổi mới, nâng cao chấtlượng giáo dục của đất nước Đó không chỉ là cơ sở cho việc xác định chiếnlược đào tạo con người mới, phương pháp giáo dục mới, mà còn là nền tảngvững chắc cho việc hoạch định những chủ trương, đường lối phát triển nềngiáo dục của Đảng, Nhà nước ta qua các thời kỳ cách mạng

1.1.2 Cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục

* Cơ sở tư tưởng, lý luận

Hồ Chí Minh đã kế thừa, chắt lọc tinh hoa dân chủ về giáo dục trong truyền thống văn hóa Việt Nam Trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân

tộc Việt Nam, nhân dân ta luôn chăm lo phát triển giáo dục, biết gắn kết giữagiáo dục với sự tồn tại và phát triển của con người và dân tộc trong suốt chiềudài lịch sử Đây được ví như một trụ cột cơ bản của việc xây dựng và vun đắpcho nền văn hiến lâu đời của dân tộc Việt Nam Trong đó, có những tư tưởngdân chủ về giáo dục tiêu biểu đã được Hồ Chí Minh nghiên cứu, tiếp thu, vậndụng và phát triển sáng tạo phù hợp với nền giáo dục mới, điều kiện mới củadân tộc Tiêu biểu là tư tưởng phát huy sức mạnh toàn dân trong chăm lo, pháttriển giáo dục nước nhà được thể hiện bằng việc xây dựng các trường đại học

ở kinh đô nhằm phục vụ cho việc khoa cử trong cả nước Đặt các giáo chức ởcác phủ, lộ để điều hành các hoạt động giáo dục được thuận lợi, vừa đảm bảovấn đề khách quan, trung thực vừa đảm bảo yếu tố dân chủ trong giáo dục củanhà nước phong kiến trong quản lý giáo dục Hằng năm, các hoạt động giáodục đều được báo cáo công khai theo quy định của triều đình Còn ở các địaphương trong cả nước, triều đình có chủ trương khuyến khích mở các trườnglớp tư gia nhỏ lẻ, do các ông đồ đảm nhiệm, góp phần cùng cả nước tiến hànhcác hoạt động dạy học cho người dân trong cả nước

Bên cạnh đó, Hồ Chí Minh còn tiếp thu tư tưởng dân chủ về coitrọng và phát triển nhân tài của đất nước của các triều đại phong kiến Quanghiên cứu truyền thống văn hóa dân tộc, Hồ Chí Minh nhận thấy việctuyển chọn nhân tài của các vương triều đã được thực hiện công phu, côngkhai, rộng khắp trong cả nước, còn gọi là “chiêu hiền, đãi sĩ” để tìm kiếmngười tài giỏi Theo đó, bất kỳ người nào, dù xuất thân ở đâu, nếu học giỏi,thi đỗ đều được ra làm quan, đóng góp cho triều đình, tham dự vào việctriều chính Mặc dù còn ở mức độ nhất định, song đây có thể được coi làmột quan điểm nổi bật thể hiện tư tưởng dân chủ trong giáo dục của dân tộcViệt Nam được Người tiếp thu và vận dụng sáng tạo ngay sau khi Ngườithành lập nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, ngày 2/9/1945, Người đã

viết thư tìm kiếm người tài gửi các tỉnh, huyện, làng trong cả nước để cùngtoàn dân gánh vác

Những tư tưởng về dân chủ trong giáo dục truyền thống dân tộc Việt Namtrong lịch sử là cơ sở quan trọng để Hồ Chí Minh tiếp thu, vận dụng và phát triểnlên một trình độ mới cả về phạm vi, tính chất và nguyên tắc của dân chủ về giáodục; góp phần xây dựng được nhiều thế hệ trí thức, hiền tài cho dân tộc ViệtNam Quá trình đó, Người không chỉ tiếp thu những giá trị tích cực, tiến bộ vềdân chủ trong giáo dục của dân tộc, mà Người còn phê phán cả những hạn chế

về dân chủ giáo dục như: Tư tưởng nặng về ý thức tồn cổ, đề cao nguyên tắc cánhân, phương pháp dạy và học khuôn sáo, giáo điều, tầm chương trích cú, dậpkhuôn, máy móc của hệ tư tưởng nho giáo, Theo Người, dân chủ trong nềngiáo dục mới phải đã góp phần to lớn nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo củadân tộc Việt Nam phát triển lên một trình độ mới, làm thay đổi cả về cách dạy vàcách học cũng như phương pháp học tập cho mọi người

Tinh hoa dân chủ về giáo dục trong truyền thống văn hóa Việt Nam đã

để lại cho Hồ Chí Minh nhiều bài học quý giá trong việc tổ chức nền giáo dụcmới sau này, nhất là giai đoạn (1945 - 1969) Mặc dù còn có những hạn chếnhất định, nhưng yếu tố dân chủ trong giáo dục của dân tộc trong lịch sử đã

có những đóng góp quan trọng góp phần hình thành những quan điểm tiến bộcho nền giáo dục mới sau này của Hồ Chí Minh Trên cơ sở kế thừa và tiếpthu những hạt nhân hợp lý của giáo dục truyền thống dân tộc, Hồ Chí Minh đã

có sự bổ sung, phát triển mới để hình thành tư tưởng về dân chủ giáo dục vớinhững đặc trưng căn bản

Hồ Chí Minh tiếp thu tinh hoa văn hóa phương Đông về dân chủ trong giáo dục Hồ Chí Minh tiếp thu tư tưởng dân chủ về giải quyết các

mối quan hệ của quá trình giáo dục Nho giáo Theo Khổng Tử: Trong giáodục cần đề cao quyền của mỗi người, giải quyết tốt các mối quan hệ giữahọc với tập, giữa học với hành, giữa dạy và học Thông qua các mối quan hệ

đó, sẽ góp phần phát huy được tính dân chủ trong quá trình học tập cho mọingười, mọi lực lượng trong xã hội Khổng Tử dạy, muốn học để biết, cần cóbốn không: Không ý, không tất, không cố, không ngã Nghĩa là, nếu chưahọc hoặc chưa thật sự học đến nơi đến chốn mà đã có sẵn ý này, ý khác vềđối tượng và nội dung học thì rất dễ khuôn theo ý nghĩa sai đã có trước khihọc Khi tìm hiểu đối tượng mà dựa vào những phán đoán chưa chắc chắnrồi khẳng định tất phải thế này thế kia thì việc tìm hiểu sẽ thiếu khách quan,khó đạt tới chân lý Để khắc phục điều này, theo ông phải đào sâu suy nghĩ,nghiên cứu đối tượng và nội dung cụ thể để xác định chính xác các sự vật,hiện tượng trong quá trình giáo dục

Bên cạnh đó, Hồ Chí Minh còn tiếp thu tư tưởng “hữu giáo vô loại”trong “Luận ngữ” của Khổng Tử Theo Hồ Chí Minh, đây là một tư tưởngtiến bộ của văn hóa phương Đông về dân chủ trong giáo dục cần được tiếp thu

và vận dụng sáng tạo vào xây dựng dân chủ trong giáo dục của xã hội mới

Tư tưởng đó sau này đã được học trò của ông là Mạnh Tử kế thừa và pháttriển trong đường lối bình dân giáo dục trên phạm vi quảng đại, với các hìnhthức đa dạng, phong phú, rộng lớn Theo Hồ Chí Minh, đây là tư tưởng tiến

bộ của nho giáo, cần phải tiếp thu và vận dụng vào quá trình phát huy dân chủtrong giáo dục ở Việt Nam, nhằm đảm bảo cho mọi người dân đều được họctập và giáo dục một cách toàn diện

Nghiên cứu tư tưởng của Mạnh Tử, Hồ Chí Minh nhận thấy có rấtnhiều điểm nổi bật về dân chủ trong giáo dục Mạnh Tử cho rằng: Trong xãhội cần phải được hình thành một mạng lưới trường công rộng khắp trong cảnước, từ làng đến kinh đô, từ trường hương học đến trường quốc học baogồm: Trường, tự, học, hiệu để giáo hóa dân chúng, tạo điều kiện tốt nhất đểmọi người đều được giáo dục Hệ thống trường học cần phải được mở rộng;nhằm tạo mọi điều kiện và biện pháp cần thiết để thực hiện bình dân giáo dục.Quan điểm này hoàn toàn thống nhất với quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí

Minh khi Người cùng toàn dân thực hiện chủ trương bình dân học vụ, sau khinước nhà giành được độc lập Cũng theo Mạnh Tử, nếu từ đô ấp đến chỗ châuhuyện đều được đặt nhà học, để cho từ con vua trở xuống đến con nhà sĩ vàthứ dân đều đi học cả, thì độ mười năm sau, trên biết bảo dưới, dưới biết cách

thờ trên, sẽ góp phần to lớn cho xã hội thịnh trị Sau này trong Di chúc, Người

đã căn dặn: “Để giành lấy thắng lợi trong cuộc chiến đấu khổng lồ này cầnphải động viên toàn dân, tổ chức và giáo dục toàn dân, dựa vào lực lượng vĩđại của toàn dân” [73, tr.617]

Hồ Chí Minh tiếp thu tư tưởng về phạm vi, đối tượng về dân chủ tronggiáo dục của Nho giáo Theo Hồ Chí Minh, nho giáo là học thuyết chínhtrị, có ưu điểm là đề cao giáo dục con người về đức nhân và có đối tượng giáodục vô cùng rộng lớn Khổng Tử là người đầu tiên mở trường tư dạy học chomọi hạng người, nhằm đào tạo họ trở thành những con người lương thiện, có

lễ nghĩa, nhất là đào tạo một hạng sĩ quân tử có nhân, đức, trí, dũng để làmquan giúp nước Đây là cơ sở có tính chất định hướng quan trọng đối với HồChí Minh để nhận định và xác lập các quan điểm, tư tưởng của mình về dânchủ trong giáo dục, nhất là về đối tượng được giáo dục trong xã hội đó là toànthể nhân dân lao động, mọi người dân Việt Nam yêu nước, đều phải được học

ba tuổi, lần đầu tiên tôi được nghe ba chữ Pháp: Tự do, Bình đẳng, Bác ái.Đối với chúng tôi, người da trắng nào cũng là người Pháp Người Pháp đã nói

thế Và từ thuở ấy, tôi rất muốn làm quen với nền văn minh Pháp, muốn tìmxem những gì ẩn giấu đằng sau những chữ ấy” [28, tr.461]

Theo Hồ Chí Minh, Tự do, Bình đẳng, Bác ái là những giá trị vĩnh hằngcủa mọi dân tộc trên thế giới; tự do, bình đẳng không chỉ về chính trị, kinh tế,văn hóa mà còn phải tự do, bình đẳng cả trong giáo dục con người và xã hội

Bên cạnh đó, Hồ Chí Minh còn nghiên cứu sâu sắc tư tưởng tự do, bìnhđẳng, bác ái trong các tác phẩm của thời kỳ Phục Hưng thế kỷ khai sáng nổi

tiếng; đặc biệt những tư tưởng dân chủ trong bản Tuyên ngôn Nhân quyền và

Dân quyền đã được Người đi sâu nghiên cứu và phân tích rất cụ thể Người

còn tiếp xúc với các tác phẩm của các nhà tư tưởng khai sáng như: Vonte,Rútxô, Môngtétxkiơ, nhất là tinh thần pháp luật của Môngtétxkiơ, khế ước xãhội của Rútxô, tư tưởng dân chủ của các nhà khai sáng Những tư tưởng đó đã

có ảnh hưởng to lớn về dân chủ trong giáo dục sau này của Người Trong đó

đề cập đến quyền bình đẳng, quyền sống, quyền tự do, quyền mưu cầu hạnhphúc của mỗi con người; quyền được học tập, được giáo dục, không có sợphân biệt đối xử với nhau

Qua nghiên cứu văn hóa phương Tây, Hồ Chí Minh rất khâm phục ýchí giành độc lập tự do của nhân dân các nước, khâm phục những tư tưởng vĩđại của George Washington, Abraham Lincoln, nhưng đồng thời cũng pháthiện ra những nghịch lý động trời đằng sau những lời lẽ hoa mỹ về tự do, bìnhđẳng của giai cấp tư sản Đó là sự bất bình đẳng và nghèo đói của hàng trămtriệu người lao động, là điều kiện sống khủng khiếp của người lao động dađen, là nạn phân biệt một chủng tộc ghê gớm, bị đối xử thậm tệ trên các lĩnhvực của đời sống xã hội, nhất là trên lĩnh vực giáo dục

Không chỉ khám phá ở sách vở, Hồ Chí Minh còn bôn ba, lăn lộn trongphong trào công nhân ở “chính quốc” và đời sống công nhân ở các nướcthuộc địa Người đã tranh thủ những lúc tàu dừng ở bến để đi tìm hiểu cuộcsống của nhân dân, công nhân, những người lao khổ ở các nước khi có điềukiện để học học tập kinh nghiệm của các nước Chính từ thực tế cuộc sống đó

đã giúp Người được chứng kiến nền giáo dục phương Tây - nơi mà Ngườimuốn tìm hiểu thực sự bản chất đời sống, giáo dục của họ.

Ngoài ra, Hồ Chí Minh còn tích cực tham gia sinh hoạt Đảng Xã hộiPháp, hoạt động nhiệt tình các cuộc tranh luận với A.Xarô (A.Sarraut), Liôtây(Lyautey), Varen (Varenne) và sinh hoạt khoa học ở câu lạc bộ Phôbua(Faubourg) Ở Pháp, Người được gặp lại cụ Phan Châu Trinh và một số nhàyêu nước có tư tưởng tiến bộ Một trong những sự kiện có ý nghĩa bước ngoặtđánh dấu sự định hình và phát triển tư tưởng dân chủ trong giáo dục củaNgười là bản yêu sách đòi dân tộc độc lập ký tên Nguyễn Ái Quốc gửi tới hộinghị Hòa ước Versailles, ngày 18/01/1919 Tại Đại hội Tua (tháng 12/1920)Người đã đọc tham luận đòi quyền tự do, dân chủ trong đó có quyền tự do họctập, tự do ngôn luận cho các dân tộc thuộc địa Nhờ được rèn luyện trongphong trào công nhân Pháp và sự cổ vũ, dìu dắt trực tiếp của nhiều nhà cáchmạng nổi tiếng, nhà trí thức tiến bộ Pháp như M.Casanh (M.Cachin),P.V.Cutuyariê (P.V.Couturier), G.Môngmútxô (G.Monmousseau) Đây lànhững nhà giáo dục nổi tiếng lúc bấy giờ và có nhiều tư tưởng rất tiến bộ vềdân chủ nói chung, cũng như dân chủ trong giáo dục

Hồ Chí Minh tiếp thu và vận dụng sáng tạo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về dân chủ trong giáo dục Sau khi Người đọc Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa (7/1920) Từ

đây, con đường cứu nước, giải phóng dân tộc, giành lại độc lập, tự do cho Tổquốc mới dần dần được hé mở Sau đó, Người đã không ngừng nghiên cứucác tư tưởng mới, tiến bộ, đặc biệt là các chính sách mới về giáo dục của Liên

Xô Trong các tư tưởng đó, Hồ Chí Minh rất tâm đắc chủ trương thực hiệnmột nền giáo dục dân chủ và quần chúng: Trẻ em được hoàn toàn miễn phíkhi đến trường học, tiến hành giáo dục bách khoa đối với thiếu niên trong cảnước, xúc tiến nội dung giáo dục chuyên nghiệp đối với thanh niên và thựchiện chính sách ưu tiên về mọi mặt đối với con em lao động nghèo túng

Các nhà kinh điển C.Mác và Ph.Ăngghen là những người đầu tiên luậngiải về vai trò của dân chủ trong giáo dục của giai cấp vô sản Theo C.Mác:

“Muốn thay đổi những điều kiện xã hội phải có một chế độ giáo dục thíchhợp” [82, tr.771] Trong đó, tư tưởng về dân chủ trong giáo dục là một độnglực to lớn để thúc đẩy sự nghiệp phát triển của đất nước Mục đích của nềngiáo dục XHCN là làm cho những thành viên trong xã hội được đóng góp mộtcách toàn diện năng lực phát triển của chính mình Trên tinh thần đó, các nhàkinh điển mácxít đều khẳng định: Phát huy tốt dân chủ trong giáo dục sẽ làđộng lực và cơ sở để đào tạo nên những con người mới, những người laođộng có ý thức và đạo đức XHCN, có trình độ văn hoá và khoa học tiên tiến,

có kỹ năng lao động cần thiết, có óc thẩm mỹ, đặc biệt là phải có sức khoẻ tốt.Nắm bắt tinh thần của chủ nghĩa Mác - Lênin, vận dụng sáng tạo vào thựctiễn nền giáo dục Việt Nam sau khi nước nhà giành được độc lập, Hồ ChíMinh đã làm nổi bật tính dân chủ, công bằng và khoa học của nền giáo dụcmới - đó là thực hiện sự nghiệp giáo dục toàn dân, động viên toàn dân, củamọi người dân Việt Nam yêu nước và quá trình phát triển giáo dục Nền giáodục mới phải là nền giáo dục của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân; phảithật sự khoa học, cách mạng và rộng lớn của toàn dân tộc

Trong tác phẩm Tuyên ngôn Đảng Cộng sản các nhà kinh điển đã chỉ rõ:

“sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả

mọi người” [10, tr.628] Đây là quan điểm thể hiện tư tưởng dân chủ rộng lớnđối với sự phát triển của con người và xã hội loài người thông qua hoạt động

giáo dục Tại diễn đàn đại hội giáo dục toàn Nga lần thứ nhất (28/8/1918), một lần nữa V.I.Lênin đã khẳng định vai trò to lớn của sự tự do trong giáo dục là một

động lực của sự phát triển xã hội XHCN, coi đó là một điều kiện đảm bảo thắng

lợi trong sự nghiệp xây dựng CNXH trên phạm vi toàn thế giới Bên cạnh đó,

các nhà kinh điển còn chỉ ra rằng: Trong cuộc đấu tranh của các nước vô sản,công tác giáo dục chiếm giữ một vị trí rất quan trọng, nó đào tạo ra những con

người mới, phục vụ cho cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản, nhằm lật đổ giai cấp

tư sản, xây dựng thành công xã hội XHCN Trong mười đề cương về chínhquyền Xô Viết, V.I.Lênin đã nhấn mạnh: “Dân chủ là tự do, là bình đẳng, làquyết định của đa số; còn có gì cao hơn tự do, bình đẳng, quyết định của đa sốnữa” [104, tr.414] Dân chủ trong giáo dục thực chất là quyền bình đẳng của mọicông dân trong các hoạt động giáo dục và quản lý giáo dục, nhất là không có sựphân biệt, kỳ thì, biệt lập về giáo dục Những quan điểm của chủ nghĩa Mác -Lênin về dân chủ trong giáo dục đã được Hồ Chí Minh nghiên cứu công phu, kếthừa và phát triển sáng tạo vào trong quá trình xây dựng và phát triển nền giáodục mới của nước nhà sau khi giành được độc lập, nhằm xây dựng một nền giáodục dân chủ, đoàn kết, toàn diện, dân tộc và nhân văn

* Cơ sở thực tiễn

Thực tiễn nền giáo dục phong kiến Việt Nam Trong quá trình xâm lược

và thống trị nước ta, thực dân Pháp đã duy trì nền giáo dục thực dân phongkiến cổ hủ, lạc hậu; vừa thực hiện phương châm giáo dục ngu dân, đồi bại,xáo trá, không có một chút tự do dân chủ nào kể cả trong lĩnh vực giáo dục.Mục đích của chúng là nhằm củng cố trật tự xã hội và ràng buộc nhân dân tavào bộ máy chuyên quyền của chúng, theo chính sách: “ngu dân để dễ bề caitrị” và độc đoán chuyên quyền trong giáo dục Vì vậy, từ rất sớm, Nguyễn ÁiQuốc đã đấu tranh không mệt mỏi để đòi hỏi những quyền cơ bản của conngười và mà trước hết là phải được tự do học tập, tự do xây dựng các điềukiện giáo dục của nước nhà Trong bản Yêu sách tám điểm gửi đến Hội nghịVéc xây (1919), Nguyễn Ái Quốc đã yêu cầu Chính phủ các nước đồng minhnói chung và chính phủ Pháp nói riêng phải giải quyết những vấn đề tối thiểucho nhân dân An Nam, trong đó, các nước thuộc địa trong đó có Việt Namphải được tự do học tập, thành lập các trường kỹ thuật và chuyên nghiệp ở tất

cả các tỉnh cho người bản xứ

Với chính sách giáo dục “nhồi sọ”, “đần độn hóa”, mục đích của thựcdân Pháp là làm cho u mê để thống trị dân ta Bản chất nền giáo dục đó chỉnhằm đào tạo tùy phán, thông ngôn và viên chức nhỏ đủ số lượng để phục vụcho mục đích xâm lược và khai thác tài nguyên của thực dân Pháp Đồng thời,với thực tiễn tình trạng thiếu trường, bất bình đẳng, thiếu dân chủ trong giáodục của thực dân Pháp đã đặt ra Hồ Chí Minh sự cần thiết phải tiến hành mộtnền giáo dục mới với với nguyên tắc dân chủ, công bằng và quần chúng vớiquan điểm giáo dục là sự nghiệp của toàn dân của mọi người dân Việt Nam.

Trong bài Đông Dương Người đã chỉ rõ: “Sự thật là người Đông Dương

không có một phương tiện hành động và học tập nào hết Báo chí, hội họp, lậphội, đi lại đều bị cấm, Việc có những báo hoặc tạp chí mang tư tưởng tiến

bộ một chút hoặc có một tờ báo của giai cấp công nhân Pháp là một tội nặng.Rượu cồn và thuốc phiện cùng báo chí phản động của bọn cầm quyền bổ sungcho cái công cuộc ngu dân của Chính phủ Máy chém và nhà tù làm nốt phầncòn lại” [29, tr.39-40]

Thực dân Pháp đã thi hành một loạt chính sách về giáo dục nhằm đầuđộc dân ta, đồng thời truyền bá tư tưởng giáo dục áp đặt của Pháp để phục vụcho chính sách thuộc địa của mình Học tập theo phương thức áp đặt, mộtchiều là chủ yếu, không phát huy được yếu tố người học, cũng như nhu cầucủa người dân Việt Nam Ngu dân về giáo dục và đầu độc về văn hoá là mộttrong những biện pháp hỗ trợ đắc lực cho công cuộc khai thác thuộc địa củathực dân Pháp lúc bấy giờ Ban đầu, thực dân Pháp thực hiện chính sách giáodục chỉ nhằm mục đích đào tạo đội ngũ thông dịch viên và những người phục

vụ trong bộ máy chính quyền thực dân, đồng thời từng bước truyền bá chữPháp, hạn chế ảnh hưởng của chữ Hán

Trong tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp, Hồ Chí Minh chỉ rõ:

“Nhân dân Đông Dương khẩn khoản đòi mở trường học vì trường học thiếu mộtcách nghiêm trọng, Hàng ngàn trẻ em đành chịu ngu dốt vì nạn thiếu trường

học, Chính phủ thuộc địa tìm đủ mọi cách để ngăn cản không cho thanh niên

An Nam sang du học bên Pháp, Làm cho ngu dân để dễ cai trị đó là chính sách

mà các nhà cầm quyền ở các thuộc địa ưa dùng nhất” [29, tr.173] Với côngcuộc khai thác thuộc địa, thực dân Pháp đã thực hiện những chính sách nô dịch

về văn hoá hết sức phản động hòng xô đẩy nhân dân vào vòng ngu dốt, tối tăm

và thất học; trụy lạc về thể xác, bạc nhược về tinh thần, mất dân chủ trong tiếnhành giáo dục là ưu điểm nổi bật nhất của nền giáo dục thời Pháp thuộc

Nguyễn Tất Thành thấy rõ ở Việt Nam: “Nhân dân An Nam chúng tôi

là những người nông dân bị nhấn chìm trong bóng đêm hết sức tối tăm.Không một tờ báo nào, không ai hiểu bây giờ trên thế giới đương diễn ranhững gì; đêm tối, thực sự là đêm tối” [29, tr.460] Người Pháp ở ĐôngDương không cho người Việt Nam xem sách báo, không được đến trườnghọc, càng không có quyền tự do học tập Theo Người: “Không phải chỉ sáchcủa những nhà văn mới, mà cả Rútxô và Môngtexkiơ cũng bị cấm đoán Thânphận người An Nam chỉ là thân phận người nông nô Họ không có tự do đilại, mà bị cấm, không phải chỉ là bị cấm đi du lịch ra nước ngoài mà cả đi lạitrong nước cũng không được” [29, tr.461]

Thực tiễn đòi hỏi xây dựng nền giáo dục mới sau khi nước nhà độc lập.

Sau khi giành được độc lập, nền giáo dục của Việt Nam vô cùng lạc hậu,không đáp ứng được yêu cầu của quá trình xây dựng xã hội mới Chính Người

đã đánh giá: “Ngoài mục đích giáo dục để đào tạo tùy phái, thông ngôn vàviên chức nhỏ đủ số cần thiết phục vụ cho bọn xâm lược, người ta đã gieo rắcmột nền giáo dục đồi bại, xảo trá và nguy hiểm hơn cả sự dốt nát nữa, vì mộtnền giáo dục như vậy chỉ làm hư hỏng mất tính nết của người đi học, chỉ dạycho họ giả dối, chỉ dạy cho họ biết sùng bái những kẻ mạnh hơn mình, dạycho thanh niên yêu một Tổ quốc không phải là Tổ quốc của mình và đang ápbức mình Nền giáo dục ấy dạy cho thanh thiếu niên khinh rẻ nguồn gốc dònggiống mình” [29, tr.424] Ngay cả người Pháp cũng nhận xét: “về phương

diện tinh thần, người Pháp không tổ chức một nền giáo dục mới thay thế chonền giáo dục An Nam mà họ đã bỏ đi Họ chỉ xây dựng được một ít trườnghọc để đào tạo ra những con vẹt, những người vong bản thiếu đạo đức vàthiếu cả kiến thức phổ thông” [29, tr.424] Không chỉ vậy, thực dân Pháp còntăng cường kiểm soát các ấn phẩm, nhất là báo chí, sử dụng phương tiện vănhóa để tuyên truyền cho chủ nghĩa thực dân, công kích tư tưởng tiến bộ,phong trào cách mạng trên thế giới.

Từ thực tiễn kinh nghiệm giáo dục của các nước phát triển mà Người

đã khảo sát Giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, khi chủ nghĩa tư bản

đã phát triển đến đỉnh cao, thì các nền giáo dục phương Tây lại một lần nữađặt ra những yêu cầu mới cho nền giáo dục hiện đại Nền giáo dục mới, nhàtrường mới, là những thuật ngữ được đưa ra trong thời gian này, và từng bướctác động đến tư duy và nhận thức của Nguyễn Ái Quốc Người xem đây là cơhội tốt nhất để tiếp thu, lĩnh hội những tư tưởng tiến bộ cho bản thân mình,làm tiền đề để hình thành những quan điểm mới về dân chủ trong giáo dục khithời cơ đến Đặc biệt, quan điểm “Nhà trường mới” của Reddie (Anh); “Giáodục thực nghiệm” của Alfred Binet (Pháp); “Giáo dục thực dụng” của JhonDewey, James (Mỹ), đã từng bước định hình trong tư duy, nhận thức vàhành động của Hồ Chí Minh về một nền giáo dục mới trong tương lai sau khinước nhà được độc lập

Thực tiễn nền giáo dục ở các nước XHCN, đặc biệt là Liên Xô Những

năm sống, hoạt động cách mạng ở nước ngoài, Hồ Chí Minh đã có nhiều lầnđến với đất nước Nga, quê hương của lãnh tụ V.I.Lênin vĩ đại, được học tập,chứng kiến nhiều thành tựu to lớn của nhân dân Nga Bên cạnh đó, Người cònđược chứng kiến một nền giáo dục mang đậm màu sắc XHCN: Toàn diện, dânchủ, khoa học của nhân dân Nga vĩ đại Như việc thiết lập một hệ thống cáctrường mẫu giáo và vỡ lòng, nhà giữ trẻ, vườn trẻ, nhà nuôi trẻ, nhằm mụcđích cải thiện việc giáo dục của xã hội, giải phóng người phụ nữ, phát triển thế

hệ trẻ những chủ nhân tương lai của đất nước Nhân dân lao động tích cực thamgia việc giáo dục quốc dân; phát triển các “Hội đồng giáo dục quốc dân”; tất cảnhững công dân có trình độ giáo dục phổ thông, đều thuộc quyền sử dụng củaNhà nước “Trong ngành đại học, các sinh viên nghèo và nhất là công nhân vànông dân được cấp học bổng và những ưu tiên khác để họ có điều kiện theohọc ngay cả các trường đại học” [30, tr.8-9] Thực tiễn về dân chủ trong giáodục của Nhà nước Nga đã tác động và ảnh hưởng sâu sắc đến Hồ Chí Minh vềmột nền giáo dục mang đầy đủ các giá trị chân, thiện, mỹ; một nền giáo dụchướng đến con người và vì con người thực sự mà Người đang hướng tới.

* Nhân tố chủ quan Hồ Chí Minh

Hồ Chí Minh có tư duy độc lập, tự chủ, sáng tạo trong tiếp thu tư tưởng dân chủ về giáo dục, không rơi vào sao chép, giáo điều, dập khuôn, máy móc Trước hết, đó là tư duy độc lập tự chủ, sáng tạo cộng với đầu óc phê

phán tinh tường, sáng suốt trong việc nghiên cứu, tìm hiểu và vận dụng, pháthuy tinh hoa văn hoá nhân loại vào xây dựng các quan điểm về dân chủ tronggiáo dục sau khi nước nhà giành được độc lập Đó còn là sự khổ công học tậpnhằm chiếm lĩnh vốn tri thức phong phú của thời đại và kinh nghiệm hoạtđộng thực tiễn phong phú qua các phong trào đấu tranh cách mạng của giaicấp công nhân và nhân dân lao động quốc tế Là tâm hồn, ý chí của một nhàyêu nước, một chiến sĩ cộng sản nhiệt thành, một trái tim yêu nước thươngdân, thương yêu con người, sẵn sàng chịu đựng mọi gian khổ hy sinh vì độclập của Tổ quốc, vì hạnh phúc của nhân dân, vì một nền giáo dục toàn diện, Chính những phẩm chất cá nhân tiêu biểu đó đã tác động đến Hồ Chí Minh cókhả năng tiếp nhận, chọn lọc chuyển hoá, phát triển những tinh hoa về dânchủ giáo dục của dân tộc và nhân loại, kết hợp với khả năng tư duy độc lập, tựchủ, sáng tạo đã góp phần hình thành nên tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủtrong giáo dục mà đến nay vẫn còn nguyên về giá trị

Tư duy độc lập, tự chủ, sáng tạo của Hồ Chí Minh là một trong nhữngnét độc đáo có giá trị to lớn góp phần hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dânchủ trong giáo dục Với Hồ Chí Minh, độc lập, tự chủ trong tiếp thu dân chủgiáo dục, có nghĩa là không phụ thuộc, không bắt chước, không theo đuôi, giáođiều, tránh được tư duy theo lối cũ, đường mòn trước đó Mà tự mình phải tìmtòi, suy nghĩ, so sánh giữa lý luận với thực tiễn đất nước để đưa ra những quanđiểm sáng tạo để phát huy dân chủ trong giáo dục Tự chủ trong suy nghĩ là tựmình làm chủ quá trình tư duy, làm chủ bản thân trong suốt quá trình nhậnthức, từ việc xác lập các nội dung, hình thức, cách thức, phương pháp phát huydân chủ trong giáo dục cho đến đổi mới cách thức khoa học trong dạy và học,cũng như trong quản lý, điều hành các hoạt động giáo dục

Nắm vững lập trường, quan điểm và phương pháp luận của chủ nghĩaMác - Lênin để giải quyết các vấn đề thực tiễn cách mạng Việt Nam, trong đó

có vấn đề dân chủ trong giáo dục Trên tinh thần phê phán để bảo vệ, bảo vệ

để đấu tranh với cái sai, cái lạc hậu Bởi vậy, mặc dù chỉ nhận mình là học trònhỏ của các vị tiền bối Song, không phải vì thế mà hạ thấp, xem nhẹ quanđiểm của bản thân trong độc lập, tiếp thu, vận dụng, cứng nhắc, giáo điều, màphải thực hiện với tinh thần khoa học Bởi vậy, Người cho rằng tuyệt đối:Chúng ta không hề được coi lý luận của các nhà kinh điển như là một cái gì

đó đã xong xuôi hẳn và bất khả xâm phạm; trái lại, chúng ta tin rằng lý luận

đó chỉ đặt nền móng cho môn khoa học mà những người xã hội chủ nghĩa cầnphải phát triển hơn nữa về mọi mặt, nếu họ không muốn trở thành lạc hậu đốivới cuộc sống

Hồ Chí Minh là người có nhân cách, đạo đức cao đẹp, trong sáng vì nhân dân, dân tộc và nhân loại Trong một lần trả lời nhà báo nước ngoài,

Người đã nói: “Tôi tuyệt nhiên không ham công danh phú quý chút nào Bâygiờ phải gánh chức Chủ tịch là vì đồng bào ủy thác thì tôi phải gắng sức làm,cũng như một người lính vâng mệnh lệnh của quốc dân ra trước mặt trận Bao

giờ đồng bào cho tôi lui, thì tôi rất vui lòng lui Tôi chỉ có một sự ham muốn,ham muốn tột bậc, là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta đượchoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành.Riêng phần tôi thì làm một cái nhà nho nhỏ, nơi có non xanh nước biếc để câu

cá, trồng hoa, sớm chiều làm bạn với các cụ già hái củi, em trẻ chăn trâu,không dính líu gì với vòng danh lợi” [36, tr.187] Đó là lý tưởng chính trị, lýtưởng đạo đức và cũng là lý tưởng nhân văn cao đẹp mà cả đời Người theođuổi Đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, giải phóng con người trước hết là giảiphóng họ khỏi những tai họa do cái đói, cái rét, cái dốt gây nên, mà trước hết làcần phải phát huy được trí tuệ, nguồn lực nội sinh của họ “Ham muốn tột bậc”của Người không chỉ là câu nói xuất phát từ đáy lòng mà còn là mục tiêu hànhđộng nhất quán, xuyên suốt của quá trình cách mạng, một người suốt đời vìnước, vì dân, vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, vì sự nghiệp giáo dục củanước nhà Với Người, không có hạnh phúc nào lớn hơn là hạnh phúc đượcphục vụ cách mạng, phục vụ Tổ quốc và nhân dân Đó vừa là điểm khởi đầucũng là điểm kết thúc của sự nghiệp cách mạng cao đẹp Hồ Chí Minh

Hồ Chí Minh luôn có niềm tin tuyệt đối vào sức mạnh, sự sáng tạo và đóng góp của quần chúng nhân dân vào nền giáo dục mới Tư tưởng Hồ Chí

Minh về dân chủ trong giáo dục được hình thành dựa trên cơ sở khách quan

và nhân tố chủ quan Trong đó, các phẩm chất cá nhân tiêu biểu của Hồ ChíMinh như: Khả năng dự báo, nhận định khoa học, độc lập, tự chủ, có niềm tintưởng tuyệt đối vào sức mạnh của quần chúng nhân dân; thấy được vai trò tolớn của nhân dân đối với sự nghiệp cách mạng cũng như sự nghiệp phát huydân chủ trong giáo dục, Thắng lợi sự nghiệp cách mạng của Hồ Chí Minh

có nhiều nguyên nhân khác nhau; trong đó căn bản và gốc rễ đó chính Người

đã có niềm tin tưởng tuyệt đối vào sức mạnh nhân dân, khả năng, sự đoàn kết,chung sức, đồng lòng của nhân dân sẽ luôn và mãi mãi là bức tường đồng đểbảo vệ Tổ quốc, cũng như sự nghiệp phát triển giáo dục của nước nhà Niềm

tin đó đã được Người căn dặn trong Di chúc thiêng liêng và cũng là điều

mong muốn cuối cùng của Người trước khi trở về với C.Mác, Ph.Ăngghen,V.I.Lênin: “Toàn Đảng, toàn dân ta đoàn kết phấn đấu, xây dựng một nướcViệt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh, và góp phầnxứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới” [73, tr.624], đã và đang đượctoàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta biến thành hiện thực; xây dựng đất nước tađàng hoàng hơn, to đẹp hơn như Người hằng mong muốn

1.2 Nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong giáo dục

1.2.1 Quan điểm Hồ Chí Minh về vị trí, vai trò, mục tiêu của dân chủ trong giáo dục

Trong di sản tinh thần của Chủ tịch Hồ Chí Minh để lại cho dân tộcViệt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ chiếm vị trí quan trọng TheoNgười, dân chủ là “của quý báu nhất của nhân dân”, là điều “trăn trở” suốtđời của Người Trong đó, dân chủ trong giáo dục được Hồ Chí Minh đặc biệtcoi trọng, là phương thức giáo dục hiệu quả nhất Dưới chế độ thực dân,phong kiến, dân chủ trong giáo dục bị hạn chế tối đa, bởi chính quyền thựcdân, phong kiến luôn duy trì lối dạy học “nhồi sọ”, một chiều, áp đặt, phiếndiện nhằm đào tạo ra đội ngũ quan lại làm tay sai cho chúng Cách mạngTháng Tám năm 1945 thành công mở ra một trang mới cho nền giáo dục củanước nhà Trước đòi hỏi cấp bách của cách mạng là tiến hành cải cách giáodục, Hồ Chí Minh chỉ rõ một trong những nội dung rất quan trọng là phảithực hành dân chủ trong giáo dục, bởi theo Người “thực hành dân chủ là cáichìa khóa vạn năng có thể giải quyết mọi khó khăn” [74, tr.7] Đây là tưtưởng xuyên suốt, nhất quán trong giáo dục của Hồ Chí Minh

Dân chủ trong giáo dục là chiến lược “trăm năm trồng người” Dân

chủ trong giáo dục có ý nghĩa đích thực là sự dân chủ, bình đẳng thông quahoạt động dạy học và các hoạt động giáo dục khác như sự trao truyền tri thức,

kinh nghiệm giữa con người với con người, nhất là từ thế hệ trước sang thế hệsau, giúp cho xã hội loài người ngày càng phát triển Nhưng khi xâm lượcViệt Nam, thực dân Pháp thực hiện “chính sách ngu dân”, hạn chế và làmbiến tướng nền giáo dục ở Việt Nam, hòng dễ bề duy trì ách thống trị.

Nhận rõ và đanh thép những tội ác của thực dân Pháp ở các thuộc địa,

Hồ Chí Minh chỉ rõ, không chỉ thiếu dân chủ trong giáo dục mà chúng còn

“gieo rắc một nền giáo dục xảo trá và nguy hiểm hơn cả dốt nát nữa, vì mộtnền giáo dục như vậy chỉ làm hư hỏng, mất tính nết của người đi học, chỉ dạycho họ một lòng trung thực giả dối, chỉ dạy cho họ biết sùng bái những kẻmạnh hơn mình, dạy cho thanh niên yêu một Tổ quốc không phải là Tổ quốccủa mình và đang áp bức mình Nền giáo dục ấy dạy cho thanh thiếu niênkhinh rẻ nguồn gốc dòng giống mình Nó làm cho thanh thiếu niên trở nênngu ngốc” [31, tr.424] Hồ Chí Minh đã khởi đầu sự nghiệp cách mạng vĩ đạicủa Người từ đòi quyền dân chủ cơ bản cho người dân thuộc địa, như quyềnđược lập hội, tự do ngôn luận, quyền được giáo dục cho đến việc tuyên truyềngiáo dục cách mạng để thức tỉnh quần chúng nhân dân ý thức rõ nỗi đau củangười dân mất nước và có niềm tin vào sức mạnh to lớn của chính bản thânkhi họ được tổ chức lại trong một khối đoàn kết chặt chẽ, cùng tranh đấu dưới

sự lãnh đạo của Đảng theo con đường cách mạng đúng đắn Người coi “mộtdân tộc dốt là một dân tộc yếu”, dốt nát cũng là một kẻ địch Kẻ địch này câukết cùng với giặc ngoại xâm chống phá cách mạng Việt Nam Vì vậy, sau khicách mạng Tháng Tám thành công, ngày 3/9/1945, trong phiên họp đầu tiêncủa Chính phủ cách mạng lâm thời, Hồ Chí Minh đã thực hiện xác định mộtchiến dịch chống nạn mù chữ, diệt giặc dốt là một trong những nhiệm vụ cấpbách hàng đầu của đất nước, đồng thời với cuộc đấu tranh chống giặc ngoại

xâm và giặc đói Người chỉ rõ: một là, cần “mở một chiến dịch để chống nạn

mù chữ”, hai là, cần “mở một chiến dịch giáo dục lại tinh thần nhân dân bằng

cách thực hiện: CẦN, KIỆM, LIÊM, CHÍNH” [37, tr.7]

Trong quá trình lãnh đạo sự nghiệp xây dựng xã hội mới, Hồ Chí Minhcàng chú trọng chỉ ra vai trò đi đầu, đi trước của dân chủ trong giáo dục Nóichuyện với cán bộ giảng dạy và học viên lớp đào tạo hướng dẫn viên các trại hècấp 1 (ngày 12/6/1956), Người chỉ ra rằng: “Bây giờ xây dựng kinh tế không cócán bộ không làm được Không có giáo dục, không có cán bộ thì cũng không nói

gì đến kinh tế văn hóa Trong việc đào tạo cán bộ, giáo dục là bước đầu” [60,tr.345] Nói chuyện với giáo viên cấp 2, 3 toàn miền Bắc (9/1958), Người yêucầu phải phát huy dân chủ trong nhà trường để “…đào tạo ra những công dân tốt

và cán bộ tốt cho nước nhà Đó là một trách nhiệm nặng nề, nhưng rất vẻ vang.Mong mọi người phải cố gắng làm trọn nhiệm vụ” [50, tr.528]

“Vì lợi ích thì phải mười năm trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phảitrồng người” [60, tr.528], với Hồ Chí Minh, dân chủ trong giáo dục luôn cóvai trò chiến lược xuyên suốt, có vị trí đứng đầu, là quốc sách hàng đầu trong

sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc và xây dựng xã hội mới tiến bộ, vănminh hơn Độc lập, tự do, hạnh phúc của nhân dân, sự hưng thịnh của đấtnước sẽ không thực hiện được nếu thiếu sự tham gia của dân chủ trong giáodục nói riêng và giáo dục nói chung Đầu tư cho dân chủ trong giáo dục là đầu

tư cho tương lai phát triển mạnh mẽ và bền vững, bởi dân chủ là chìa khóa đểgiải quyết mọi vấn đề, trong đó có giáo dục Do đó, sứ mệnh của dân chủtrong giáo dục không chỉ là chiến lược “trăm năm” mà nó còn có ý nghĩa vôcùng trọng đại, mang giá trị nhân văn sâu sắc

Dân chủ trong giáo dục sẽ quyết định trực tiếp đến nâng cao dân trí, đào tạo ra những con người hữu ích cho dân tộc Cách mạng Tháng Tám năm

1945 thành công, đất nước đứng trước biết bao thử thách, các thế lực phảnđộng trong và ngoài nước phá hoại điên cuồng, chúng trực tiếp xâm lược miềnNam và ráo riết tiến hành các hoạt động lật đổ tại miền Bắc Kinh tế tài chínhkiệt quệ, nạn đói khủng khiếp hoành hành Trong cơn sóng gió như vậy, Chủ

tịch Hồ Chí Minh đã bình tĩnh chèo lái con thuyền cách mạng và thật sự sángsuốt khi Người không đặt công việc văn hóa giáo dục ở thứ bậc bình thường.

Trong phiên họp đầu tiên của chế độ dân chủ mới, ngày 3/9/1945,Người đã nói với các vị Bộ trưởng trong Hội đồng Chính phủ lâm thời về vấn

đề giáo dục, về phát huy dân chủ, về quyền và nghĩa vụ công dân trong côngtác giáo dục: “…nạn dốt - Là một trong những phương pháp tội ác mà bọnthực dân Pháp dùng để cai trị chúng ta Hơn chín mươi phần trăm đồng bàochúng ta mù chữ Nhưng chỉ cần ba tháng là chúng ta đủ để học đọc, học viếttiếng ta theo vần quốc ngữ Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu” [37, tr.7].Người phân tích, dốt nát là nguyên nhân cơ bản của yếu hèn và sai lầm Dốtthì dại, dại thì hèn Vì thế, Người khẩn thiết yêu cầu: Một trong những côngviệc phải thực hiện cấp tốc lúc này là “Mở chiến dịch chống nạn mù chữ” đểnâng cao dân trí, bởi không một quốc gia nào có thể tiến hành xây dựng mộtchế độ xã hội mới và bảo vệ Tổ quốc thành công trong điều kiện văn hóa, dântrí, đạo đức, tinh thần xã hội thấp kém

Năm ngày sau phiên họp đầu tiên của Hội đồng Chính phủ lâm thời, chỉtrong ngày 8/9/1945 đã có 3 sắc lệnh của Chính phủ được ban hành đặt sựnghiệp bình dân học vụ, vừa là một phong trào cách mạng, vừa là một thiếtchế văn hóa giáo dục của Nhà nước Dân chủ Cộng hòa Tiếp đó, tháng10/1945, Người ra lời kêu gọi toàn dân đi học, nhắc nhở mọi công dân hiểunhiệm vụ học tập của mình, biết làm chủ việc xóa mù chữ cho mình và toàn

xã hội cùng ra sức chăm lo chống nạn thất học

Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp thành công, từ năm 1954 khi hòabình lập lại trên miền Bắc, rồi đến cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ xâmlược cho đến lúc Người đi xa, hầu như không năm nào Người lại không gửi thưcho ngành giáo dục hoặc đến thăm các trường học Ở đó, Chủ tịch Hồ Chí Minhluôn dành những tình cảm yêu thương, sự động viên ân cần, lắng nghe tâm tư