(Luận án tiến sĩ) đặc điểm sinh học, sinh thái học chó h’mông cộc đuôi trong huấn luyện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.comVÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ---TRẦN HỮU CÔI ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC, SINH THÁI HỌC CHÓ H'MÔNG CỘC ĐUÔI TRONG HUẤN LUYỆN NGH

HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

-TRẦN HỮU CÔI

ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC, SINH THÁI HỌC CHÓ H'MÔNG CỘC ĐUÔI TRONG HUẤN LUYỆN NGHIỆP VỤ LÙNG SỤC PHÁT HIỆN CÁC CHẤT

MA TÚY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC

HÀ NỘI – NĂM 2022

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

-TRẦN HỮU CÔI

ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC, SINH THÁI HỌC CHÓ H'MÔNG CỘC ĐUÔI TRONG HUẤN LUYỆN NGHIỆP VỤ LÙNG SỤC PHÁT HIỆN CÁC CHẤT

MA TÚY

Chuyên ngành: Động vật học

Mã số: 9 42 01 03

LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan:

Đây là công trình nghiên cứu khoa học của tôi và một số kết quả cùng cộngtác với một số cộng sự khác

Các số liệu và kết quả trình bày trong luận án là trung thực, một phần đãđược công bố trên các tạp chí khoa học chuyên ngành và được sự đồng ý sử dụng sốliệu của các đồng tác giả

Phần còn lại chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Hà Nội, ngày tháng năm 2022

Nghiên cứu sinh

Trần Hữu Côi

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Lãnh đạo Học viện Khoa học và Công nghệ đã tạo điều kiện thuận lợi để để tôi hoàn thành các nội dung trong chương trình đào tạo.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các Thầy, Cô ở Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật đã giảng dạy, cung cấp các kiến thức mới để tôi hoàn thành các học phần và các chuyên đề trong chương trình đào tạo.

Tôi xin chân thành cảm ơn các chuyên viên ở Học viện Khoa học và Công nghệ, ở Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật đã tận tình giúp đỡ và hướng dẫn tôi hoàn thành các hồ sơ trong quá trình học tập.

Tôi xin chân thành cảm ơn các Thủ trưởng lãnh đạo Trung tâm Nhiệt đới Việt – Nga, lãnh đạo Viện Sinh thái Nhiệt đới cùng các đồng nghiệp đã luôn ủng hộ và tạo điều kiện thuận lợi để tôi tập trung nghiên cứu và hoàn thành luận án này.

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè đã luôn quan tâm,

hỗ trợ và động viên trong suốt thời gian qua để tôi có thể hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập và công tác chuyên môn.

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Nghiên cứu sinh

Trần Hữu Côi

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

MỤC LỤC

TRANG PHỤ BÌA

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU vii

DANH MỤC CÁC BẢNG viii

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ x

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 3

1.1 Nguồn gốc và thuần hóa chó nhà 3

1.2 Đặc điểm hình thái chung của chó nhà 5

1.3 Đặc điểm một số cơ quan giác quan của chó 8

1.3.1 Cơ quan khứu giác 9

1.3.2 Cơ quan thị giác 10

1.3.3 Cơ quan thính giác 11

1.4 Những phản ứng cơ bản của hành vi 12

1.4.1 Phản ứng về thức ăn 12

1.4.2 Phản ứng bảo vệ, phòng thủ 13

1.4.3 Phản ứng định hướng 14

1.4.4 Phản ứng tìm kiếm 14

1.4.5 Phản ứng lệ thuộc 15

1.5 Đặc điểm hệ thần kinh của chó 15

1.6 Đặc điểm sinh lý, sinh hóa máu 17

1.7 Tình hình nuôi dạy, nghiên cứu chó nghiệp vụ 20

1.7.1 Tình hình nuôi chó nghiệp vụ trên thế giới 20

1.7.2 Tình hình nghiên cứu chó nghiệp vụ ở Việt Nam 21

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 25

2.1 Đối tượng nghiên cứu 25

2.2 Địa điểm, thời gian nghiên cứu 25

2.3 Nội dung nghiên cứu 25

2.3.1 Điều tra khảo sát, bổ sung đặc điểm phân bố, sinh học, sinh thái của chó bản địa H'mông cộc đuôi 25

2.3.2 Nghiên cứu đặc điểm hành vi của chó bản địa H'mông cộc đuôi 25

2.3.3 Khả năng huấn luyện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy của chó bản địa H'mông cộc đuôi 26

2.3.4 Xây dựng tiêu chí tuyển chọn chó bản địa H'mông cộc đuôi huấn luyện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy 26

2.4 Phương pháp nghiên cứu 26

2.4.1 Điều tra phỏng vấn 26

2.4.2 Phương pháp mô tả và thu số liệu hình thái 26

2.4.3 Thu và phân tích sinh lý sinh hoá máu 29

2.4.4 Nghiên cứu đặc điểm thần kinh 29

2.4.5 Nghiên cứu đặc điểm hành vi 29

2.4.5.1 Đặc điểm hành vi 29

2.4.5.2 Tính trội của chó 31

2.4.6 Nghiên cứu các cơ quan giác quan 31

2.4.6.1 Đặc điểm cơ quan thị giác 31

2.4.6.3 Đặc điểm cơ quan khứu giác 33

2.4.7 Huấn luyện, đánh giá khả năng thực hiện nghiệp vụ của chó 34

2.4.7.1 Huấn luyện chó nghiệp vụ các động tác cơ bản 34

2.4.7.2 Huấn luyện chó lùng sục và phát hiện chất ma túy 34

2.4.7.3 Đánh giá 34

SƠ ĐỒ NGHIÊN CỨU TỔNG QUÁT TRONG LUẬN ÁN 35

CHƯƠNG III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 36

3.1 Một số đặc điểm sinh học, sinh thái của chó bản địa H'mông cộc đuôi 36

3.1.1 Đặc điểm phân bố 36

3.1.2 Một số chỉ số hình thái cơ thể 37

3.1.3 Màu lông 42

3.1.4 Kiểu tai 45

3.1.5 Độ dài đuôi 46

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

3.1.6 Đặc điểm sinh lý, sinh hoá máu 49

3.1.7 Đặc điểm một số cơ quan giác quan của chó bản địa H'mông cộc đuôi 58 3.1.7.1 Thính giác 58

3.1.7.2 Khứu giác 60

3.1.7.3 Thị giác 65

3.1.8 Các tính trội của chó bản địa H'mông cộc đuôi trong huấn luyện nghiệp vụ 67 3.1.9 Đặc điểm thần kinh của chó bản địa H'mông cộc đuôi 69

3.2 Đặc điểm hành vi xã hội của chó bản địa H'mông cộc đuôi 71

3.2.1 Hành vi giao tiếp 71

3.2.2 Mức độ hoạt động 73

3.2.3 Phản ứng với đối tượng lạ 74

3.2.4 Hành vi chơi đùa 76

3.2.5 Phản ứng với tiếng ồn 77

3.2.6 Hành vi xã hội của chó bản địa H'mông cộc đuôi 79

3.3 Khả năng huấn luyện chó bản địa H'mông cộc đuôi lùng sục phát hiện các chất ma túy 81

3.3.1 Sự hình thành phản xạ có điều kiện của chó bản địa H'mông cộc đuôi 81

3.3.1.1 Ảnh hưởng của điều kiện ngoại cảnh tới sự hình thành phản xạ có điều kiện ban đầu của chó bản địa H'mông cộc đuôi 81

3.3.1.2 Ảnh hưởng của độ tuổi đến sự hình thành phản xạ có điều kiện ở chó bản địa H'mông cộc đuôi 84

3.3.1.3 Ảnh hưởng của giới tính tới hình thành phản xạ có điều kiện ở chó bản địa H'mông cộc đuôi 88

3.3.2 Kết quả huấn luyện chó bản địa H'mông cộc đuôi lùng sục phát hiện các chất ma túy 91

3.3.3 Ảnh hưởng của giới tính đến khả năng huấn luyện chó bản địa H'mông cộc đuôi 92 3.3.4 So sánh kết quả huấn luyện của chó bản địa H'mông cộc đuôi so với một số giống chó khác 94

3.4 Tiêu chí tuyển chọn chó bản địa H'mông cộc đuôi huấn luyện nghiệp vụ lùng

sục phát hiện các chất ma túy 97

3.4.1 Xác định sự ảnh hưởng của một số đặc điểm sinh học đến kết quả huấn luyện chuyên khoa lùng sục phát hiện các chất ma tuý 97

3.4.2 Xây dựng tiêu chí tuyển chọn chó bản địa H'mông cộc đuôi làm chó nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma tuý 100

3.4.2.1 Tiêu chí nhóm 1 (Nhóm tiêu chí về hình thái) 100

3.4.2.2 Tiêu chí nhóm 2 (Nhóm tiêu chí về đặc điểm sinh học) 102

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 105

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .106 TÀI LIỆU THAM KHẢO 107

PHẦN PHỤ LỤC 119

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

(Hiệp hội chó giống thế giới)KNHVLT Khả năng hít vết liên tục

(Giá trị lớn nhất)MĐTCTK Mức độ tích cực tìm kiếm

Mean Giá trị trung bình

VKA Vietnam Kennel Association

(Hiệp hội những người nuôi chó giống Việt Nam)

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Tổng hợp một số chỉ số hình thái cơ thể chó bản địa H'mông cộc đuôi 38

Bảng 3.2 Chỉ số hình thái chó bản địa H'mông cộc đuôi 40

Bảng 3.3 Tỷ lệ bắt gặp màu lông của chó bản địa H'mông cộc đuôi 42

Bảng 3.4 Tỷ lệ bắt gặp các kiểu tai của chó bản địa H'mông cộc đuôi 45

Bảng 3.5 Tỷ lệ bắt gặp các nhóm độ dài đuôi của chó bản địa H'mông cộc đuôi 47

Bảng 3.6 Một số chỉ tiêu sinh lý máu của chó bản địa H'mông cộc đuôi 50

Bảng 3.7 Một số chỉ tiêu sinh hoá máu của chó bản địa H'mông cộc đuôi 52

Bảng 3.8 Khoảng cách nghe của chó bản địa H'mông cộc đuôi theo giai đoạn tuổi 58 Bảng 3.9 Khứu giác của chó bản địa H'mông cộc đuôi 61

Bảng 3.10 Khoảng cách nhìn của chó bản địa H'mông cộc đuôi theo độ tuổi 65

Bảng 3.11 Tỷ lệ các tính trội của chó bản địa H'mông cộc đuôi 67

Bảng 3.12 Tỷ lệ các dạng hoạt động thần kinh cấp cao của chó bản địa H'mông cộc đuôi 70 Bảng 3.13 Hành vi giao tiếp của chó bản địa H'mông cộc đuôi 72

Bảng 3.14 Phản ứng với đối tượng lạ của chó bản địa H'mông cộc đuôi 74

Bảng 3.15 Hành vi chơi đùa của chó bản địa H'mông cộc đuôi 76

Bảng 3.16 Phản ứng của chó bản địa H'mông cộc đuôi đối với tiếng ồn 78

Bảng 3.17 Đặc điểm các hành vi của chó bản địa H'mông cộc đuôi 79

Bảng 3.18 Ảnh hưởng của môi trường đến khả năng thành lập phản xạ có điều kiện ban đầu của chó bản địa H'mông cộc đuôi 82

Bảng 3.19 Sự hình thành phản xạ có điều kiện của chó bản địa H'mông cộc đuôi ở các độ tuổi (n = 30) 84

Bảng 3.20 Sự hình thành phản xạ có điều kiện của chó bản địa H'mông cộc đuôi ở các giới tính (n = 30) 88

Bảng 3.21 Kết quả đánh giá chó bản địa H'mông cộc đuôi lùng sục phát hiện các chất ma túy theo giai đoạn huấn luyện (n = 40) 91

Bảng 3.22 Ảnh hưởng của giới tính đến khả năng huấn luyện chó bản địa H'mông cộc đuôi lùng sục phát hiện các chất ma túy (n = 20) 93

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

Bảng 3.23 So sánh kết quả trong huấn luyện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất

ma túy với một số giống chó nhập nội 95

Bảng 3.24 Tiêu chí về ngoại hình của chó bản địa H'mông cộc đuôi trong huấn luyện

nghiệp vụ 100

Bảng 3.25 Xếp cấp ngoại hình chó bản địa H'mông cộc đuôi 101

Bảng 3.26 Thang điểm đánh giá dạng thần kinh của chó bản địa H'mông cộc đuôi 102 Bảng 3.27 Thang điểm đánh giá về tính trội của chó bản địa H'mông cộc đuôi 102

Bảng 3.28 Thang điểm đánh giá về khứu giác của chó bản địa H'mông cộc đuôi 103 Bảng 3.29 Thang điểm đánh giá hành vi của chó bản địa H'mông cộc đuôi 103

Bảng 3.30 Thang điểm lựa chọn tiêu chí về đặc điểm sinh học để chọn lọc chó bản địa

H'mông cộc đuôi trong huấn luyện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy 104

Bảng 3.31 Phân cấp xếp loại đánh giá theo điểm 104

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ

Hình 2.1 Minh họa một số phép đo được thực hiện trên chó 28

Hình 2.2 Sơ đồ nghiên cứu tổng quát trong luận án 35

Hình 3.1 Sơ đồ phân bố của chó bản địa H'mông cộc đuôi tại các tỉnh phía Bắc và Bắc Trung bộ Việt Nam 37

Hình 3.2 Hình dáng tổng thể chó bản địa H'mông cộc đuôi 39

Hình 3.3a Chó bản địa H'mông cộc đuôi màu đen 43

Hình 3.3b Chó bản địa H'mông cộc đuôi màu vàng 43

Hình 3.3c Chó bản địa H'mông cộc đuôi màu đỏ hung 44

Hình 3.3d Chó bản địa H'mông cộc đuôi màu trắng 44

Hình 3.3e Chó bản địa H'mông cộc đuôi màu vện 45

Hình 3.4 Kiểu tai của chó bản địa H'mông cộc đuôi 46

Hình 3.5 Độ dài đuôi của chó bản địa H'mông cộc đuôi 47

Hình 3.6 Mối liên hệ tỷ lệ màu lông và kiểu tai 48

Hình 3.7 Mối liên hệ tỷ lệ màu lông và độ dài đuôi 48

Hình 3.8 Khoảng cách nghe của chó bản địa H'mông cộc đuôi theo giới tính 60

Hình 3.9 Khoảng cách nhìn của chó bản địa H'mông cộc đuôi theo giới tính 66

Hình 3.10 Hành vi giao tiếp theo giới tính của chó bản địa H'mông cộc đuôi 72

Hình 3.11 Mức độ hoạt động theo giới tính của chó bản địa H'mông cộc đuôi 73

Hình 3.12 Phản ứng với đối tượng lạ theo giới tính của chó bản địa H'mông cộc đuôi 75

Hình 3.13 Hành vi chơi đùa theo giới tính của chó bản địa H'mông cộc đuôi 77

Hình 3.14 Phản ứng với tiếng ồn theo giới tính của chó bản địa H'mông cộc đuôi.78 Hình 3.15 Hành vi xã hội của chó bản địa H'mông cộc đuôi theo giới tính 80

Hình 3.16 Ảnh hưởng của môi trường đến số lần thực hiện động tác 82

Hình 3.17 Ảnh hưởng của môi trường đến số lần tác động lên chó 83

Hình 3.18 Số lần thực hiện động tác theo giai đoạn tuổi 86

Hình 3.19 Số lần kích thích cơ học theo giai đoạn tuổi 86

Hình 3.20 Số lần khen theo giai đoạn tuổi 87

Hình 3.21 Số lần thưởng thức ăn theo giai đoạn tuổi 87

Hình 3.22 Số lần thực hiện động tác theo giới tính 89

Hình 3.23 Số lần kích thích cơ học theo giới tính 89

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

Hình 3.24 Số lần khen theo giới tính 90

Hình 3.25 Số lần thưởng thức ăn theo giới tính 90

Hình 3.26 Ảnh hưởng của giới tính đến huấn luyện kỷ luật cơ bản của chó bản địa H'mông cộc đuôi 93

Hình 3.27 Ảnh hưởng của giới tính đến huấn luyện chuyên khoa ma túy của chó bản địa H'mông cộc đuôi 94

Hình 3.28 Ảnh hưởng của các giống chó tới huấn luyện kỷ luật cơ bản 95

Hình 3.29 Ảnh hưởng của các giống chó tới huấn luyện chuyên khoa ma túy 96

Hình 3.30 Chọn mô hình hồi quy tuyến tính bằng phương pháp BMA 97

Hình 3.31 Mô hình tuyến tính giữa kết quả huấn luyện chuyên khoa ma túy với một số đặc điểm sinh học của chó bản địa H'mông cộc đuôi 98

Hình 3.32 Phân tích mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến kết quả huấn luyện chuyên khoa lùng sục phát hiện các chất ma tuý 99

MỞ ĐẦU

Hiện nay, vấn đề an sinh xã hội và an ninh quốc phòng là nhiệm vụ rất quantrọng đối với toàn xã hội, đặc biệt đối với các lực lượng vũ trang cũng như các lựclượng cứu hộ cứu nạn [1, 2] Chính vì vậy nhu cầu sử dụng chó nghiệp vụ càng trởnên quan trọng, cần thiết trong thực thi nhiệm vụ Trong khi đó những giống chólàm nghiệp vụ ở nước ta chủ yếu là chó nhập nội với giá thành cao, khả năng thíchnghi với điều kiện khí hậu ở Việt Nam kém Mặt khác những con lai không rõnguồn gốc không phát huy được những tính trạng mong muốn trong việc huấn luyệnlàm chó nghiệp vụ

Các nguồn gen chó bản địa có tính thích nghi, chống chịu bệnh tật và khảnăng sống trong điều kiện Việt Nam là tốt nhất, nhiều nguồn gen chó bản địa còn cógiá trị về kinh tế, an ninh quốc phòng như chó bản địa H'mông cộc đuôi, giống chóBắc Hà, đã và đang được khai thác sử dụng làm chó nghiệp vụ phục vụ cho lựclượng công an địa phương [3] Song với thực trạng nhân nuôi chó tại Việt Nam, cácgiống chó bản địa có nguy cơ bị pha tạp bởi các nguồn gen nhập ngoại và bị pha tạpbởi chính các nguồn gen nội địa do công tác quản lý nhân giống chó chưa thực sựquan tâm [4] Trước tình hình đó việc bảo tồn và sử dụng bền vững các nguồn gengiống chó bản địa càng trở nên cấp bách

Với những kết quả nghiên cứu ban đầu của Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga chothấy, chó bản địa Việt Nam hoàn toàn có thể đáp ứng được yêu cầu làm chó nghiệp vụ[1, 2] Chó bản địa H'mông cộc đuôi được các chuyên gia khuyển học đánh giá rất cao

về khả năng thực hiện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy Tuy nhiên việcnghiên cứu về các đặc điểm sinh học của chó H'mông cộc đuôi chưa đồng bộ, chưa xácđịnh được sự ảnh hưởng của chúng đến khả năng làm việc Để bổ sung cơ sở dữ liệuphục vụ công tác nhân giống, huấn luyện và sử dụng chó bản địa H'mông cộc đuôi,nghiên cứu sinh đã tiến hành nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái học của chúngtrong huấn luyện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy

Mục tiêu nghiên cứu

- Xác định được các đặc điểm sinh học, sinh thái, hành vi của chó bản địaH'mông cộc đuôi phục vụ cho huấn luyện chuyên khoa lùng sục phát hiện các chất matúy;

- Xây dựng được tiêu chí tuyển chọn chó bản địa H'mông cộc đuôi thực hiệnnghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

Nội dung nghiên cứu

- Điều tra khảo sát, bổ sung đặc điểm phân bố, sinh học, sinh thái của chó bản địa H’mông cộc đuôi;

- Nghiên cứu đặc điểm hành vi của chó bản địa H’mông cộc đuôi;

- Khả năng huấn luyện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy của chó bản địa H'mông cộc đuôi;

- Xây dựng tiêu chí tuyển chọn chó bản địa H'mông cộc đuôi huấn luyện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy

Những đóng góp mới của luận án

- Lần đầu tiên cung cấp một cách hệ thống về đặc điểm phân bố, hình thái,sinh thái, sinh lý của chó bản địa H'mông cộc đuôi ở Việt Nam, làm cơ sở cho việc tuyểnchọn giống chó có khả năng lùng sục phát hiện các chất ma túy;

- Lần đầu tiên cung cấp các dẫn liệu khoa học làm cơ sở cho việc xây dựngcác nhóm tiêu chí để chọn chó bản địa H'mông cộc đuôi phục vụ cho huấn luyện lùng sụcphát hiện các chất ma túy;

- Dựa trên cơ sở sinh thái học, sinh học giúp cho việc xây dựng quy trình chăm sóc, huấn luyện các giống chó bản địa khác trong huấn luyện nghiệp vụ

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Ý nghĩa hoa học

Đây là nghiên cứu đầu tiên có tính hệ thống mô tả cụ thể đặc điểm hình thái,đặc điểm sinh thái, đặc điểm sinh lý cũng như đặc điểm thần kinh Trên cơ sở đóhuấn luyện thử nghiệm chuyên khoa lùng sục phát hiện các chất ma tuý Từ đó lầnđầu tiên đưa ra được tiêu chí cơ bản để tuyển chọn chó bản địa H'mông cộc đuôilàm chó nghiệp vụ

Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của luận án cung cấp cơ sở khoa học cho công tác chọnlọc nhân giống, bảo tồn chó bản địa H'mông cộc đuôi Đồng thời cũng là tài liệu làm

cơ sở và đối chứng với các nghiên cứu sau trong lĩnh vực khuyển học

Kết quả nghiên cứu còn đưa ra các tiêu chí cơ bản để tuyển chọn chó bản địaH'mông cộc đuôi phục vụ huấn luyện lùng sục phát hiện các chất ma túy

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1.1 Nguồn gốc và thuần hóa chó nhà

Chó nhà (Canis familiaris) là một trong những loài thuộc bộ ăn thịt

(Carnivora), họ chó (Canidae) Bộ ăn thịt được biết đến có khoảng 35 loài đượctách ra cách đây từ mười triệu năm [5, 6] Chó nhà được coi là hậu duệ của chó sói

đã được thuần hóa, có họ hàng gần nhất với sói xám hiện đại [7, 8], loài chó nàychỉ khác nhau 0,04% về trình tự DNA mã hóa hạt nhân của nó [9, 10, 11]

Trong hệ thống phân loại, chó nhà được coi là một loài Canis familiaris

Linnaeus, 1578 Tuy nhiên do quá trình chọn lọc tự nhiên và nhân tạo đã tạo nêncác kiểu hình của chó vô cùng đa dạng [12], từ đây thuật ngữ “giống chó” đã đượcxuất hiện Mỗi giống chó có hình thái đặc trưng riêng [13, 14], và khả năng làmviệc rất khác nhau tạo thành các dòng chó chuyên biệt [15] Bởi vậy trong hệ thốngphân loại các giống chó, thường gọi thực chất không phải là giống (genus) mà chỉ

là một dạng kiểu hình, dạng, nòi (phenotype, type, race), nhưng đây là giống vậtnuôi (breed), do vậy thống nhất tên gọi là giống chó (breed of domestic dog) [16].Hiện nay, có hơn 400 giống chó đã được đăng ký trên hệ thống của hiệp hội nhânnuôi chó thế giới (FCI) [17] được xếp vào 10 nhóm dựa vào kích thước, kiểu hìnhcũng như mục đích sử dụng khác nhau [18 - 22]

Về nguồn gốc của chó nhà vẫn còn có những quan điểm khác nhau Hiện nayđang tồn tại 2 quan điểm: thứ nhất chó nhà có 1 tổ tiên là chó sói, quan điểm thứ 2 chorằng chó nhà có đa tổ tiên, tức là chó nhà được hình thành từ nhiều loài ăn thịt khácnhau tuỳ thuộc vào khu vực địa lý đặc trưng Với sự phát triển của khoa học và côngnghệ di truyền phân tử, nguồn gốc chó nhà ngày càng được làm sáng tỏ Năm 1997, lầnđầu tiên các nhà di truyền học nghiên cứu đoạn gen trên vùng kiểm soát ty thể của chónhà và chó sói, đã kết luận rằng hai dòng này đã tách ra từ 135.000 năm trước [23] Kếtquả so sánh toàn bộ hệ gen chó nhà và chó sói của Wang và Freedman đều khẳng địnhmối quan hệ họ hàng xa giữa chó nhà và chó sói Tuy nhiên, Wang (2013) cho rằng chónhà và chó sói đã tách ra từ 32.000 năm trước [24] Trong khi đó Freedman và cộng sự(2014, 2017) có những phân tích lập luận chặt chẽ đã chỉ ra sự phân chia của chó nhà

và chó sói vào khoảng từ 11.000 - 16.000 năm [25, 26] Cũng có một số nghiên chorằng, quá trình thuần hóa đã bắt đầu từ hơn 25.000 năm trước, trong một hoặc một sốquần thể chó sói ở châu Âu, Bắc Cực hoặc Đông Á [27] Năm 2021, A.R

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

Perri và cộng sự đưa ra một tài liệu về các bằng chứng hiện tại cho thấy loài chó nhà

đã được thuần hóa ở Siberia cách đây 23.000 năm bởi những người Bắc Siberia cổđại, sau đó phân tán về phía Đông sang châu Mỹ và về phía Tây qua Âu - Á [28]

Quá trình thuần hoá chó nhà diễn ra từ rất sớm, chó nhà được coi là mộttrong những động vật đầu tiên được con người thuần hoá và nuôi dưỡng Có nhữngbằng chứng cho rằng, chó là loài đầu tiên được thuần hóa bởi những người săn bắnhái lượm hơn 15.000 năm trước [29, 30] Chúng phát triển cùng với sự phát triểncủa xã hội loài người, và nó được coi là một trong những giống vật nuôi [31]; Chóđược coi là loài ăn thịt, ăn tạp phong phú nhất sống trong môi trường sống của conngười [32, 33] Vào năm 2013, ước tính số lượng chó trên toàn cầu là từ 700 triệu[34] đến 987 triệu cá thể [35]

S J Olsen (1977) đã cho rằng chó nhà có nguồn gốc châu Á, nhận định nàydựa trên những đặc điểm tương đồng về hình thái giữa chó nhà và chó sói Trung

Quốc (C lupus chanco) và chó sói Tây Tạng (C lupus laniger) [36] Bên cạnh đó

dựa vào kết quả nghiên cứu của Peter Savolainen và Ya-Ping Zhang đã chỉ ra rằngchó nhà tại khu vực Đông Nam Á có mức độ đa dạng di truyền cao nhất và có quan

hệ gần gũi với sói xám Đồng thời các tác giả cũng đưa ra giả thuyết chó nhà đượcthuần hoá đầu tiên ở Đông Nam Á cách đây 33.000 năm và khoảng 15.000 nămtrước chó nhà bắt đầu di cư đến Trung Đông và Châu Phi [37 - 40]

Chó là một trong những loại thức ăn phổ biến trong khẩu phần ăn của conngười ở Châu Á [41], các đảo Thái Bình Dương [42, 43] và Bắc Mỹ [44, 45, 46],đặc biệt quan trọng trong những tháng mùa đông lạnh giá Đây là bước quan trọngtrong việc thuần hóa chó của con người

Với sự phát triển của chăn nuôi gia súc, chó giúp việc là cần thiết trong việcquản lý, chăn thả gia súc thời nguyên thủy Với nhiệm vụ đầu tiên của chó chăn giasúc là bảo vệ đàn gia súc, vì vậy phải lựa chọn những dạng chó: mạnh, dữ tợn, sứcchịu đựng cao, có khả năng chống trả các loài thú ăn thịt khác Dần dần chó cũngđược sử dụng vào các mục đích quân sự nhằm chiến đấu chống lại kẻ thù Từ đó cácgiống chó có kích thước lớn được ưu tiên tuyển chọn

Sự đa dạng hình thức săn bắn và việc sử dụng công cụ, vũ khí cùng với sựchuyên biệt hoá theo con mồi đã dẫn đến sự phong phú và đa dạng trong nhóm chó săn

1.2 Đặc điểm hình thái chung của chó nhà

Các giống chó khác nhau thì có các đặc điểm về hình dạng, kích thước, màu sắcriêng biệt [15] Các phát hiện khảo cổ cho thấy rằng những con chó cổ đại có kíchthước khác nhau Dấu tích của những con chó thời kỳ đồ đá cũ cao 45 - 60 cm được tìmthấy ở Trung Đông, Iraq, Israel, những con chó lớn (trên 60 cm) được tìm thấy ở Đức,

ở Nga Ukraine [47, 48]), dưới 45 cm, ở Thụy Sĩ ở Pháp Tây Ban Nha và Đức

[49] Chiều cao tối đa được ghi nhận ở một con chó giống Great Dane là 109 cmtính đến vai với trọng lượng 111 kg và chiều dài 221 cm Chó Mastiff Zorba của Anh hailần được ghi vào sách kỷ lục Guinness thế giới với tư cách là con chó nặng nhất thế giớivào tháng 11 năm 1989, cân nặng của nó 155,6 kg với chiều cao đến vai là 94cm [50,51]

Các giống chó hiện đại cho thấy sự khác biệt về kích thước, ngoại hình và hành

vi hơn bất kỳ loài vật nuôi nào khác [52, 53] Cũng có nghiên cứu đã chỉ ra các mối liên

hệ với kích thước và hành vi của cơ thể Chó càng lớn thì càng ít biểu hiện lo lắng, sợhãi hoặc loạn thần kinh [54] Những con chó nhỏ cũng có hành vi hung dữ hơn nhữngcon chó lớn hơn như sủa, gầm gừ, nhe răng, cắn hoặc cố gắng cắn người

[55] P McGreevy (2013) đã chỉ ra 32 hành vi không mong muốn có liên quan đếnchiều cao, trọng lượng cơ thể, chỉ số chiều cao và sọ, hoặc chiều cao và cân nặng

[56] Những con chó thấp hơn cho thấy sự chú ý và sợ hãi hơn những con chó caohơn, những con chó ngắn hơn cũng tỏ ra hung dữ hơn đối với cả đối tượng lạ và chủ Khitrọng lượng cơ thể giảm, tính dễ bị kích động và hiếu động thái quá

Khái niệm ngoại hình của chó là toàn bộ cơ thể thống nhất của nó, song đểcho dễ quan sát thì thường quan sát ngoại hình thông qua 7 phần chính: đầu, cổ,thân, đuôi, chi trước, chi sau và màu sắc lông [23, 57]

Đầu là đặc điểm đặc trưng của giống chó, về hình dáng đầu thường có hìnhtròn, hình nhọn, hình vuông và hình chữ nhật [58 - 67] Đầu gồm 2 phần, hộp sọ

và mõm Trong nghiên cứu về hình dáng bên ngoài của đầu, thường nghiên cứu vềkích thước của hộp sọ, mõm và tỷ lệ chiều dài của mõm với chiều dài đầu Mõm cókiểu hình khác nhau như: thẳng, hóp, hếch, dài, ngắn… [67, 68]

Cổ là nơi tiếp giáp của đầu và thân Nhờ cổ, đầu thực hiện nhiều chuyển độngcần thiết cho sự định hướng của con chó Cổ có thể được xem xét ở các khía cạnh vềtính linh động, hình dạng, khối lượng, chiều dài… [68]

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

Lưng: là phần mình giữa bướu vai và thắt lưng, bên phải và bên trái được giớihạn bằng rẻo sườn của lồng ngực, nó bao gồm khoảng 8 - 9 đốt sống lưng và nhữngđoạn trên của xương sườn lưng được đánh giá theo chiều rộng, chiều dài và hình dáng.Thường phân biệt lưng rộng với lưng hẹp, lưng dài với lưng ngắn, lưng võng với lưngngù, lưng mềm với lưng cứng Lưng thẳng, rộng, dài đều là lưng đẹp [68].

Eo lưng: là phần mình bị giới hạn bởi lưng ở phía trước, bởi mông ở phía sau

và ở hai bên vùng bẹn Phần eo lưng gồm bảy đốt sống của eo lưng có mấu thẳngđứng và nằm ngang [68]

Mông: là phần mình bị giới hạn phía trước bởi eo lưng ở phía sau là đuôi vàhai bên là đùi Xương chậu và xương cùng nằm ở phần mông Khi đánh giá môngcần chú ý đến chiều rộng và chiều dài, độ tròn và đường chóp của nó Mông thường

có các dạng như sau: rộng, hẹp, dài, ngắn, phẳng, tròn, thẳng, xệ, hếch Chó có loạimông tương đối rộng, đặc biệt là ở cá thể cái, dài, tròn và hơi xệ là chó tốt [68]

Đuôi: đuôi gồm 6 đốt sống đuôi, xét theo chiều dài thì đuôi có loại dài, loạingắn Chiều dài của đuôi được ước tính theo tỷ lệ đến gót chân sau Chiều dài đuôi

có phần cuối đuôi chạm đến gót chân được coi là tiêu chuẩn và căn cứ vào đặc điểmnày để đánh giá phân loại các giống chó Tuy nhiên cũng có những giống chó đuôingắn tự nhiên (cuối đuôi chưa đến gót chân sau) Trước đây do điều kiện sử dụng,đảm bảo vệ sinh cũng như theo nhu cầu của con người đuôi của một số giống chóđược cắt ngắn bằng biện pháp phẫu thuật Tuy nhiên ngày nay với sự phát triển vềđạo đức chăn nuôi động vật việc cắt bỏ đuôi không được khuyến khích Ngoài ra,hình dạng của đuôi cũng là một trong những đặc điểm biến đổi nhiều nhất giữa cácgiống chó Hình dạng đuôi có thể là thẳng, cong dạng lưỡi liềm hay lưới hái, xoắn ởphần cuối, xoắn ốc, cuối đuôi có móc hay đuôi có các vết gãy Trong đa số cácgiống chó việc xuất hiện các vết gãy trên đuôi đều được coi là sự phát triển lệch lạc

và có dấu hiệu bất thường Những trường hợp này thường bị loại bỏ [69]

Ngực và lồng ngực: Phần phía trước của lồng ngực gọi là ngực Lồng ngực bịgiới hạn bởi các bộ phận như sau: ở phía trên là bướu vai và lưng ở phía dưới làxương ngực, ở phía trước là khoảng trống giữa vai và chỗ bắt đầu cổ họng nối vớimình, ở phía sau là những xương sườn cụt Ngực và lồng ngực được đánh giá theochiều rộng, chiều dài, chiều sâu, thể tích và hình dáng Lồng ngực thường có dángphẳng, ô van cụt, hình thùng Đối với tất cả các giống chó cần phải có lồng ngựcrộng, tương đối sâu và dài.

Bụng: là phần có thành bụng mềm, đoạn từ xương sườn cụt đến xương chậu

Về hình dáng, bụng có dạng thon đều, béo mỡ và xệ Đối với tất cả các giống chócần có dáng bụng thon đều mới tốt

Chi: Chi được đánh giá theo hình dáng, độ nở nang, cơ bắp và độ mở của cácgóc khớp

Chi trước, gồm xương bả vai, xương cánh tay, khớp khuỷu, cẳng tay, cổchân, khớp đốt bàn chân và bàn chân Tư thế đứng của chó được coi là đúng, trongtrường hợp nếu các chi được đặt thẳng lên mặt đất, song song với nhau và mở rabằng chiều rộng của ngực Bàn chân có hình vòm các ngón chân kín sát nhau và ápsát mặt đất Các góc khớp mở như sau: khớp vai 90 - 1000, khớp khuỷu 120 - 1300

Chi sau gồm xương đùi, cẳng chân, khớp gối, xương bàn chân và bàn chân.Khi nhìn từ phía sau các chi sau phải song song với nhau, có các góc của đốt khớpnhư sau: góc đùi khoảng 80 - 850, góc mở khớp gối 125 - 1350

Lông của chó nhà có hai loại là đơn và kép Loại kép, thường xuất hiện ởnhững giống chó sống ở vùng khí hậu lạnh, được tạo thành từ một lớp lông bảo vệthô và một lớp lông mềm Loại đơn, chỉ có lớp phủ trên cùng Sắc tố lông có thể bịchuyển màu xám sớm và xuất hiện ngay cả ở chó một năm tuổi; điều này có liênquan đến các hành vi bốc đồng, hành vi lo lắng, sợ tiếng ồn và sợ người hoặc độngvật không quen thuộc [70]

Về cấu tạo chung, chia thành năm kiểu chủ yếu [68, 69, 70]:

- Cấu tạo kiểu thô: Được biểu thị bằng kiểu đầu hình khối, ngắn rộng và cổ ít cửđộng, bộ xương nặng, các chi hơi ngắn, hệ cơ nặng nề ít cử động Chó có kiểu cấu tạo thôthường sống lâu, có sức sống và thích nghi tốt với các điều kiện nuôi dưỡng khác nhau Chókiểu cấu tạo này thường có hoạt động thần kinh cao mạnh, điềm tĩnh nhưng ít linh hoạt Phầnlớn chó Becgie Cap-caz và Trung Á thuộc loại cấu tạo này

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

- Cấu tạo kiểu mảnh mai: Được biểu thị bằng những tính chất ngược lại vớikiểu cấu tạo thô Khung xương mình và các chi mảnh mai Da mỏng dễ căng và đàn hồitốt, lông mềm mại và hầu như không có lông mao dưới Hệ cơ bắp phát triển kém Cóhoạt động thần kinh yếu, không điềm tĩnh, không linh hoạt Sức sống và khả năng thíchnghi với điều kiện sống thay đổi thấp Phần lớn các giống chó lùn có kiểu cấu tạo này

- Cấu tạo cường tráng: Được biểu thị bằng bộ xương vững chắc, hệ cơ bắpphát triển tốt và có đường nét nổi rõ rệt, da mỏng, đàn hồi tốt Hoạt động thần kinh caocấp thường là mạnh, điềm tĩnh và linh hoạt Phần lớn chó Becgie Đông Âu thuộc loại cấutạo này

- Cấu tạo gầy còm: Bộ xương ít phát triển, nhưng chắc, hệ cơ bắp mỏng,không có các lớp mỡ dễ nhận thấy được qua lớp da, gân nổi rõ, đầu tương đối nhỏ, cổ cửđộng tốt, vận động nhanh nhẹn Chó có kiểu cấu tạo này sức sống tốt Chịu đựng đượcthay đổi hoàn cảnh dễ dàng Loại hoạt động thần kinh cao cấp mạnh, linh hoạt nhưngthường không điềm tĩnh Phần lớn giống chó Dobermann, Laika thuộc kiểu cấu tạo này

- Cấu tạo yếu ớt: Được biểu thị bằng sự phát triển mạnh các mô mỡ dưới da,

và ở giữa những lớp cơ Da uốn nếp, cổ thường hay có yếm Bụng xệ, vận động uể oải.Loại hoạt động thần kinh cấp cao mạnh, điềm tĩnh nhưng ít linh hoạt

Cấu tạo và ngoại hình được chú ý đặc biệt khi chọn đôi để gây giống để làmtăng thêm các đặc điểm mong muốn và giảm bớt những đặc điểm không cần thiết ởcác thế hệ sau

1.3 Đặc điểm một số cơ quan giác quan của chó

Bất kỳ sự định hướng nào cũng dựa trên việc sử dụng các giác quan cảmnhận: khứu giác, thính giác, thị giác, vị giác… Các cơ quan cảm nhận bổ sung vàthay đổi lẫn nhau phụ thuộc vào các đặc tính của môi trường xung quanh Sự địnhhướng không gian của động vật là một quá trình tổng hợp phức tạp Xúc giác, vịgiác là những cơ quan cảm nhận tác động gần; thị giác, thính giác, khứu giác, hệthống cảm ứng là những cơ quan cảm nhận tác động xa Ngoài ra có nghiên cứukhác đã chỉ ra rằng, chó có thể nhận thấy từ trường của trái đất [71]

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

1.3.1 Cơ quan khứu giác

Khứu giác là cơ quan cảm nhận mùi, rất quan trọng đối với chó Nó ảnhhưởng tới hành vi sinh dục, tính chất bố mẹ, hành vi lãnh thổ và hoạt động xã hội

Chó có diện tích vùng khứu giác ở mũi là 85 cm2, số lượng các đầu cảm nhận

là 2,3.108 Khoa học đã chứng minh được rằng, chó có khả năng cảm nhận được sựhiện diện của một phân tử chất có mùi trong một lít không khí và cảm nhận đượcmùi của một phân tử trong một ml nước [72]

Số lượng thụ thể nhạy cảm với mùi ở chó nhiều hơn con người khoảng 40lần, dao động từ khoảng 125 triệu đến gần 300 triệu ở một số giống chó Điều nàyđược cho là làm cho khứu giác của nó nhạy hơn tới 40 lần so với con người [73]

Chó có khả năng ghi nhớ mùi và liên kết chúng với những tình huống nhấtđịnh Chó cùng một lúc tiếp nhận và phân chia nhiều mùi, tức là khứu giác củachúng có tính phân tích:

- Cho khái niệm rõ ràng về khoảng cách;

- Độ cảm nhận cao đối với những mùi rất nhẹ trên nền các mùi nặng hơn, điều này giải thích cho hiệu quả tìm dấu vết của chúng;

- Xác định hướng di chuyển của động vật, điều này rõ ràng có liên quan đếnkhả năng phân biệt cường độ những mùi lạ nhỏ nhất, làm gia tăng sức tập trung của nó vềhướng chuyển động của động vật hay ngược lại

Nhờ có bộ phân tích khứu giác, chó có khả năng phân biệt cường độ, độ lâu

và độ tươi mới của mùi Đã xác định được khả năng của chó phân biệt các mùi có

độ lâu hơn kém nhau 3 - 5 phút, còn trí nhớ về mùi của chó, cho phép truy nguyêncác mùi gần giống nhau Đối với tất cả mọi tính chất của mùi, đều có thể thiết lập ởchó các phản xạ có điều kiện, đó là một thuận lợi để huấn luyện và sử dụng có kếtquả ở chó nghiệp vụ [74]

Đa số các cá thể chó đều có khả năng nhanh chóng xác định hướng đi, dấuvết của các loài vật hoặc của con người Việc tìm kiếm, đuổi theo và phát hiện rangười hoặc động vật trực tiếp theo mùi, dấu vết, được gọi là ngửi thấp Khi làm việcvới phương pháp ngửi thấp, chó đi theo đường vết, đầu cúi thấp xuống dưới [72]

Năng lực của chó cảm nhận được người và động vật khác từ khoảng cách nàyhay khoảng cách kia, được gọi là cự ly độ nhậy, còn việc sử dụng dòng di chuyển củakhông khí để tìm kiếm và phát hiện người và động vật khác, gọi là ngửi cao TrongTIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

cụ thể thấp xuống và sau một thời gian nào đó, chó không cảm nhận được mùi, kể cảkhi mùi có cường độ lớn, chó mất vết và không thể tìm lại được Sự suy giảm cảm nhậnmùi thường xuất hiện khi cơ quan cảm nhận khứu giác phải làm việc trong thời gian dàivới chất phát mùi có cùng nồng độ Thông thường, hiện tượng này xuất hiện khi chótruy vết mà chạy nhanh, không rời khỏi đường vết Sự thích nghi không xảy ra đối vớinhững cá thể chó được huấn luyện truy vết theo đường zíc zắc.

Chó săn có khả năng lần theo dấu vết sau thời gian 100 giờ và có thể theođường vết 160 km để tìm được mục tiêu của chúng [75, 76]

Các phản xạ khứu giác là nền tảng của phản ứng tìm kiếm bằng khứu giác vàđảm bảo cho sự định hướng bằng khứu giác của chó Ở phần lớn loài chó, phản ứngtìm kiếm bằng khứu giác rất phát triển và nổi trội Trong thành phần của phản ứngnày, có các phản xạ: ngửi, tìm kiếm, phát hiện vết mùi, xác định và lựa chọn hướng

đi truy theo đường vết, tìm phương vị hoặc phát hiện nguồn của mùi Trong huấnluyện chó, có thể xây dựng các phản xạ đối với cường độ, độ lâu, độ cá biệt của mùi

và các phản xạ phân giải bằng khứu giác khác [74, 77]

1.3.2 Cơ quan thị giác

Thị giác ở chó rất tinh nhanh và có vai trò quan trọng trong mối quan hệtương hỗ khi biểu lộ nét mặt, tư thế của thân, tai và đuôi

Bộ phận phân tích thị giác tiếp nhận các sóng ánh sáng và đảm bảo thị giáccủa động vật Nhờ có thị giác, chó xác định được màu, hình dáng, độ lớn, tốc độ,hướng đi của các vật thể, khoảng cách đến các vật thể và định hướng được trongkhông gian Ánh sáng được tiếp nhận thông qua các tế bào cảm giác của võng mạc

mắt: tế bào hình que và tế bào hình nón Các tế bào hình que và hình nón là hai bộphận của thị giác [78].

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng thế giới thị giác của chó bao gồm màu vàng,xanh lam và xám Chúng gặp khó khăn trong việc phân biệt màu đỏ và xanh lá câykhiến tầm nhìn màu của chúng tương đương với chứng mù màu đỏ-xanh lá cây ởngười [79] Chó sử dụng màu sắc thay vì độ sáng để phân biệt màu [80 - 83]

Thị giác của chó cảm nhận kém hơn con người về màu xám, có thể phát hiện

độ sáng với độ chính xác chỉ bằng một nửa so với con người [84, 85]

Mắt của các giống chó khác nhau có hình dạng, kích thước và cấu tạo võngmạc khác nhau Một số giống chó mõm dài, đặc biệt là chó săn cảnh, có tầm nhìnlên tới 270° (so với 180° của con người) Một số giống chó đầu rộng, mũi ngắn cótầm nhìn tương tự như người [79]

Chó nhìn rõ vật thể cỡ trung bình ở khoảng cách từ 100 - 150 m So vớingười, thị giác của chó yếu hơn nhiều, nhưng chó nhìn tốt hơn người trong điều kiệnthiếu ánh sáng, khi trời tối Chó nhìn thấy người đang vận động ở khoảng cách 800 -900m, nhưng sẽ giảm xuống còn 500 - 600 m nếu vật thể đứng yên [74]

1.3.3 Cơ quan thính giác

Thính giác có vai trò quan trọng trong cuộc sống của chó Trong đó hành vi

xã hội phần lớn dựa trên những tín hiệu âm thanh không chỉ giữa chó với nhau, màcòn trong sự giao tiếp giữa chó với người Những tín hiệu âm thanh rất quan trọngkhông chỉ đối với chó đang thức, mà cả cho chó đang ngủ Khi chó nghe thấy âmthanh mới hoặc âm thanh mà chúng quan tâm, thì nó không chỉ dựng tai lên, mà cònquay cả người hoặc quay đầu, và lần lượt nghiêng đầu lúc về hướng này, lúc vềhướng khác, xác định nguồn gốc âm thanh và khoảng cách của nó

Dải tần số nghe của chó là từ 16 - 40 Hz (so với 20 - 70 Hz đối với con người)

và lên đến 45 - 60 kHz (so với 13 - 20 kHz đối với con người), có nghĩa là chó có thểphát hiện âm thanh vượt xa giới hạn trên của phổ thính giác con người [86, 87]

Chó có thể xác định vị trí của âm thanh nhanh hơn nhiều so với khả năng củacon người, cũng như nghe thấy âm thanh ở khoảng cách gấp bốn lần Khi nghe ngóng,chó quay đầu và hướng vành tai về phía âm thanh, xác định hướng với độ chính xácđến 3 độ Độ nhạy thính giác của chó, cho phép sử dụng rộng rãi các kích thích âm

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

1.4 Những phản ứng cơ bản của hành vi

Hành vi của chó nhà là một loạt các hoạt động, tính cách của con chó trướcnhững tác động của bản thân và môi trường sống bao gồm cả các sinh vật xung quanhcũng như những vật chất vô sinh Đây là những phản ứng của chó với các kích thích dùbản thân nó mong muốn hay không, nhận thức được hay không nhận thức được

Hiện nay có hơn 1000 giống chó được xác định, nhưng chỉ có chưa đến 1/4trong số này được nghiên cứu về hành vi [88]

Hành vi của các giống chó có sự khác nhau do đặc điểm của từng giống và làkết quả của quá trình chọn lọc nhân giống và sử dụng [89] Các giống chó có tính xãhội cao biểu hiện sự sợ hãi và hung hăng ít hơn những giống chó có tính xã hội thấp[90 - 93]

Hành vi giao tiếp của chó là cách chó truyền tải thông tin đến những con chókhác, hiểu thông điệp từ con người và diễn đạt thông tin mà chó đang truyền [74]

Hành vi giao tiếp của chó bao gồm ánh mắt, nét mặt, tiếng sủa, tư thế cơthể Con người giao tiếp với chó bằng cách sử dụng giọng nói, tín hiệu tay và tưthế cơ thể Đây là cơ sở để huấn luyện chó nghiệp vụ [94]

Giống chó đóng vai trong quan trọng trong việc xác định hành vi, tính cáchcủa con chó Mối liên quan của tuổi và giới tính đến hành vi chưa được xác định rõràng [95, 96]

1.4.1 Phản ứng về thức ăn

Thức ăn, là nền tảng sự sống của chó, là yếu tố quyết định trong việc hình thànhnhiều phản ứng khác của hành vi Ở chó, các phản xạ có điều kiện, được thiết lập tronggiai đoạn tìm kiếm và ăn thức ăn Sự thiếu hụt thức ăn trong giai đoạn đang lớn và pháttriển của chó con, sẽ làm cho nó có hoạt năng mạnh về tìm kiếm thức ăn,

có phản ứng mạnh đối với loại thức ăn Nếu có chế độ nuôi đúng đắn, điều độ, phảnứng về thức ăn sẽ phát triển và bộc lộ một cách ôn hòa [97].

Đa số các phản xạ có điều kiện và các kỹ năng ở chó, được xây dựng dựa trênphản xạ thức ăn và phản ứng về thức ăn của hành vi Việc hiểu biết, nắm chắc ýnghĩa của phản ứng về thức ăn của hành vi, giúp cho huấn luyện viên dễ dàng địnhhướng trong việc lựa chọn phương pháp, biện pháp huấn luyện chó, trong việc sửdụng đúng kích thích thức ăn, cũng như cho phép thực hiện các động tác huấn luyệnmột cách hài hòa, đúng phương pháp [97]

1.4.2 Phản ứng bảo vệ, phòng thủ

Phản ứng này cấu thành do một nhóm lớn các phản xạ di truyền bẩm sinh vàtập luyện được, nhằm bảo tồn sự sống khỏi sự tấn công của kẻ thù và những yếu tốnguy hiểm khác nhau của môi trường bên ngoài Nó cho phép chó theo tín hiệu nhấtđịnh khả năng chạy khỏi mối nguy hiểm hoặc tích cực chống lại nó Đối với chótrưởng thành, phản ứng này có thể được thể hiện dưới 3 hình thức: phòng thủ tíchcực, phòng thủ thụ động và kết hợp (phản ứng hung dữ, hèn nhát) [97]

Phản ứng phòng thủ chủ động, được thiết lập trong trường hợp huấn luyện

viên tiếp xúc với chó một cách cân bằng, bình tĩnh, mềm mại Để có được phản ứngnày, cần phải tổ chức tốt giai đoạn giáo dưỡng chó con, từ 2 đến 6 tháng tuổi Tronggiai đoạn này, phải luyện cho chó con phát triển tính năng hoạt của tất cả các phảnứng, không để xảy ra tính thụ động, thận trọng và hèn nhát, độ hung dữ vừa phải vàcảnh giác với đối tượng lạ Những con chó có phản ứng bảo vệ phòng thủ chủ độngthường dễ huấn luyện và phục vụ tốt, có hiệu quả trong công tác [97]

Phản ứng phòng thủ bị động, được hình thành khi tổ chức không đúng giai

đoạn giáo dưỡng chó con, cũng như trong trường hợp đối xử thô bạo, nghiêm khắcvới chó trong thời gian huấn luyện, tập luyện Việc thường xuyên lạm dụng các kíchthích mạnh, nhất là kích thích gây đau đớn, sẽ làm cho chó thụ động, uể oải, thậntrọng, sợ hãi, dần chuyển thành hèn nhát Những con chó có phản ứng phòng thủ bịđộng thường không năng hoạt, sợ hãi các kích thích mạnh, bỏ chạy hoặc trốn tránhcác điều kiện khó khăn [97]

Phản ứng bị động trong hành vi gây cản trở việc thiết lập các phản xạ có điềukiện tích cực Các phản xạ có điều kiện đã xây dựng đối với khẩu lệnh, điệu bộ rất dễ bịcản trở bởi các kích thích đủ loại bên ngoài Những con chó như vậy có phẩm chấtTIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

phục vụ và làm việc thấp Nếu tính bị động chuyển thành sợ hãi và hèn nhát thì phảiloại chó ra khỏi diện sử dụng [97]

Phản ứng hung dữ, hèn nhát, phản ứng này hình thành ở chó non từ 6 - 8

tháng tuổi, khi cố gắng phát triển tính hung dữ nhưng chó chưa có phản ứng tích cực

và độ dũng cảm tối thiểu [97]

Phản ứng hung dữ của hành vi thường có ở nhũng con chó có hành vi phòng thủtích cực nổi trội và khi sử dụng quá nhiều động tác phát triển hung dữ trong quá trìnhhuấn luyện Chó quá hung dữ cũng cản trở việc huấn luyện và sử dụng trong công tác,nhất là khi sử dụng vào mục đích truy tìm người và bảo vệ Những con hung dữ thường

sử dụng cho công tác tuần tra, nếu quá hung dữ đặc biệt thì phải thải loại

Những cá thể chó không hung dữ nhưng có phản ứng hành vi năng hoạt thì

có thể sử dụng trong công tác tìm kiếm cứu hộ và trong các lĩnh vực khác, nơi tínhhung dữ và hiếu chiến không cản trở việc huấn luyện và sử dụng chúng [97]

1.4.3 Phản ứng định hướng

Là phản ứng hành vi bẩm sinh đối với các kích thích mới hoặc bất thường,cường độ lớn, biểu hiện dưới dạng phản xạ định hướng tìm hiểu môi trường xungquanh và các phản xạ thăm dò về ngửi, nghe ngóng, quan sát… Các phản xạ địnhhướng là cơ chế khởi động và là điểm bắt đầu của quá trình thiết lập các phản xạ cóđiều kiện mới của chó Khi chó đã tích lũy được một số lượng lớn các phản xạ cóđiều kiện, phản ứng định hướng sẽ trở nên ôn hòa và cuối cùng, sẽ kết hợp với cácphản xạ có điều kiện mới thiết lập, đảm bảo khả năng định hướng của chó trongđiều kiện phức tạp Phản ứng định hướng phụ thuộc vào điều kiện bên ngoài, có thểchuyển đổi sang các phản ứng hành vi khác như ăn, phòng thủ tích cực, phòng thủtiêu cực và nhiều nhất là phản ứng tìm kiếm [97]

1.4.4 Phản ứng tìm kiếm

Là phản ứng hành vi phức tạp bẩm sinh, đặc trưng giống, đảm bảo năng lựctìm kiếm, định hướng trong điều kiện phức tạp theo các vật nhìn thấy, theo âmthanh và mùi hơi Phản ứng tìm kiếm tổng quát bao gồm ba dạng phản ứng tìm kiếmđộc lập: phản ứng tìm kiếm bằng thị giác, phản ứng tìm kiếm bằng thính giác, phảnứng tìm kiếm bằng khứu giác Phần lớn ở giống chó, phản ứng tìm kiếm bằng khứugiác được phát triển mạnh nhất; kế đến phản ứng tìm kiếm bằng thính giác và yếunhất là phản ứng tìm kiếm bằng thị giác [97]

Phản ứng tìm kiếm bằng khứu giác gắn liền với hoạt động ngửi của chó gồm:tìm kiếm và phát hiện dấu vết của mùi tại hiện trường, xác định độ lâu của vết vàhướng đi của con người, truy theo vết và tìm kiếm nó, phát hiện đồ vật theo mùi Nếu chú ý quan sát, mỗi khi đặt chó vào đường vết, có thể dễ dàng nhận biết vàphân biệt được các bộ phận cấu thành của phản ứng tìm kiếm bằng khứu giác gồm:tìm kiếm dấu vết của mùi do đối tượng để lại trên hiện trường; xác định hướng đicủa đối tượng; truy theo đường vết; phát hiện và bắt giữ đối tượng Trong thực tiễnhuấn luyện có nhiều trường hợp không thể huấn luyện để truy theo đường vết Quanghiên cứu đã làm rõ, nhiều cá thể chó không có một số thành phần của phản ứngtìm kiếm bằng khứu giác, hoặc có nhưng không phát triển Những cá thể đó không

sử dụng được trong huấn luyện cho mục đích truy tìm và không thể sử dụng trongcông tác giám biệt nguồn hơi [97]

1.4.5 Phản ứng lệ thuộc

Là những hành động mang tính phản xạ có điều kiện, phức tạp, bẩm sinh củađộng vật, biểu hiện dưới dạng đợi chờ, nhận biết, vui mừng, chiều chuộng, tuân thủ,nghe lời, bảo vệ và canh gác chủ Phản ứng này được hình thành qua thời gian dàichung sống và quan hệ chan hòa của huấn luyện viên với chó, không thể thiếu tronghuấn luyện và sử dụng chó nghiệp vụ Quan hệ tốt giữa huấn luyện viên và chó làđiều kiện cơ bản để chó chịu làm việc trong mọi hoàn cảnh [97]

1.5 Đặc điểm hệ thần kinh của chó

Trên cơ sở quá trình nghiên cứu lâu dài trong phòng thí nghiệm về các tínhchất riêng của hoạt động phản xạ có điều kiện ở chó, Pavlốp đã đưa ra học thuyết vềcác dạng hoạt động thần kinh cao cấp và đề ra cách phân loại khoa học các dạng đó.Nền tảng của sự phân loại này là những khác nhau về dạng hành vi của chó đối vớimột và chỉ một loại kích thích, gắn liền với các tính chất của các quá trình kích thích

và ức chế; và những khác nhau về dạng hành vi thì được xác định theo cường độ, độcân bằng và độ năng hoạt

Cường độ, tính cân bằng và độ năng hoạt của các quá trình thần kinh sẽ quyếtđịnh những đặc điểm nổi trội của hệ thần kinh ở chó Mọi sự kết hợp giữa các tính chất

cơ bản của các quá trình thần kinh sẽ quyết định các dạng hoạt động thần kinh cao cấp.I.P.Pavlốp (1941) [98] đã đúc kết ra 4 dạng cơ bản của hoạt động thần kinh cao cấp,tương tự với các dạng năng hoạt của hành vi do nhà khoa học Hypocrat phát

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

hiện trước đây [99] Đó là các dạng :

- Mạnh, không cân bằng, hưng phấn- Sangvinik.

- Mạnh, cân bằng, linh hoạt - Flegmatik.

- Mạnh, cân bằng, không linh hoạt- Khôlerik.

- Yếu, ức chế - Melankhôlik.

Sự phân bổ của từng cá thể chó thuộc dạng nào trong các dạng hoạt độngthần kinh cao cấp trên đây, do các tính chất bẩm sinh của các tế bào thần kinh vỏnão quyết định Kết quả thí nghiệm của nhiều nhà khoa học đã xác định, những đặcđiểm về tính dạng của hoạt động thần kinh cao cấp của chó, bắt đầu hình thành ngaytrong độ tuổi mới sinh, nhưng việc hoàn thiện các trung tâm thần kinh, trong điềukiện tập luyện hợp lý, cho phép tăng cường các quá trình kích thích và ức chế; cânbằng và phát triển độ năng hoạt của chúng đến độ nhất định Ví dụ, bằng việc luyệntập từng bước cho chó quen với các kích thích mạnh, có thể nâng cao quá trình kíchthích trong hệ thần kinh [99]

Hoạt động thần kinh cao cấp ở chó được hình thành dưới sự tác động của conngười Do đó, dạng hoạt động thần kinh cao cấp của chó, bên cạnh các yếu tố ditruyền, sẽ có các đặc điểm cá thể, được thể hiện trong phản ứng hành vi Có thể nêu

ra nhiều ví dụ, chẳng hạn, nhiều cá thể chó có cùng dạng hoạt động thần kinh caocấp, nhưng đối ngược nhau về cách thể hiện phản ứng của hành vi [99]

Nghiên cứu trên 2 nhóm đối tượng chó, một nhóm được nuôi thả tự do, mộtnhóm nuôi trong cũi Sau hai năm, phát hiện sự khác biệt rất lớn trong hành vi củachúng Những con chó được thả tự do thì rất mạnh dạn, linh hoạt, nhanh chóng quenngười và môi trường mới Những con được nuôi trong cũi thì thể hiện hành vi hoàntoàn khác Chúng chạy trốn khỏi người, nhìn sợ hãi, nằm xuống đất, run rẩy, thể hiệnhèn nhát, là những đặc trưng của dạng hoạt động thần kinh cao cấp yếu Mặc dù từ đầu,tất cả các cá thể này đều thuộc dạng hoạt động thần kinh cao cấp mạnh [99]

Sự hiểu biết về dạng hoạt động thần kinh cao cấp có ý nghĩa quan trọngkhông chỉ về lý thuyết mà cả về thực hành Cả người chỉ đạo lẫn huấn luyện viênđều phải nắm vững những đặc điểm về dạng hoạt động thần kinh cao cấp của những

cá thể chó đang huấn luyện, để biết cách sử dụng các kích thích trong quá trình xâydựng phản xạ có điều kiện [99]

1.6 Đặc điểm sinh lý, sinh hóa máu

Máu là một chỉ tiêu quan trọng để đánh giá sức khỏe của động vật Có thể đánhgiá cả tình trạng sinh lý và bệnh lý của động vật bằng cách đánh giá các chỉ tiêu huyếthọc và sinh hóa của máu [100, 101] Người ta biết rằng các yếu tố như chế độ ăn uống,tuổi, giới tính, giống và khí hậu ảnh hưởng đến các thông số sinh hóa và huyết học củachó khỏe mạnh về mặt lâm sàng [102, 103, 104] Ảnh hưởng của tuổi đến các chỉ sốmáu của động vật đã được xác định ở một số loài động vật có vú, ví dụ, ở bò trắng

"Fulani" [105], dê và cừu Nigeria [106], chó thổ dân Nigeria [102], chuột khổng lồchâu Phi [107] và thỏ New Zealand [108] Ảnh hưởng của giới tính đến các chỉ số máucủa động vật được xác định ở lạc đà [109] và chó Doberman [110]

Chức năng hệ thống máu: Máu là một hệ thống chức năng đảm bảo cung cấpoxy và chất dinh dưỡng kịp thời đến các tế bào mô và loại bỏ các sản phẩm trao đổichất từ các cơ quan [111]

Các chức năng sinh lý của máu rất phức tạp:

- Hô hấp: vận chuyển oxy đến các cơ quan, mô và loại bỏ carbon dioxide từ chúng;

- Dinh dưỡng: việc chuyển các chất dinh dưỡng từ ruột đến các mô và cơ quan;

- Bài tiết: cung cấp các sản phẩm cuối cùng của quá trình trao đổi chất đến các cơ quan bài tiết - phổi, thận, ruột, da;

- Điều hòa: vận chuyển hormone, vitamin, enzym đến các cơ quan và mô của

cơ thể; duy trì isotonia trong các mô; duy trì độ pH không đổi; điều nhiệt;

- Bảo vệ: sinh tổng hợp và vận chuyển các chất bảo vệ-kháng thể, chất chốngoxy hóa, kháng enzym, hệ đệm, các yếu tố đông máu, trung hòa một số chất độc, v.v.;

- Cơ học: việc tạo ra áp suất cần thiết trong các khoang và các cơ quan để hình thành và thực hiện các chức năng vật lý của cơ thể

Ở động vật có xương sống bậc cao, quá trình tạo máu và phân phối máu chịuảnh hưởng chủ yếu của hệ thần kinh trung ương, các tuyến nội tiết, tức là thànhphần máu, qua trung gian điều hòa thần kinh và phản ánh rất tinh tế bản chất củaquá trình trao đổi chất của cơ thể theo quy luật và bệnh lý của nó

Do đó, bằng thành phần của máu, chính xác hơn là bằng những thay đổi của

nó, người ta có thể phán đoán sinh lý của môi trường bên trong cơ thể, các quá trìnhvật lý diễn ra trong đó, hoạt động của một số cơ quan

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

Thành phần máu Máu là một mô không đồng nhất Nó bao gồm một phầnchất lỏng (huyết tương) và các tiểu thể - hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu Lượng máutrong cơ thể chó từ 5 - 10% trọng lượng cơ thể con vật

Huyết tương chiếm phần lớn thể tích máu (khoảng 60%) với áp suất thẩm thấu

ổn định, phản ứng tích cực của môi trường (pH) và thành phần hóa học Huyết tươngbao gồm nước (90 - 92%) và các chất khô (8 - 10%) - protein, nguyên tố khoáng,carbohydrate, lipid, các hợp chất hoạt tính sinh học Tổng hàm lượng protein là 6,6 -8,2% thể tích huyết tương (ở người lớn 200 - 300 g), các thành phần chính là: albumin4,0 - 4,5%, globulin 2,8 - 3,1%, fibrinogen 0,1 - 0,4% Huyết tương chứa các thànhphần, nồng độ của chúng thay đổi: enzym (ví dụ, lipase và amylase), vitamin, hormone,các sản phẩm hòa tan của quá trình thủy phân các chất thực phẩm trong đường tiêu hóa,cũng như các sản phẩm được thải ra ngoài [112] Thành phần huyết tương có thể thayđổi đáng kể trong trường hợp mắc các bệnh truyền nhiễm, xâm lấn, rối loạn chuyểnhóa, cho chó ăn không đúng cách, cũng như trong thời kỳ mang thai, sinh nở và chocon bú ở cá thể cái Các yếu tố giống nhau có thể gây ra những thay đổi trong tổng sốcác yếu tố hình dạng, cũng như tỷ lệ giữa chúng

Tế bào máu bao gồm hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu Mỗi phần tử đóng mộtvai trò với những chức năng cụ thể

Hồng cầu: Một con chó có 5 - 9 triệu hồng cầu trong 1 mm3 Số lượng hồngcầu có thể tăng hoặc giảm trong các tình huống bệnh lý Sự gia tăng các tế bào hồngcầu được tìm thấy trong bệnh đa hồng cầu và giảm sự thiếu máu Sự thay đổi tronghồng cầu cũng xảy ra trong các tình huống sinh lý, chẳng hạn như cho ăn, mangthai, tuổi của động vật…

Thể hồng cầu có hình dạng không đồng nhất, có dạng hai mặt lõm, dạng đĩa,dạng bạch cầu, dạng hồng cầu gai, hình cầu, hình vòm hoặc dạng khí khổng Ở chó,hình dạng của các tế bào hồng cầu có thể thay đổi khi di chuyển trong các maomạch Đây là sự thay đổi hình dạng từ hai mặt lõm thành hình parabol Sự thay đổihình dạng này có ý nghĩa liên quan đến chức năng trao đổi khí [113] Các yếu tốquyết định hình dạng của hồng cầu bao gồm: hệ thống các protein màng (bộ xương);thành phần lipid của màng, thành phần hóa học; nồng độ của các ion; ATP; PO2;các yếu tố tĩnh điện (điện tích bề mặt màng và trạng thái ion hóa của protein tế bào);trạng thái của phân tử hemoglobin và cấu trúc nội bào

Bạch cầu: Kích thước của bạch cầu lớn hơn kích thước của hồng cầu, nhưng

số lượng bạch cầu nhỏ hơn hồng cầu và tiểu cầu Đường kính của bạch cầu từ 5 đến

22 micronmet Cấu trúc của bạch cầu là những tế bào có nhân lớn Nhân của bạchcầu chiếm gần như toàn bộ thể tích của tế bào Ở chó, số lượng bạch cầu trong 1

mm3 máu là 5 - 10 nghìn Sự gia tăng nồng độ bạch cầu rất có thể cho thấy sự hiệndiện của nhiễm trùng, ký sinh trùng hoặc một quá trình viêm Ngoài ra, số lượngbạch cầu có thể tăng lên trong trạng thái sinh lý, như sau:

- Sau khi cho ăn nhiều;

- Trong thời kỳ động dục ở cá thể cái;

- Với công việc thể chất cường độ cao;

- Quá trình căng thẳng;

Theo cấu trúc và chức năng, có năm loại bạch cầu: bạch cầu ưa bazơ, bạchcầu ái toan, bạch cầu trung tính, tế bào lympho và bạch cầu đơn nhân Chức năngcủa bạch cầu rất đa dạng và phức tạp Tuy nhiên, chức năng quan trọng của chúng làbảo vệ cơ thể động vật khỏi bị nhiễm trùng, ký sinh trùng, các chất lạ, đồng thờicũng làm sạch các mô của các tế bào chết già và ngăn chặn sự phát triển của các tếbào ung thư có trong bất kỳ cơ thể động vật nào Đó là số lượng bạch cầu thườngđược sử dụng như một giá trị chẩn đoán Tỷ lệ phần trăm các loại bạch cầu khácnhau được gọi là công thức bạch cầu

Tiểu cầu: Ở chó, giống như hồng cầu, tiểu cầu là những tế bào không có nhân

So với hồng cầu và bạch cầu, tiểu cầu là những tế bào nhỏ nhất Chức năng chính củatiểu cầu là đông máu Số lượng tiểu cầu ở chó được tính trong khoảng 300 - 600 nghìntrong 1 mm3 máu Tiểu cầu được hình thành trong tủy xương đỏ Sự hình thành tiểu cầuđược kích thích bởi sự mất máu Tuổi thọ của tiểu cầu là khoảng 100 ngày

Khi động vật bị ốm, công thức máu sẽ thay đổi Đối với chó, những thay đổi

về số lượng bạch cầu trung tính, tế bào lympho, nồng độ hemoglobin trung bình,giảm glucose và tổng số protein, nhưng tăng ALT được thể hiện trong bệnh viêm

ruột ở chó [114] Hoặc, khi một con chó bị nhiễm Angiostrongylus vasorum, số

lượng bạch cầu (đặc biệt là bạch cầu ái toan) tăng lên [115] Ngay cả khi vận động,các giá trị của thể tích hồng cầu, hemoglobin giảm, trong khi các giá trị của bạchcầu, bạch cầu trung tính và bạch cầu ái toan lại tăng lên Tuy nhiên, tất cả các giá trịđều nằm trong phạm vi kiểm soát [116]

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

Như vậy, máu là môi trường bên trong cơ thể tạo điều kiện tối ưu cho hoạtđộng của tất cả các hệ thống troang cơ thể chó, đồng thời là tấm gương phản chiếumọi biến đổi trong cơ thể [117]

1.7 Tình hình nuôi dạy, nghiên cứu chó nghiệp vụ

1.7.1 Tình hình nuôi chó nghiệp vụ trên thế giới

Chó đã được các lực lượng thực thi pháp luật sử dụng từ thời trung cổ với cácmục đích như: truy lùng những kẻ phạm tội, bảo vệ các phiên tòa Bỉ là nước đầutiên chính thức thành lập đơn vị cảnh sát huấn luyện và sử dụng chó nghiệp vụ vàonăm 1899 Ngày nay, chó nghiệp vụ được sử dụng rộng rãi trong lực lượng quânđội, cảnh sát các nước, đặc biệt là tại châu Âu và Mỹ Cảnh sát Đức mở trườngchuyên nghiệp huấn luyện chó nghiệp vụ vào năm 1920 và quyết định chọn giốngchó thuần chủng Shepherd - chó Becgie Đức với tính thông minh, bản lĩnh làmgiống chó nghiệp vụ chủ đạo [118]

Trong thế chiến thứ hai, phát xít Đức sử dụng chó Becgie trong các trại tậptrung để truy lùng các tù nhân trốn trại, do vậy những người yêu chuộng hoà bình cóđịnh kiến không tốt về giống chó này Chiến tranh kết thúc, nước Đức bị chia cắtthành 2 quốc gia Đông Đức và Tây Đức Phần lớn chó Becgie bị chết, chỉ còn lạimột số làm mẫu và người Đức bắt đầu khôi phục lại giống chó này với các hướnghoàn toàn độc lập nhau

Giống chó Đông Đức thân hình hơi thô nhưng không mất tính đặc thù củagiống, chúng có những nét thô trên mặt, đi đứng hơi nặng nề, mặc dù vậy vẫn là mộtgiống chó rất tuyệt Giống chó Tây Đức đĩnh đạc, trang nhã, thân hình cân đối, bảnlĩnh kiên cường [119]

Chó Becgie Đức được đưa vào Liên Xô cũ năm 1904 [120] và chúng được sửdụng làm chó cứu thương trong chiến tranh Nga - Nhật Năm 1907 giống chó này được

sử dụng trong ngành cảnh sát Hiện tại, chó nghiệp vụ ở Nga cũng như nhiều nước kháctrên thế giới phát triển theo nhiều hướng, trường phái khác nhau và phục vụ các mụcđích khác nhau Tuy nhiên, đối với mỗi quốc gia, chó nghiệp vụ được chia thành 2hướng rõ rệt Hướng thứ nhất - chó nghiệp vụ phục vụ cho nền Quốc phòng, An ninhquốc gia, đây là chó trong các trung tâm của Bộ Quốc phòng, ngành Cảnh sát, Hảiquan được sự giám sát và chỉ đạo của các cơ quan chính phủ và không công khai, do

bí mật quốc gia Hướng thứ hai - chó ở các câu lạc bộ của từng quốc

gia hoặc liên quốc gia, đây là các tổ chức mở có thể trao đổi thông tin hoặc cập nhậtthông tin dễ dàng với nhau Hai hướng này có mối liên hệ chặt chẽ và bổ trợ cho nhau

về chất lượng, nguồn giống và kỹ thuật chăm sóc, đào tạo Nhưng nhìn chung thì chónghiệp vụ ở hướng thứ nhất có chất lượng, phẩm chất cao hơn so với chó nghiệp vụ ởhướng thứ hai Việc xây dựng định hướng phát triển ngành chó nghiệp vụ của một quốcgia cần phải có thông tin nhiều chiều, phải dựa vào các chuyên gia khuyển học có kinhnghiệm, nhập chó từ nước ngoài về phải có định hướng và nguồn gốc rõ ràng, nhất làđối với lĩnh vực an ninh, quốc phòng, an sinh xã hội [121]

Tùy theo mục đích sử dụng và nhiệm vụ mà mỗi lực lượng thực thi pháp luậtcác nước lựa chọn giống chó để huấn luyện và sử dụng cho phù hợp Các loại chólàm việc bao gồm chó tìm kiếm và cứu hộ, chó phát hiện ma túy, vũ khí hóa học,chó bảo vệ… [122, 123]

Một số giống chó chủ yếu được sử dụng hiện nay là những dòng chó thuầnchủng như Labrador để xác định nơi đặt bom, cất giấu ma túy, Malinois để bảo vệ,tấn công, truy tìm nguồn hơi người, hỗ trợ áp giải tội phạm, Cocker lùng sục pháthiện nơi cất giấu ma túy, Doberman Pinscher để bảo vệ, tấn công, Becgie được dùngtrong tất cả các nhiệm vụ… Một số chó nghiệp vụ còn được huấn luyện trong lựclượng cảnh sát dù hoặc lính dù trong các nhiệm vụ tấn công từ trên không hoặckhông vận [124]

1.7.2 Tình hình nghiên cứu chó nghiệp vụ ở Việt Nam

Từ năm 1954, Bộ Quốc phòng và Bộ Công an đã tiến hành tổ chức nuôi dạy

và sử dụng chó nghiệp vụ với 2 cở sở lớn là Trường 24 Biên phòng nay là Trườngtrung cấp 24 Biên phòng và Trung Tâm 32 nay là Trung tâm quản lý, huấn luyện và

sử dụng động vật nghiệp vụ Các cơ sở này đã nhập, nuôi thích nghi các giống chóBecgie của Liên Xô, Đức và thử nghiệm huấn luyện các giống chó nội như chó Mèo(một dạng chó bản địa của Việt Nam nhưng chưa xác định được rõ ràng về giốngvào thời điểm huấn luyện), chó lai (chó bản địa lai với các giống chó ngoại)

Một thực trạng khó khăn trong việc chăn nuôi, nhân giống là các giống nhập nộithích nghi kém, khó nuôi nên phải nhập đi nhập lại Kết quả thu thập từ hồ sơ chónghiệp vụ và các tài liệu của Trường 24 và Trung tâm 32 cho thấy sự thích nghi củachó nhập nội phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố: chất lượng đàn chó nhập về, chế độ dinhdưỡng, tình hình bệnh tật và các yếu tố khí hậu nói chung Tỷ lệ chết được tính trongTIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

vòng 3 năm Chó Becgie Đức chết 50%, chó Becgie Liên Xô chết 41,49%, đồngthời tỷ lệ chết cũng rất khác nhau giữa các năm Nếu tính phần trăm theo năm trêntổng số con chết trong 3 năm từ năm thứ nhất đến năm thứ 3 là 58%; 14% và 28%,đối với chó Đức và 56,4%; 25,6% và 17,9% đối với chó Nga Như vậy có thể thấyrằng tỷ lệ chết lớn nhất là năm đầu sau nhập [4]

Bên cạnh đó, huấn luyện thử nghiệm 3 giống chó bao gồm chó Becgie củaLiên Xô, Becgie Đức và chó lai giữa chó bản địa với hai giống trên, đã cho thấy cả

3 giống chó được đánh giá có số điểm gần tương đương nhau Tuỳ từng khoa mục

mà các giống chó khác nhau có số điểm không giống nhau Cụ thể đối với khoa mục

kỷ luật cơ bản, chó Becgie Liên Xô được đánh giá tốt nhất với điểm số 2,26 điểm.Khoa mục truy vết Becgie Đức lại tốt hơn các giống khác với kết quả đạt 2,2 điểm.Tuy nhiên mức độ chênh lệch giữa các giống là không cao Điều này cho thấy chólai giữa giống của Việt Nam - Becgie Đức, Việt Nam - Becgie Liên Xô chỉ số thôngminh (mức độ tiếp thu) không khác nhiều so với dòng bố mẹ nhập nội, hơn nữa khảnăng chống chịu đối với môi trường Việt Nam tốt hơn rất nhiều so với chó ngoại bố

mẹ Do vậy việc định hướng chọn dòng chó Việt Nam có sức chống chịu tốt lai vớichó nước ngoài có chỉ số thông minh cao để tạo ra con lai có những tính trạng mongmuốn là có cơ sở khoa học và tính khả thi cao

Những năm gần đây, công tác huấn luyện chó nghiệp vụ ở nước ta được quantâm đầu tư phát triển Nhiều giống chó ngoại nổi tiếng như Malinois, Becgie,Labrador, Rottwailer, Cocker v.v… đã được nhập vào nước ta Sau nhiều năm nhânnuôi và huấn luyện chúng đã hỗ trợ tích cực và có hiệu quả cho các lực lượng chứcnăng trong công tác đảm bảo an ninh, trật tự xã hội Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất củagiống chó ngoại là khả năng thích nghi không cao trong điều kiện nóng ẩm củanước ta, hay mắc bệnh, chi phí con giống và nhu cầu chăm sóc, nuôi dưỡng đòi hỏi

ở mức cao Do đó, bên cạnh nghiên cứu và sử dụng các giống chó ngoại, đã cónhững công trình nghiên cứu về giống chó bản địa Việt Nam phục vụ cho công tác

An ninh - Quốc phòng [125]

Giống chó bản địa Việt Nam được các chuyên gia nghiên cứu về chó đánhgiá rất cao về hình thái, tính cách cũng như khả năng làm việc của chúng trong côngtác nghiệp vụ [1, 2, 126, 127]

Trong số các giống chó bản địa đáng chú ý là chó bản địa H'mông cộc đuôi.Một trong những giống chó xuất hiện và được nuôi nhiều ở vùng cao thuộc các tỉnhmiền núi phía Bắc (Hà Giang, Lào Cai, Điện Biên ) Đây là giống chó được ngườidân H’mông chọn và sử dụng nhiều trong cuộc sống hàng ngày như săn bắt, trôngnhà, bảo vệ gia súc [128, 129].

Theo nghiên cứu, chó bản địa H'mông cộc đuôi có khả năng vận động linhhoạt, thông minh, bản lĩnh [125], có khả năng làm việc tương đương với các giốngchó nghiệp vụ đã được nhập nội [1, 2]

Giống H’mông cộc đuôi đã được công nhận là giống chó bản địa cấp quốcgia theo QĐ VN/002.20.9.2009 (VKA - Vietnam Kennel Association - Hiệp hộinhững người nuôi chó giống Việt Nam)

Từ năm 2013 đến năm 2015, Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga thực hiện đề tàinghị định thư cấp quốc gia “Ứng dụng công nghệ gen trong công tác chọn lọc chóbản địa H'mông cộc đuôi” đã cho thấy khả năng ứng dụng và thay thế một số giốngchó nhập ngoại trong huấn luyện chó lùng sục và phát hiện các chất ma túy tạiTrung tâm quản lý, huấn luyện và sử dụng động vật nghiệp vụ/ Bộ Công an Chođến nay, giống chó này vẫn đang được Trung tâm này sử dụng Tuy nhiên, do sốlượng cá thể không được bổ sung thêm sau khi đề tài kết thúc khiến đàn giốngkhông có sự phát triển Nguyên nhân một phần là do các cá thể chó đã quá tuổi thựchiện nghiệp vụ, bị đào thải và một số dịch bệnh khiến số lượng chó bản địa H'môngcộc đuôi ở đây còn rất ít

Như vậy chó bản địa H'mông cộc đuôi là một trong những giống chó tốt, cókhả năng thực hiện nghiệp vụ Ngoài ra từ năm 2016 nhóm nghiên cứu của trườngĐại học Nguyễn Tất Thành đã nghiên cứu mối quan hệ di truyền giữa các giống chóbản địa Việt Nam và mối quan hệ giữa chúng với các giống chó khác trên thế giới.Kết quả cho thấy chó bản địa H'mông cộc đuôi có những halotyp dạng E, đây được

coi là dấu hiệu của những giống chó cổ xưa có nguồn gốc châu Á [130 - 133].

Năm 2021, Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga đã huấn luyện thử nghiệm thànhcông giống chó bản địa dạng sói tìm kiếm phát hiện bom mìn còn lại sau chiến tranhtại Việt Nam trong khuôn khổ đề tài cấp Quốc gia: “Nghiên cứu lựa chọn và huấnluyện giống chó bản địa dạng sói phục vụ tìm kiếm, phát hiện bom mìn còn lại sauchiến tranh tại Việt Nam” Kết quả cho thấy, giống chó bản địa dạng sói hoàn toàn

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

đáp ứng được yêu cầu nghiệp vụ và có thể được sử dụng vào thực tế

Như vậy có thể thấy, ngành nuôi dạy chó nghiệp vụ nước ta đã có từ lâu, nhưngviệc nghiên cứu sâu về từng đối tượng, làm cơ sở đề xuất, huấn luyện và đưa vào ứngdụng thực tế, phù hợp với từng chuyên ngành là chưa thực sự được thực hiện bài bản và

hệ thống Chính vì vậy, việc nghiên cứu các đặc điểm sinh học, sinh thái và đánh giákhả năng làm chó nghiệp vụ của giống chó bản địa Việt Nam nói chung, chó bản địaH'mông cộc đuôi nói riêng sẽ mở ra hướng đi mới cho ngành nuôi dạy chó nghiệp vụnước ta Góp phần vào công tác an sinh xã hội, an ninh, quốc phòng và bảo tồn nguồngen động vật bản địa ở các địa phương nói riêng, Việt Nam nói chung

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, NỘI DUNG VÀ

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu là chó bản địa H'mông cộc đuôi (thuộc loài chó nhà

Canis familiaris) với một số đặc điểm sinh học (hình thái, sinh lý, sinh hoá và hành vi),

sinh thái và khả năng huấn luyện nghiệp vụ chuyên khoa lùng sục phát hiện các chất matúy

- Phân chia đối tượng nghiên cứu thành các nhóm theo độ tuổi [134]:

+ Nhóm 1 (giai đoạn chó con): 0 - < 3 tháng tuổi;

+ Nhóm 2 (giai đoạn chó choai): 3 - 8 tháng tuổi;

+ Nhóm 3 (giai đoạn trưởng thành): > 8 - 18 tháng tuổi

2.2 Địa điểm, thời gian nghiên

cứu - Địa điểm nghiên cứu:

+ Trại chó Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga;

+ Trung tâm quản lý, huấn luyện và sử dụng động vật nghiệp vụ - Bộ Tư lệnhCảnh sát cơ động - Bộ Công An;

+ Các hộ nuôi chó H’mông cộc đuôi ở Hà Nội và vùng phụ cận;

+ Tỉnh Hà Giang và Lào Cai

- Thời gian nghiên cứu: từ năm 2016 đến 2020

2.3 Nội dung nghiên cứu

2.3.1 Điều tra khảo sát, bổ sung đặc điểm phân bố, sinh học, sinh thái của chó bản địa H'mông cộc đuôi

- Đặc điểm phân bố của chó bản địa H'mông cộc đuôi;

- Đặc điểm hình thái của chó bản địa H'mông cộc đuôi;

- Một số đặc điểm sinh sinh hóa máu của chó bản địa H'mông cộc đuôi;

- Đặc điểm phát triển của các cơ quan giác quan: Cơ quan khứu giác; Cơ quan thị giác; Cơ quan thính giác;

- Khả năng thực hiện khoa mục kỷ luật;

- Khả năng thực hiện khoa mục nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy;

- So sánh khả năng huấn luyện nghiệp vụ của chó bản địa H'mông cộc với một số giống chó nhập nội

2.3.4 Xây dựng tiêu chí tuyển chọn chó bản địa H'mông cộc đuôi huấn luyện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy

- Xác định sự ảnh hưởng của một số đặc điểm sinh học đến kết qủa huấn luyện chuyên khoa lùng sục phát hiện các chất ma tuý;

- Xây dựng tiêu chí tuyển chọn chó bản địa H'mông cộc đuôi làm chó nghiệp

Xác định vùng phân bố của chó bản địa H'mông cộc đuôi bằng phương phápkhảo sát thực địa tại một số địa phương (Hà Giang, Lào Cai…), sử dụng GPS đểđịnh vị, kết hợp với phỏng vấn người dân địa phương, hỏi ý kiến chuyên gia và tracứu tài liệu chuyên ngành về phân loại [120, 135]

2.4.2 Phương pháp mô tả và thu số liệu hình thái

Quan sát chó (200 cá thể) từ nhiều hướng khác nhau: Phía trước, phía sau, haibên sườn ở cự ly 3 - 4 m Khi đó chó phải đứng cân đối trên địa thế bằng phẳng vàtoàn thân dồn đều lên các đầu chi Đặt thước đo chiều cao và thước dây vào gần chómột cách nhẹ nhàng để chó không có phản ứng tự vệ [135] Minh họa một số phép

đo thực hiện trên chó được mô tả ở hình 2.1

Dụng cụ đo: Thước dây; thước đo chiều cao; thước compa.