BÀI THẢO LUẬN NHÓM CHƯƠNG 7 : Ý THỨC XÃ HỘI

PowerPoint Presentation BÀI THẢO LUẬN NHÓM NHÓM 4 – CHƯƠNG 7 Ý THỨC XÃ HỘI LỚP CH28ATMT Thuyết trình Đỗ Thị Mai GVHD TS Đặng Minh Tiến Hà Nội, Ngày 21062022 1 TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ KẾT CẤU Khái niệm Tồn tại xã hội dùng để chỉ toàn bộ sinh hoạt vật chất và điều kiện sinh hoạt vật chất của mỗi cộng đồng người trong những điều kiện lịch sử xác định Kết cấu của tồn tại xã hội, gồm có Một là, phương thức sản xuất ra của cải vật chất của xã hội đó Hai là, các yếu tố thuộc về điều kiện tự nhiên hoàn c.

BÀI THẢO LUẬN NHÓM NHÓM 4 – CHƯƠNG 7 : Ý THỨC XÃ HỘI

LỚP: CH28ATMT

Thuyết trình: Đỗ Thị Mai GVHD: TS Đặng Minh Tiến

Hà Nội, Ngày 21/06/2022

1 TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ KẾT CẤU

* Khái niệm:

- Tồn tại xã hội dùng để chỉ toàn bộ sinh hoạt vật chất và điều kiện sinh hoạt vật chất của mỗi cộng đồng người trong những điều kiện lịch sử xác định

*Kết cấu của tồn tại xã hội, gồm có:

Một là, phương thức sản xuất ra của cải vật chất của xã hội đó.

Hai là, các yếu tố thuộc về điều kiện tự nhiên - hoàn cảnh địa lý.

Ba là, các yếu tố dân cư.

Các yếu tố đó tồn tại trong mối quan hệ thống nhất biện chứng, tác động lẫn nhau tạo thành điều kiện sinh tồn và phát triển của xã hội, trong đó phương thức sản xuất vật chất là yếu tố cơ bản nhất.

Ví dụ: trong điều kiện địa lý tự nhiên nhiệt đới, gió mùa, nhiều sông ngòi, tất

yếu làm hình thành nên phương thức canh tác lúa nước là thích hợp nhất đối với người Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử hàng nghìn năm qua Để tiến hành được phương thức đó, người Việt buộc phải co cụm lại thành tổ chức dân cư làng, xã, có tính ổn định bền vững,

2 Ý THỨC XÃ HỘI VÀ KẾT CẤU

2.1 Ý thức thông thường và ý thức lý luận:

Tóm lại, ý thức thông thường mặc dù ở trình độ thấp hơn ý thức lý luật, nhưng lại phong phú hơn và là chất liệu, cơ sở tiền đề quan trọng cho sự hình thành của ý thức lý luận.

 là các tri thức, những quan niệm

của con người hình thành một

cách trực tiếp trong các hoạt động

trực tiếp hàng ngày nhưng chưa

được hệ thống hóa, chưa được

tổng hợp và khái quát hóa

Ví dụ: cách thức trồng trọt, chăn

nuôi của người dân hiện nay phần

lớn là các kinh nghiệm canh tác được

truyền miệng từ người này qua người

khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác

 là những tư tưởng, những quan điểm được tổng hợp, được hệ thống hóa và khái quát hóa thành học thuyết xã hội dưới dạng các khái niệm, các phạm trù và các quy luật

Ví dụ: ý thức về tư tưởng Hồ Chí

Minh là những khái niệm, phạm trù được tổng hợp, hệ thống hóa thành

hệ tư tưởng

2.2 Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng

 Tâm lý xã hội là bộ phận ý thức xã hội phản ánh trực tiếp và tự phát đối với tồn tại xã hội đối với hoàn cảnh sống khách quan của cộng đồng được cấu thành từ các nhân tố tình cảm khát vọng, ý chí… của các cộng đồng người nhất định

Ví dụ: tình cảm yêu quê hương đất nước, ý chí độc lập tự cường, khát vọng tự do…của

cộng đồng người Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử là thuộc đời sống tâm lý xã hội

  Tâm lý xã hội khi đã trở thành yếu tố bền vững của một cộng đồng người thì nó thường được thể hiện trong các phong tục, tập quán… của cộng đồng đó.  khi đó chúng đã được văn hóa hóa hóa và trở thành các thành thành phố của trọng trong nền văn hóa truyền thống

 Ví dụ: trong truyền thống của người Việt Nam, tình cảm yêu nước, khát vọng độc lập, tình

Yêu quê hương xóm làm… đã được thăng hoa thành một nét đẹp truyền thống, được thể hiện qua các biểu tượng văn hóa, các lễ hội, ở các sinh hoạt văn hóa dân gian… Những yếu tố này giữ một vai trò hết sức quan trọng trong đời sống hiện thực của cộng đồng

  Tư tưởng xã hội là bộ phận ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội một cách tự giác và gián tiếp, chúng tồn tại dưới hình thức là những quan niệm, quan điểm có tính chất phổ biến trong một cộng đồng người.

 Ví dụ:  tinh thần yêu nước của người Việt Nam không phải chỉ được phân tích từ giác độ là

những quan niệm, quan điểm về dân tộc và dân tộc độc lập… thậm chí có thể đạt tới tầm là chủ nghĩa yêu nước - tức hệ thống quan niệm, quan điểm nhất định

Tâm lý xã hội và tư tưởng xã hội là hai lĩnh vực thuộc đời sống tinh thần của mỗi cộng đồng người nhất định có mối quan hệ biện chứng với nhau và đều cùng bị quy định bởi tồn tại xã hội của cộng đồng đó,

do vậy giữa chúng có thể phát sinh quan hệ cộng hưởng Tuy nhiên, đây là hai trình độ và phương thức phản ánh khác nhau đối với tồn tại

xã hội nên giữa chúng cũng có thể phát sinh mối quan hệ loại trừ - bất cộng hưởng, có thể làm triệt tiêu các giá trị của nhau ở mức độ nhất định và ở một số phạm vi nhất định.

3 TÍNH GIAI CẤP CỦA Ý THỨC XÃ HỘI

nên thường có tư

tưởng, quan điểm khác

nhau.

Tính dân tộc

• các giai cấp trong cùng một dân tộc luôn chịu sự tác động của một số yếu tố chung (điều kiện tự nhiên, lịch sử…) và được thể hiện tập trung ở tâm lý xã hội

Tính nhân loại

• những giá trị mang tính phổ biến toàn nhân loại

và những nội dung, những vấn đề đòi hỏi mối quan tâm chung của cả nhân loại.

*Bản chất của ý thức xã hội.

- Ý thức xã hội là sự phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã hội quyết định. 

- Ý thức xã hội có tính độc lập tương đối trong mối quan hệ với tồn tại xã hội. 

- Giữa các hình thái ý thức xã hội luôn có sự xâm nhập, ảnh hưởng, tác động qua lại

lẫn nhau

4 VAI TRÒ QUYẾT ĐỊNH CỦA TỒN TẠI XÃ HỘI ĐỐI VỚI Ý THỨC XÃ HỘI

VÀ TÍNH ĐỘC LẬP TƯƠNG ĐỐI CỦA Ý THỨC XÃ HỘI

4.1 Vai trò quyết định của tồn tại xã hội:

- YTXH là sự phản ánh TTXH TTXH như thế nào thì YTXH như thế đó Khi TTXH

thay đổi sớm hay muộn YTXH cũng thay đổi theo, TTXH quyết định nội dung, tính

chất, đặc điểm xu hướng phát triển của YTXH

- TTXH quyết định đến sự hình thành và phát triển của YTXH, TTXH có trước rồi YTXH có sau TTXH phát triển theo chiều hướng như thế nào thì YTXH sẽ phát triển theo chiều hướng như thế

Ví dụ:

Trong xã hội cộng sản nguyên thủy, do trình độ của lực lượng sản xuất còn yếu kém, hoạt động lao động được diễn ra đồng nhất và của cải đều được chia đều cho mọi người Tuy nhiên khi chế độ công xã nguyên thủy tan rã, quan hệ sản xuất chiếm hữu

nô lệ dần xuất hiện, xã hội đã bắt đầu có sự phân chia giàu nghèo

- Ngoài ra, giữa hình thái YTXH và TTXH vẫn luôn có sự tác động quan lại lẫn nhau Cụ thể trong mỗi thời đại tùy vào từng hoàn cảnh lịch

sử, có những hình thái YTXH nào đó nổi lên hàng đầu tác động và chi phối các hình thái YTXH khác Điều này nói lên rằng, các hình thái YTXH không chỉ chịu sự tác động quyết định của TTXH, ngoài ra còn chịu sự tác động qua lại lẫn nhau Sự tác động này làm cho mỗi hình thái YTXH có những tính chất và những mặt không thể giải thích trực tiếp bằng các quan hệ vật chất.

Bên cạnh đó điều kiện khí hậu thuận lợi cho đời sống con người cộng với sự đa dạng phong phú của các loài quán động thực vật phương Nam nên nguồn tài nguyên rất phong phú

*4.2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

 Ý thức xã hội thường lạc hậu so với tồn tại xã hội

- Lịch sử xã hội cho thấy, nhiều khi TTXH cũ đã mất đi, nhưng YTXH cũ tương ứng vẫn còn tồn tại dai dẳng; điều đó biểu hiện YTXH muốn thoát ly khỏi sự ràng buộc của TTXH, biểu hiện tính độc lập tương đối Sở dĩ có biểu hiện đó là do những nguyên nhân sau:

+ Sự biến đổi của tồn tại xã hội thường diễn ra với tốc độ

nhanh mà ý thức xã hội không phản ánh kịp sự thay đổi đó và trở nên lạc hậu

+ Do sức mạnh của thói quen, truyền thống, tập quán cũng

như do tính lạc hậu, bảo thủ của một số hình thái ý thức xã hội

+ Trong xã hội có giai cấp, các giai cấp và lực lượng phản

tiến bộ thường lưu giữ một số tư tưởng có lợi cho họ nhằm chống lại các lực lượng xã hội tiến bộ

Ví dụ:

Như ý thức tư tưởng phong kiến, phản ánh xã hội phong kiến, nhưng khi xã hội phong kiến đã thay đổi thì ý thức vẫn chưa thay đổi kịp về các tư tưởng như: trọng nam khinh nữ, ép duyên, gia trưởng Cho đến tận giai đoạn ngày nay thì các tư tưởng này vẫn còn xuất hiện trong nhận thức của nhiều người

 Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội

- Trong những điều kiện nhất định tư tưởng của con người, đặc biệt những tư tưởng

khoa học tiên tiến có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, dự báo được tương lai và có tác dụng tổ chức, chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người

- Tư tưởng khoa học thường khái quát tồn tại xã hội đã có và hiện có để rút ra

những quy luật phát triển chung của xã hội, quy luật đó không những phản ánh đúng quá khứ, hiện tại mà còn dự báo đúng tồn tại xã hội mai sau

- Tư tưởng tiên tiến có thể vượt trước tồn tại xã hội thì không có nghĩa ý thức xã hội không còn bị tồn tại xã hội quyết định Mà là, cho đến cùng nó luôn bị tồn tại

xã hội quy định

Ví dụ :

Ngay từ khi quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa vẫn còn đang ở trong thời kỳ phát triển tự do cạnh tranh thì Các Mác đã đưa ra dự báo rằng quan hệ sản xuất đó nhất định sẽ bị một quan hệ sản xuất tiến bộ hơn thay thế trong thời gian tới

5 TÍNH ĐỘC LẬP TƯƠNG ĐỐI CỦA Ý THỨC XÃ HỘI.

5.1 Tính kế thừa của ý thức xã hội.

 Kế thừa là qui luật chung của các sự vật, hiện tượng => Trong quá trình vận

động của ý thức xã hội nó cũng phải có tính kế thừa

 Ý thức xã hội: Là mặt tinh thần của đời sống xã hội bao gồm những quan điểm

tư tưởng, cùng với tình cảm, tập quán, truyền thống … của xã hội phán ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển nhất định => Tồn tại xã hội cũng có tính kế thừa, nó vận động liên tục => Ý thức xã hội phản ảnh quá trình đó và cũng có tính kế thừa.

*Lịch sử phát triển đời sống tinh thần của xã hội cho thấy rằng những quan điểm lý luận của một thời đại không xuất hiện trong mảng đất trống không mà được tạo ra trên cơ sở kế thừa những tài liệu lý luận đã có từ thời đại trước.

=> Chủ nghĩa Mác không chỉ đã tiếp thu tất cả những gì là tinh hoa trong lịch

sử văn minh nhân loại mà còn kế thừa trực tiếp từ nền triết học cổ điển Đức, kinh tế chính trị học Anh và chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp.

*Ý thức xã hội có tính kế thừa trong quá trình phát triển nên không thế giải thích được một tư tưởng, quan điểm nào đó nếu chỉ dựa vào những quan

hệ kinh tế hiện có mà không chú ý đến giai đoạn phát triển tư tưởng lịch

sử của văn hóa truyền thống trước đó

Liên hệ:

<Nước Pháp thế kỷ XVIII có nền

kinh tế phát triển kém nước Anh,

nhưng tư tưởng thì lại tiên tiến hơn

nước Anh.>; <So với Anh, Pháp thì

nước Đức ở nửa đầu thế kỷ XIX lạc

hậu về kinh tế, nhưng đã đứng ở

trình độ cao hơn về triết học.>

*Trong xã hội có giai cấp, tính chất kế thừa của ý thức xã hội gắn với tính chất giai cấp của nó

+Các giai cấp tiên tiến tiếp nhận những di sản tư tưởng tiến bộ của xã hội cũ để lại

Liên hệ: Khi làm cuộc cách mạng tư sản chống phong kiến, các nhà

tư tưởng của giai cấp tư sản đã khôi phục những tư tưởng duy vật và nhân bản của thời kì cổ đại mà đỉnh cao của nó là trong triết học Hi Lạp và La Mã cổ đại

+ Ngược lại,những giai cấp lỗi thời phản tiến bộ thường tiếp thu, hồi phục những tư tưởng những lí thuyết xã hội phản tiến

bộ của những thời kì lịch sử trước đó

Liên hệ: Như là vào nửa sau thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, các thế lực tư sản phản động đã khôi phục và phát triển những trào lưu triết học duy tâm, tôn giáo dưới những cái tên mới như chủ nghĩa Cantơ mới, chủ nghĩa Tômát mới, để chống lại phong trào cách mạng của giai cấp công nhân và hệ tư tưởng tiến tiến của nó, đó chính là chủ nghĩa Mac-Lenin

Linh mục

Thomas Aquinas

+ Khi nghiên cứu các hiện tượng ý thức xã hội, phải

nghiên cứu: Bối cảnh xuất hiện tư tưởng đó (tồn tại xã hội) và cả những tư tưởng tiền bối

LIÊN HỆ:

V.I Lênin nhấn mạnh rằng, văn hoá xã hội chủ nghĩa cần phải phát huy những thành tựu và truyền thống tốt đẹp nhất của nền văn hoá nhân loại từ cổ chí kim trên cơ sở thế giới quan mác-xít

Nắm vững quan điểm trên đây của triết học Mác – Lênin

về tính kế thừa của ý thức xã hội có ý nghĩa quan trọng đối với công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay trên lĩnh vực văn hoá, tư tưởng,

 Đảng ta khẳng định, trong điều kiện kinh tế thị trường

và mở rộng giao lưu quốc tế, phải đặc biệt quan tâm giữ gìn và nâng cao bản sắc văn hoá dân tộc, kế thừa

và phát huy truyền thống đạo đức, tập quán tốt đẹp và lòng tự hào dân tộc Tiếp thu tinh hoa các dân tộc trên thế giới, làm giàu đẹp thêm nền văn hoá Việt Nam.

Tùy theo những hoàn cảnh lịch sử cụ thể có những hình thái ý thức nào đó nổi lên hàng đầu

5.2 Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội.

Ở các thời đại lịch sử khác nhau, trong những hoàn cảnh khác nhau, dù vai trò các hình thái

ý thức xã hội không giống nhau nhưng chúng vẫn có sự tác động qua lại với nhau.

Liên hệ:

Ở Hi Lạp cổ đại thì triết học và nghệ thuât đóng vai trò cực kì to lớn Còn Tây Âu thời kì trung cổ thì tôn giáo (trực tiếp ở đây là Cơ Đốc giáo ) ảnh hưởng mạnh mẽ đến đời sống tinh thần của xã hội đặc biệt là tác động mạnh đến triết học, nghệ thuật, chính trị, pháp quyền Ngày nay thì hệ tư tường

*Trong sự tác động lẫn nhau giữa các hình thái ý thức, ý thức chính trị có vai trò đặc biệt quan trọng Ý thức chính trị của giai cấp định hướng cho sự phát triển của các

hình thái ý thức khác

*Trong điều kiện của nước ta hiện nay, những hoạt động tư tưởng như triết học, văn học

nghệ thuật … mà tách rời đường lối chính trị đúng đắn của Đảng sẽ không tránh khỏi rơi vào những quan điểm sai lầm, không thể đóng góp tích cực vào sự nghiệp

cách mạng của nhân dân

5.2 Sự tác động trở lại giữa các hình thái ý thức xã hội

 Các hình thái YTXH khác nhau không tách rời nhau mà tác động, ảnh hưởng lẫn nhau trên cơ sở phản ánh TTXH Đồng thời, mỗi hình thái YTXH đều chịu ảnh hưởng của các hình thái YTXH khác

Ví dụ: Ảnh hướng của triết học đến các hình thái YTXH khác (ý thức chính trị, ý thức

pháp quyền,…); ngược lại ý thức chính trị, ý thức pháp quyền,… xét về thế giới quan đều chịu ảnh hưởng của một quan điểm triết học nhất định.

 Trong xã hội có giai cấp, ý thức chính trị có ảnh hưởng to lớn nhất, chi phối các hình thái YTXH khác

Ví dụ: Triết học, đạo đức,… trong xã hội có giai cấp đều thấm nhuần tính Đảng, tính

giai cấp, nghĩa là đều có nội dung chính trị.

 Bên cạnh ảnh hưởng quyết định của ý thức chính trị, hình thái ý thức nào có ảnh hướng to lớn hơn phụ thuộc vào điều kiện lịch sử - xã hội cụ thể

Ví dụ: Trong các triều đại Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, Phật giáo có ảnh hướng rất lớn

trong đời sống tinh thần của xã hội Sang thời Hậu Lê, Nho giáo giành được địa vị thống trị và chi phối đời sống tinh thần của chế độ phong kiến.

5.3 Sự tác động trở lại của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội

-Trong xã hội có giai cấp, có những tư tưởng tiến bộ, văn minh và có những tư tưởng lạc hậu, phản động Cả hai loại tư tưởng đó đều tác động trở lại TTXH

-Tác động tích cực của YTXH đối với TTXH: Nếu YTXH phản ánh đúng quy luật vận động và phát triển của TTXH và thông qua hoạt động thực tiễn của con người nó

có thể tác động tích cực đến TTXH

-Tác động tiêu cực của YTXH đối với TTXH: Nếu YTXH phản ánh không đúng quy luật vận động và phát triển của TTXH; hoặc ý thức phản tiến bộ nhất là ý thức chính trị thì sẽ tác động tiêu cực đến TTXH

- Mức độ, tính chất và hiệu quả tác động của YTXH đối với TTXH phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tính tiến bộ, cách mạng hay lạc hậu, phản động của chủ thể mang YTXH

Ví dụ:

Chính sách khoán trong nông nghiệp: Khoán 10 là một trong những “cú hích” thúc đẩy nông nghiệp Việt Nam bứt phá từ những năm cuối 80 đến nay; phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất còn thấp, với điều kiện của Việt Nam.

Hiện nay, Việt Nam đang trong thời kì quá độ đi lên Chủ nghĩa xã hội với những tư tưởng quan niệm của xã hội cũ vẫn tồn tại như “trọng nam khinh nữ”, thói vị kỉ, tư duy nông nghiệp,… Những tư tưởng đó nếu

chúng ta không xoá bỏ ngay thì chính là những rào cản kìm hãm sự phát triển theo hướng tiến bộ của xã hội ngày nay.

Ông Kim Ngọc

“Cha đẻ của khoán 10”, người

cán bộ tư duy táo bạo