Tổ chức các hoạt động ngoài trời nhằm rèn luyện kĩ năng tạo hình cho trẻ 5 – 6 tuổi

Chúng vẽ la liệt ở khắp mọi nơi như trên giấy, trên bảng, trên sân, ngay cả ở dưới đất,…và bằng các phương tiện: phấn, que, lõi than, bút chì, bút màu, bút mực,… HĐTH của trẻ ở lứa tuổi

LỜI CẢM ƠN

Bằng sự kính trọng và biết ơn sâu sắc, em xin chân thành cảm ơn cô giáo – ThS Nguyễn Thị Hồng Vân – Người đã tận tình hướng dẫn, gúp đỡ em trong suốt thời gian em thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học Đến nay, đề tài “Tổ chức các hoạt động ngoài trời nhằm rèn luyện kĩ năng tạo hình cho trẻ 5 – 6 tuổi” đã hoàn thành

Qua đây em xin trân trọng gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới: Toàn thể các thầy cô giáo trong khoa Giáo dục tiểu học và mầm non, các bạn lớp K11– Đại học sư phạm Mầm non – Trường Đại học Hùng Vương, và toàn thể các thầy

cô giáo, các cháu học sinh lớp 5 – 6 tuổi trường mầm non Lương Lỗ – Huyện Thanh Ba – Tỉnh Phú Thọ đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho em thực hiện đề tài này

Đề tài chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót do hoàn cảnh, thời gian thực hiện và quá trình in ấn Vì vậy em rất mong nhận được ý kiến trao đổi, đóng góp của các thầy cô giáo và các bạn, những ý kiến quý báu đó sẽ giúp cho đề tài của em hoàn thiện hơn và giúp cho việc tổ chức các hoạt động ngoài trời nhằm rèn luyện kĩ năng tạo hình cho trẻ mầm non đạt hiệu quả cao hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Phú Thọ, tháng 5 năm 2017

Sinh viên

Vũ Thanh Hải

BẢNG KÍ HIỆU VIẾT TẮT

HĐNT Hoạt động ngoài trời HĐTH Hoạt động tạo hình KNTH Kĩ năng tạo hình NVLTN Nguyên vật liệu thiên nhiên MTXQ Môi trường xung quanh

ĐC Đối chứng

TN Thực nghiệm

DANH MỤC CÁC BẢNG

S

Số trang 1

1

Bảng 1.1 Nhận thức của giáo viên về tầm quan trọng của tổ

chức các HĐNT với việc rèn luyện KNTH cho trẻ 5 – 6 tuổi

3

40 2

2

Bảng 1.2 Kết quả điều tra những khó khăn mà giáo viên

thường gặp trong khi tổ chức các HĐNT nhằm rèn luyện

5

Bảng 3.1 KNTH của trẻ 5 – 6 tuổi thông qua HĐNT ở lớp

ĐC và lớp TN trước thực nghiệm (tính theo TC)

6

68 6

6

Bảng 3.2 KNTH của trẻ 5 – 6 tuổi thông qua HĐNT ở lớp

ĐC và lớp TN trước thực nghiệm (tính theo %)

6

69 7

7

Bảng 3.3 KNTH của trẻ 5 – 6 tuổi thông qua HĐNT ở lớp

TN và lớp ĐC sau thực nghiệm (tính theo TC)

7

75 8

8

Bảng 3.4 KNTH của trẻ 5 – 6 tuổi thông qua HĐNT ở lớp

ĐC và lớp TN sau thực nghiệm (tính theo %)

7

77 9

9

Bảng 3.5 Kết quả KNTH của trẻ 5 – 6 tuổi thông qua HĐNT

ở lớp TN trước và sau thực nghiệm (tính theo TC)

7

79 1

10

Bảng 3.6 Kết quả KNTH của trẻ 5 – 6 tuổi thông qua HĐNT

ở lớp TN trước và sau thực nghiệm (tính theo%)

8

80

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

1 Biểu đồ 3.1 KNTH của trẻ 5 – 6 tuổi thông qua HĐNT ở

lớp ĐC và lớp TN trước thực nghiệm (tính theo TC) 68

2 Biểu đồ 3.2 KNTH của trẻ 5 – 6 tuổi thông qua HĐNT ở lớp

ĐC và lớp TN trước thực nghiệm (tính theo %) 70

3 Biểu đồ 3.3 Kết quả KNTH của trẻ 5 – 6 tuổi thông qua

HĐNT ở lớp TN và lớp ĐC sau nghiệm (tính theo TC) 76

4 Biểu đồ 3.4 Kết quả KNTH của trẻ 5 – 6 tuổi thông qua

HĐNT ở lớp ĐC và lớp TN sau thực nghiệm (tính theo %) 77

5

5

Biểu đồ 3.5 Kết quả KNTH của trẻ 5 – 6 tuổi thông qua

HĐNT ở lớp TN trước và sau thực nghiệm (tính theo TC) 79

6

6

Biểu đồ 3.6 Kết quả KNTH của trẻ 5 – 6 tuổi thông qua

HĐNT ở lớp TN trước và sau thực nghiệm (tính theo%) 80

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cảm ơn

Danh mục các cụm từ viết tắt

Danh mục các bảng

Danh mục các biểu đồ

i ii iii iv v MỞĐẦU 1

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài 1.1 Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Những công trình nghiên cứu ở nước ngoài

5 5 1.1.2 Những nghiên cứu ở Việt Nam 8

1.2 Cơ sở lí luận của đề tài 9

1.2.1 Hoạt động tạo hình của trẻ mầm non 9

1.2.2 Tổ chức các HĐNT nhằm rèn luyện KNTH cho trẻ 5 – 6 tuổi

1.3 Cơ sở thực tiễn

1.3.1 Mục đích nghiên cứu thực trạng

1.3.2 Nội dung

1.3.3 Đối tượng khảo sát thực trạng

1.3.4 Phương pháp điều tra

20 35 35 35 36 36 1.3.5 Tiêu chí và thang đánh giá 37

1.3.6 Kết quả nghiên cứu thưc trạng 40

Tiểu kết chương 1

Chương 2: Tổ chức các HĐNT nhằm rèn luyện KNTH cho trẻ 5 – 6 tuổi 2.1.1 HĐNT phải đảm bảo kế hoạch hoạt động chung của trường, lớp

46 47 2.1.2 Nội dung tổ chức các HĐNT phải phù hợp với đặc điểm lứa tuổi 47

2.2 Điều kiện tổ chức hoạt động 47 2.3 Cơ sở đề xuất một số biện pháp tổ chức các HĐNT nhằm rèn luyện KNTH cho trẻ 5 – 6 tuổi 48 2.4 Một số biện pháp tổ chức các HĐNT nhằm rèn luyện KNTH cho

trẻ 5 – 6 tuổi 2.4.1 Tổ chức cho trẻ quan sát, làm giàu vốn biểu tượng về môi trường tự nhiên cho trẻ

2.4.2 Gây hứng thú, tạo cảm xúc cho trẻ với những NVLTN 2.4.3 Rèn luyện, bồi dưỡng khả năng sáng tạo cho trẻ từ nguyên vật liệu thiên nhiên khi HĐNT 2.4.4 Khuyến khích trẻ vận dụng kinh nghiệm riêng, vốn biểu tượng tạo hình đã có để phát huy kĩ năng vẽ xếp dán của trẻ 2.4.5 Tổ chức cho trẻ tham gia các cuộc thi, các trò chơi ngoài trời để rèn luyện KNTH

3.1 Mục đích thực nghiệm 65

3.2 Đối tượng thực nghiệm

3.3 Phạm vi thực nghiệm

3.4 Thời gian thực nghiệm

3.5 Nội dung thực nghiệm

3.6 Tiến hành thực nghiệm

3.6.1 Chọn mẫu thực nghiệm

3.6.2 Đo đầu vào trước thực nghiệm

3.6.3 Đo đầu ra cuối thực nghiệm

3.7 Kết quả thực nghiệm

3.7.1 Kết quả đo đầu vào trước thực nghiệm của lớp ĐC và lớp TN

3.7.2 Kết quả thực nghiệm hình thành

3.7.3 Kết quả đo sau thực nghiệm của lớp ĐC và lớp TN

3.7.4 Kết quả KNTH của trẻ 5 – 6 tuổi thông qua HĐNT trước và sau TN

Tiểu kết chương 3

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC

65

65

65

65

66

66

66

67

68

68

71

75

78

83

84

87

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Bậc học giáo dục mầm non là khâu đầu tiên của quá trình giáo dục thường xuyên cho mọi người, là giai đoạn đầu tiên của việc hình thành và phát triển

nhân cách con người Ở điều 19 trong Luật giáo dục có nêu: “Mục tiêu của giáo dục mầm non là giúp trẻ phát triển về thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mỹ, hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách và chuẩn bị cho trẻ vào lớp 1”

Trên con đường giáo dục – phát triển một nhân cách toàn diện thì giáo dục thẩm mỹ là một phương tiện hết sức quan trọng Về bản chất, giáo dục thẩm mỹ

là bồi dưỡng lòng khao khát đưa cái đẹp vào cuộc sống, tạo nên sự hài hòa giữa

xã hội – con người – tự nhiên, nâng cao năng lực cảm thụ và sáng tạo của con người

Đối với trẻ em lứa tuổi mầm non, một trong những hình thức để giáo dục thẩm mỹ chính là việc tổ chức hoạt động nghệ thuật Trong đó, loại hình nghệ thuật quan trọng và được trẻ mầm non yêu thích chính là hoạt động tạo hình Đây là một hoạt động rất lý thú và bổ ích, nó dễ dàng giúp trẻ hòa nhập – cảm nhận vẻ đẹp phong phú đa dạng của thế giới xung quanh, hình thành bồi dưỡng cho trẻ các cảm xúc tình cảm, thẩm mỹ, trí tuệ, những yếu tố cơ bản trong việc hình thành nhân cách toàn diện cho trẻ Đồng thời những KNTH của trẻ được phát triển và rèn luyện một cách thường xuyên qua các tiết học trên lớp, qua các trò chơi, khi hoạt động góc và cả các HĐNT,…

Trẻ ở lứa tuổi mầm non, đặc biệt là trẻ 5 – 6 tuổi có nhu cầu cao trong việc nhận thức thế giới xung quanh Tham gia HĐNT, trẻ sẽ được tự mình tiếp xúc trực tiếp, khám phá những điều mới lạ từ môi trường tự nhiên xung quanh chúng Đây là nơi mà trẻ không chỉ thỏa mãn nhu cầu được chơi, được vận động một cách tự do thoải mái mà còn là môi trường có nhiều kiến thức cho trẻ tò mò khám phá cây cỏ, hoa lá, đất, cát, sỏi, đá, không khí, nước, mây, mưa, gió, sấm,

chớp, mặt trời,…

Để cung cấp cho trẻ những hiểu biết về môi trường tự nhiên và củng cố KNTH cho trẻ có hiệu quả, giáo viên có thể thông qua nhiều hoạt động khác trong trường mầm non Song HĐNT là một trong những hoạt động phù hợp nhất

và có ưu thế Thông qua HĐNT trẻ sẽ cơ hội hoạt động với các đối tượng trong môi trường tự nhiên được sử dụng các nguyên vật liệu từ thiên nhiên để tạo hình

Từ đó kích thích trẻ trải nghiệm, tạo nên những sản phẩm tạo hình của riêng mình Tổ chức các HĐTH một cách linh hoạt, hấp dẫn giúp trẻ hăng say, thích thú để trẻ có thể rèn luyện KNTH tốt hơn là một nhu cầu và cũng là những thách thức đối với giáo viên mầm non

Ở trường mầm non việc rèn luyện KNTH cho trẻ được rèn luyện trong lớp, qua các hoạt động học, hoạt động góc, Tuy nhiên giáo viên mầm non chưa chú ý nhiều mối quan hệ của HĐNT đối với HĐTH cho trẻ lứa tuổi mẫu giáo

Xuất phát từ lí do và tình hình thực tiễn trên, chúng tôi lựa chọn đề tài:

“Tổ chức các hoạt động ngoài trời nhằm rèn luyện kĩ năng tạo hình cho trẻ 5 – 6 tuổi” làm đề tài nghiên cứu khoa học của mình

2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

2.1 Về lí luận

Làm rõ cơ sở lí luận về vấn đề HĐTH và vấn đề rèn luyện KNTH cho trẻ

5 – 6 tuổi, về tổ chức các HĐNT nhằm rèn luyện KNTH cho trẻ 5 – 6 tuổi

Xác định cơ sở khoa học của việc xây dựng một số biện pháp tổ chức các HĐNT nhằm rèn luyện KNTH cho trẻ 5 – 6 tuổi

2.2 Về thực tiễn

Đề xuất một số biện pháp tổ chức các HĐNT nhằm rèn luyện KNTH cho trẻ 5 – 6 tuổi với những hướng dẫn hoạt động cụ thể

3 Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu và xây dựng một số biện pháp tổ chức các HĐNT nhằm rèn

luyện KNTH cho trẻ 5 – 6 tuổi

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xây dựng cơ sở lí luận của việc tổ chức các HĐNT nhằm rèn luyện KNTH cho trẻ 5 – 6 tuổi

- Điều tra thực trạng việc tổ chức các HĐNT nhằm rèn luyện KNTH cho trẻ

- Xây dựng một số biện pháp tổ chức các HĐNT để rèn luyện KNTH cho trẻ 5 – 6 tuổi

- Tổ chức thực nghiệm sư phạm các biện pháp đã xây dựng để đánh giá tính khả thi của các biện pháp và kiểm chứng giả thuyết khoa học mà đề tài đưa

ra

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Một số biện pháp tổ chức các HĐNT nhằm rèn luyện KNTH cho trẻ 5 – 6

tuổi

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu tổ chức các HĐNT nhằm rèn luyện kĩ năng vẽ, kĩ năng xếp dán tranh cho trẻ 5 – 6 tuổi ở trường mầm non Phong Châu – Thị Xã Phú Thọ và trường mầm non Lương Lỗ – Huyện Thanh Ba – Tỉnh Phú Thọ

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Nghiên cứu phân tích, hệ thống hóa, khái quát hóa các vấn đề lý luận liên quan đến đề tài nghiên cứu

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

6.2.1 Phương pháp quan sát

Dự giờ các HĐNT của giáo viên và sự rèn luyện KNTH của trẻ 5 – 6 tuổi

ở trường mầm non Phong Châu – Thị Xã Phú Thọ và trường mầm non Lương Lỗ

– Huyện Thanh Ba – Tỉnh Phú Thọ

Quan sát và đánh giá tổ chức các HĐNT cho trẻ 5 – 6 tuổi nhằm rèn luyện KNTH

6.2.2 Phương pháp đàm thoại

Trao đổi với giáo viên để thấy được những nguyên nhân trong nhận thức của giáo viên về các HĐNT nhằm rèn luyện KNTH cho trẻ Tìm hiểu về việc lập

kế hoạch tổ chức các HĐNT cũng như những khó khăn thường gặp khi tổ chức hoạt động này

Trò chuyện với trẻ để thấy được nhu cầu và kĩ năng của trẻ khi tham gia HĐTH mà giáo viên đã tổ chức các hoạt động ở ngoài trời cho trẻ

6.2.3 Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động

Nghiên cứu sản phẩm nhằm phát hiện và đánh giá những kĩ năng, kĩ xảo

của trẻ sử dụng khi tham gia tạo hình

6.2.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Sử dụng thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính khoa học của các biện pháp đã đề xuất

6.2.5 Phương pháp thống kê

Sử dụng công thức toán học để xử lý các số liệu đã thu được từ khảo sát thực trạng và thực nghiệm

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề

Giáo dục Mầm non là mắt xích đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân, có vai trò và nhiệm vụ vô cùng quan trọng đặt nền móng đầu tiên cho sự phát triển nhân cách con người Vì vậy, nếu thực hiện tốt việc chăm sóc, giáo dục trẻ, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho việc giáo dục trẻ ở bậc học tiếp theo

Trẻ mầm non tham gia vào các hoạt động, thông qua hoạt động thỏa mãn nhu cầu khám phá thế giới xung quanh và hình thành những yếu tố của tâm lý, nhân cách Theo lí thuyết về hoạt động là cốt lõi của học thuyết Mác xít về con người

đã nêu rõ: Hoạt động là mối quan hệ qua lại giữa con người và thế giới để tạo ra sản phẩm về phía thế giới và phía con người thông qua hai quá trình xuất tâm và nhập tâm Như vậy tâm lý, ý thức, nhân cách được bộc lộ và hình thành thông qua hoạt động Vì thế để giúp trẻ phát triển toàn diện cần giúp trẻ tích cực tham gia hoạt động để nhận thức thế giới khách quan

Một trong những hoạt động giáo dục thẩm mỹ cho trẻ em chính là việc tổ chức các hoạt động nghệ thuật trong đó có HĐTH, ở đó trẻ không chỉ thỏa mãn nhu cầu được chơi, vận động, khám phá mà còn được rèn luyện KNTH Các nghiên cứu đều chỉ ra rằng ở lứa tuổi mẫu giáo, những mầm mống đầu tiên của tạo hình đã bắt đầu hình thành và dấu hiệu đầu tiên cho thấy điều đó là sự xuất hiện những kĩ năng rất quan trọng giúp trẻ hình thành và rèn luyện KNTH Vì vậy vấn đề KNTH của trẻ mẫu giáo đã được rất nhiều nhà khoa học trên thế giới cũng như ở Việt Nam quan tâm

1.1.1 Những công trình nghiên cứu ở nước ngoài

* Nghiên cứu về tạo hình được nhiều nhà khoa học quan tâm Đại diện cho một số quan điểm tâm lý học về nguồn gốc và bản chất HĐTH của trẻ em:

Trẻ em vẽ gì? Đó là câu hỏi được đặt ra cho những nhà nghiên cứu Câu

trả lời cho câu hỏi này sẽ giúp cho các nhà nghiên cứu lý giải về nguồn gốc sự nảy sinh, phát triển HĐTH và bản chất HĐTH của trẻ em

Quan điểm của trường phái Ưu sinh trong tâm lý học

Một đại diện nổi tiếng của trường phái này là G Kerschensteiner khi trả lời câu hỏi “Trẻ vẽ gì” đã khẳng định rằng: “Trẻ vẽ những gì nó biết” Một đại diện khác là V Stern lại chỉ ra rõ hơn: “Trẻ vẽ những gì nó nghĩ, nó biết chứ không phải cái nó nhìn thấy” Cái mà trẻ “biết” và trẻ “nghĩ” theo các tác giả trên chính là những tiềm năng sẵn có mang tính bẩm sinh mà đứa trẻ có được từ khi sinh ra [10; 12]

Quan điểm của trường phái Tâm lý học hành vi

Các đại diện cho trường phái này (J Watson, E Tolman, K Hull, B.F Skiner,…) đã có những ý kiến khá độc đáo về sự phát triển tâm lý cùng các khả năng hoạt động của trẻ em

J Watson đã đưa ra những ý kiến rất tiến bộ so với những quan điểm ưu sinh khi cho rằng, con người tự xây dựng nên bản thân chứ không phải vốn sinh

ra con người đã là con người; nhân cách con người là sự sáng tạo của chính con người chứ không phải sự ban ơn của thượng đế [11; 12]

Quan điểm Tâm lý học cấu trúc

Họ cho rằng “Trẻ em vẽ những gì chúng nhìn thấy” Theo trường phái này,

“nhìn” và nhìn nhiều thôi chưa đủ, cần phải biết nhìn: “nhìn” trong HĐTH phải

là khả năng quan sát có phân tích, tổng hợp và nhận biết cấu trúc của đối tượng quan sát như một tổng thể chọn vẹn (R Arnheim) Tri giác trong tạo hình phải là tri giác chọn vẹn [11; 12]

Quan điểm của Phân tâm học

Họ nghiên cứu khá nhiều tranh vẽ trẻ em, đặc biệt là các tranh vẽ mang tính chất tượng trưng và có cách lí giải riêng về bản chất HĐTH của trẻ em Khi các nhà phân tâm học lí giải về bản chất tranh vẽ của trẻ, họ khẳng định rằng

“Đứa trẻ vẽ những gì nó cảm thấy” Cái cảm thấy ở đây chính là các năng lượng

sinh học bản năng [13; 12]

Quan điểm của Tâm lý học duy vật biện chứng

Trong các công trình nghiên cứu về bản chất HĐTH của trẻ, nhà tâm lý học Xô viết L.X Vưgôtxki đã khẳng định rằng, sự lĩnh hội chức năng kí hiệu là một hoạt động cơ bản và chung nhất của con người, phân biệt con người với con vật về mặt tâm lý Ông đã nhấn mạnh nguồn gốc xã hội của kí hiệu như một phương tiện giao tiếp, phát triển xã hội Theo ông, trong quá trình phát triển của mình, đứa trẻ phải tiếp thu các kí hiệu xã hội, hiểu và nắm vững các quy định về việc sử dụng các kí hiệu xã hội như những công cụ hoạt động tâm lý của con người Và một trong những kí hiệu xã hội mà đứa trẻ cần nắm được ở lứa tuổi mình – đó là tranh vẽ [14; 12]

Như vậy, HĐTH của trẻ em là một hoạt động có nguồn gốc xã hội, mang bản chất xã hội rõ rệt

* Những nghiên cứu về HĐNT

Môi trường tự nhiên xung quanh trẻ rất phong phú và đa dạng như cây cỏ, hoa lá, đất, cát, sỏi, đá, mặt trời, mây, mưa,…đó là những thứ rất gần gũi, quen thuộc với chúng ta Trẻ rất tò mò và có nhu cầu, mong muốn hiểu biết nhưng cách tổ chức cho trẻ làm sao hiểu được thông qua các hoạt động là điều rất quan trọng, nhiều nhà nghiên cứu khoa học vĩ đại từ nhiều nghiên cứu khác nhau như: triết học, tâm lý học, xã hội học, giáo dục học,…và đã đạt được những thành tựu

to lớn

Có rất nhiều nhà khoa học, tổ chức trên thế giới cùng tham gia nghiên cứu hoạt động như: Đ.B Enconin; A.N Ieonchiep; A.Vpetrovsky; V.X Mukhina; A.B Zaporojets,…Những nghiên cứu tuy khác nhau về phương pháp nhưng luôn tìm hiểu chung về một vấn đề tâm lý và HĐNT của trẻ

Các nhà nghiên cứu quan tâm đặc biệt đến con đường nhận thức, cách mà

trẻ nhận thức thế giới xung quanh đó là “Học mà chơi, chơi mà học” thông qua HĐNT Chẳng hạn như Alicia F.Lieberman nói “Chơi là con đường chính để học cách tự chủ cảm xúc, nó cho trẻ không gian an toàn tự chủ cảm xúc, nó cho trẻ không gian an toàn trải nghiệm theo ý muốn…chơi cho phép trẻ từ thế bị động sang chủ động đối mặt với những điều xảy ra xung quanh” Giáo sư Howland nói

“Các bằng chứng cho thấy tác dụng hỗ trợ của các HĐNT đối với thị lực hạn chế tối đa các bệnh về mắt” Griffin Longley đã liệt kê một loạt lí do vì sao các HĐNT gắn với thiên nhiên, MTXQ lại vô cùng quan trọng đối với sự phát triển của trẻ

1.1.2 Những nghiên cứu ở Việt Nam

* Những nghiên cứu về tạo hình

Theo từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê thì: Tạo hình là tạo ra các hình thể bằng đường nét, màu sắc và hình khối

Theo tác giả Lê Thanh Thủy cho rằng: Tạo hình là một loại hình nghệ thuật rất hấp dẫn đối với trẻ em Có thể nói, không có trẻ em nào lại không thích ngắm nhìn những bức tranh, những đồ chơi đẹp Đặc biệt trẻ thích tự mình vẽ, xé dán ra những con người, con vật hay những đồ vật, phong cảnh mà mình thích

Chúng ta thường hay bắt gặp những “họa sĩ” tí hon say sưa ngồi vẽ hàng giờ

đồng hồ Chúng vẽ la liệt ở khắp mọi nơi như trên giấy, trên bảng, trên sân, ngay

cả ở dưới đất,…và bằng các phương tiện: phấn, que, lõi than, bút chì, bút màu, bút mực,…

Nguyễn Thị Hòa với “Giáo dục học mầm non” đưa ra phương pháp và biện pháp và biện pháp tổ chức hoạt động theo chủ đề của trẻ mẫu giáo

Đó là những đóng góp quý báu trên phương diện lí luận xong việc nghiên cứu về tổ chức các HĐNT nhằm rèn luyện KNTH cho trẻ 5 – 6 tuổi chưa có một công trình nghiên cứu nào chuyên sâu Các công trình nghiên cứu trên là cơ sở

quan trọng để chúng tôi thực hiện đề tài “Tổ chức các hoạt động ngoài trời nhằm rèn luyện kĩ năng tạo hình cho trẻ 5 – 6 tuổi”

1.2 Cơ sở lí luận của đề tài

1.2.1 Hoạt động tạo hình của trẻ mầm non

1.2.1.1 Khái niệm hoạt động tạo hình

Theo Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê) thì: Tạo hình là “tạo ra các hình thể bằng đường nét, màu sắc, hình khối”

Tạo hình là hoạt động nghệ thuật nói chung, một trong các hoạt động nghệ thuật quan trọng và được trẻ mầm non yêu thích Là một hoạt động rất lý thú và

bổ ích, nó giúp trẻ phát triển trí tuệ, dễ dàng hòa nhập – cảm thụ vẻ đẹp phong phú đa dạng của thế giới xung quanh Nó rèn luyện phát triển cho trẻ khả năng sáng tạo ra cái đẹp và đặc biệt là hình thành bồi dưỡng cho trẻ các cảm xúc tình cảm, thẩm mỹ, trí tuệ, một yếu tố cơ bản trong việc hình thành nhân cách toàn diện

Tạo hình là môn học tổng hợp, ở đó trẻ không chỉ rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, phát triển trí tuệ, mà còn hình thành các cảm xúc thẩm mỹ, phát huy được trí tưởng tượng, sáng tạo ở trẻ Vì thế khi tổ chức các HĐNT cho trẻ cần đưa ra các phương pháp, biện pháp và cách thức sao cho phù hợp với tâm lý trẻ Không nên đưa các nội dung quá khó khăn hoặc quá dễ đến trẻ, vì điều đó sẽ ảnh hưởng tới sự phát triển của trẻ

HĐTH là một trong những hoạt động hấp dẫn đối với trẻ mẫu giáo, nó giúp trẻ tìm hiểu, khám phá và thể hiện một cách sinh động những gì chúng nhìn

thấy ở thế giới xung quanh, những gì làm trẻ rung động mạnh mẽ và gây cho chúng những xúc cảm, tình cảm tích cực

Như vậy: HĐTH là một dạng hoạt động nghệ thuật nhằm giúp trẻ nhận biết và phản ánh thế giới xung quanh thông qua những hình tượng nghệ thuật nhưng chỉ dừng lại ở mức độ thỏa mãn nhu cầu, ý thích và phù hợp với khả năng của trẻ Hoạt động này là một dạng hoạt động có sản phẩm đặc trưng của trẻ mầm non

1.2.1.2 Đặc điểm hoạt động tạo hình của trẻ mầm non

HĐTH là hoạt động sáng tạo nghệ thuật, nó cũng như các hoạt động sáng tạo nghệ thuật khác như: Âm nhạc, văn thơ, kịch, điện ảnh,…đó là những hoạt động sáng tạo, tạo ra các giá trị vật chất và tinh thần mang ý nghĩa xã hội HĐTH

là một hoạt động sáng tạo đặc biệt trong đó con người không chỉ nhận thức cái đẹp của thế giới xung quanh mà còn cải tạo nó theo quy luật của cái đẹp

Theo tác giả Lê Thanh Thủy: Tạo hình là một loại hình nghệ thuật rất hấp dẫn đối với trẻ em Có thể nói, không có trẻ em nào lại không thích ngắm nhìn những bức tranh, những đồ chơi đẹp Đặc biệt trẻ thích tự mình vẽ, xé dán ra những con người, con vật hay những đồ vật, phong cảnh mà mình thích Chúng

ta thường hay bắt gặp những “họa sĩ” tí hon say sưa ngồi vẽ hàng giờ đồng hồ

Chúng vẽ la liệt ở khắp mọi nơi như trên giấy, trên bảng, trên sân, ngay cả ở dưới đất,…và bằng các phương tiện: phấn, que, lõi than, bút chì, bút màu, bút mực,…

HĐTH của trẻ ở lứa tuổi mẫu giáo bao gồm các loại hình hoạt động như

vẽ, nặn, xếp dán tranh, chắp ghép,…Những hoạt động này đã tập cho trẻ xem xét

sự vật mà mình định thể hiện và nghiên cứu sự vật một cách tỉ mỉ, là quá trình trẻ phản ánh ấn tượng từ cuộc sống xung quanh cùng những suy nghĩ, tình cảm của trẻ bằng các chất liệu nghệ thuật khác nhau, các phương tiện khác nhau thông qua hiện tượng mang tính nghệ thuật Nhưng HĐTH của trẻ mẫu giáo chưa phải

là hoạt động sáng tạo nghệ thuật thực thụ, nó không nhằm mục đích tạo nên

những sản phẩm phục vụ xã hội, cải tạo thế giới hiện thực mà kết quả lớn nhất của nó là sự biến đổi, phát triển chính bản thân chủ thể hoạt động

Tính duy kỷ là đặc điểm rõ nét nhất trong HĐTH của trẻ mẫu giáo Điều

mà trẻ quan tâm hơn cả là “vẽ cái gì” chứ không phải là “vẽ như thế nào” Khác

với người lớn trẻ em tiến hành HĐTH với sự hồn nhiên vốn có Ngay từ nhỏ, đứa trẻ đã có những thao tác của HĐTH Trẻ tạo ra những sản phẩm từ nguyên liệu và phương tiện của HĐTH một cách tự nhiên chưa có ý thức Trẻ sẵn sàng

vẽ bất cứ cái gì, không biết sợ, không biết tới những khó khăn trong miêu tả Chúng có thể cầm bất cứ thứ gì như que, viên phấn, bút vạch lên giấy hoặc đất những nét nguệch ngoạc, chúng thích thú và ngạc nhiên khi tạo ra những nét ngoằn ngoèo đó Cứ như việc chúng chơi với vật liệu và sản phẩm mà chúng vừa tạo ra những đường nét bất ngờ đó đã kích thích chúng tích cực hoạt động hơn

Cũng như hoạt động ngôn ngữ, mối quan tâm chính trong HĐTH của trẻ tập trung vào sự thể hiện, biểu cảm chứ chưa phải là giá trị nghệ thuật thực sự của tác phẩm Trẻ càng nhỏ càng ít quan tâm tới người xem mà chỉ cố gắng truyền đạt suy nghĩ, thái độ, tình cảm của mình trước những gì được miêu tả bằng con mắt tạo hình của trẻ thơ Khi quan sát quá trình tạo hình của trẻ trên tiết học chúng ta thấy nếu không diễn tả thành công bằng hình tượng tạo hình về đối tượng miêu tả thì trẻ sẽ tích cực bù đắp bằng âm thanh, lời nói, cử chỉ, điệu bộ…Bên cạnh đó do sự chú tâm vào ý tưởng tạo hình mà trẻ thường hài lòng với những hình vẽ sơ đồ đơn giản

Cùng với tính duy kỷ, tính không chủ định trong quá trình tâm lý cũng tạo cho tranh vẽ của trẻ mẫu giáo có những nét khác biệt so với tranh của người lớn – họa sĩ Trong tạo hình trẻ mẫu giáo chưa có khả năng độc lập suy tính công việc sắp tới một cách chi tiết Thực tế cho thấy trong hoạt động trẻ mẫu giáo chưa có khả năng độc lập suy tính công việc sắp tới một cách chi tiết mà các ý tưởng tạo hình thường xuất hiện trong óc trẻ một cách tình cờ Khi bắt gặp một

hình ảnh, một sự vật gây ấn tượng, hấp dẫn, hứng thú ở trẻ nảy sinh ý muốn miêu tả lại chúng Để thực hiện được ý định đó trẻ cũng phải đề ra kế hoạch chung, song các kế hoạch đó thường bị thay đổi bởi các yếu tố ngẫu nhiên trong quan sát, trong trí nhớ hoặc trong cảm xúc [23; 12]

Trong khi vẽ, nặn, xếp dán tranh,…trẻ thường chú tâm vào thể hiện nội dung và ý định, trẻ thường vẽ say sưa nhưng khác với người lớn, vẽ xong từng chi tiết trẻ thường không quay lại, không quan tâm tới những gì đã vẽ, không biết sửa sang tô vẽ lại Tranh vẽ của trẻ thường như một câu chuyện đồ họa, trong câu chuyện đó trẻ thường bắt đầu bằng một chi tiết nào đó sau thêm dần các chi tiết mới, đôi khi trẻ liên kết vào bức một vài hành động, vài sự kiện xảy

ra cùng một nhân vật và kết quả là tạo nên một bức tranh gồm nhiều cảnh, mà nhiều khi xem sẽ không hiểu được ý nghĩa của nó nếu không có sự giải thích của trẻ

Khi vẽ tranh trẻ thường khó phân biệt sự vật, nhân vật chính và không biết làm cho chúng nổi bật, trẻ chưa có khả năng thể hiện chiều sâu của không gian, những gì trẻ muốn thể hiện thường được liệt kê trong một đường thẳng ngang Sản phẩm tạo hình của trẻ thể hiện sự thiếu cân đối giữa các vật Điều này được giải thích là quá trình tâm lý của trẻ chỉ tập trung vào phần trẻ đang mô tả ở thời điểm đó, không có mối quan hệ với các phần khác Đôi khi tranh vẽ của trẻ đã phá vỡ tỉ lệ vì muốn thể hiện mối quan hệ của mình với đối tượng Trẻ thường mong muốn thể hiện tất cả mọi cái thật đúng, thật đầy đủ như trẻ đã biết, đã nhớ

từ thực tế Trẻ vẽ cả những gì không thể nhìn thấy ở bên trong đối tượng vào thời điểm tri giác

Ví dụ: Khi vẽ con mèo trẻ vẽ cả con chuột trong bụng con mèo (trẻ nhìn thấy con mèo vồ con chuột) Hay khi vẽ ngôi nhà trẻ vẽ cả bàn ghế, giường tủ, tivi,… Điều này cho thấy trẻ vẽ tất cả những gì trẻ biết mà không phải những gì trẻ thấy, chứng tỏ trẻ mẫu giáo vẫn còn hạn chế trong việc thể hiện các mối quan hệ

không gian

Để khắc phục nhược điểm này, cần giúp trẻ bổ sung cho nội dung HĐTH như nội dung tranh vẽ, nặn, xếp dán,…của mình bằng những hình tượng trong tác phẩm nghệ thuật, những kinh nghiệm thu được trong quá trình quan sát, từ các sự vật, hiện tượng có trong hiện thực khi tổ chức các HĐNT cho trẻ

1.2.1.3 Ý nghĩa của hoạt động tạo hình đối với trẻ mầm non

* HĐTH đối với sự phát triển trí tuệ, nhận thức

- HĐTH là một hoạt động nhận thức đặc biệt mang tính trừu tượng

- Trong HĐTH, trẻ có nhiều cơ hội tìm hiểu, nghiên cứu các đối tượng tạo hình để có được hiểu biết, sự hình dung về các đối tượng đó, từ đó xây dựng các biểu tượng, hình tượng Bởi vậy, HĐTH là một trong những phương tiện tích cực

để phát triển ở trẻ các khả năng hoạt động trí tuệ như: óc quan sát, trí nhớ, tư duy, tưởng tượng

- HĐTH giúp trẻ tiếp thu, mở rộng và hệ thống hóa các chuẩn cảm giác về hình, màu, kích thước, tỷ lệ,…Thông qua hoạt động này, trẻ tích lũy được một lượng lớn thông tin hình ảnh cùng những hiểu biết về sự vật, hiện tượng trong cuộc sống xung quanh

- Khi thực hiện các nhiệm vụ tạo hình, trẻ cần huy động vốn hiểu biết, vốn biểu tượng đã tích lũy được để “nhào nặn”, “chế biến” thành những hình tượng mới Chính nhờ HĐTH mà vốn hiểu biết của trẻ về thế giới xung quanh luôn được tăng lên, ngày càng trở nên “giàu có” hơn cả về lượng và chất

- Quá trình vẽ, xếp dán (đặc biệt là hoạt động với các loại vật liệu thiên nhiên) đòi hỏi trẻ phải tìm hiểu, khám phá, phát hiện ra tính chất của vật liệu cũng như khả năng tạo hình, khả năng tạo sức truyền cảm của chúng Trong quá trình tạo hình trẻ được lĩnh hội các kĩ năng sử dụng các loại dụng cụ, chất liệu như những công cụ lao động của con người Đây chính là điều kiện rất thuận lợi cho sự phát triển trí tuệ và nhân cách

- HĐTH với các quá trình tìm hiểu, đánh giá đối tượng tạo hình và sản phẩm tạo hình sẽ tạo điều kiện ở trẻ phát triển vốn từ, lời nói hình tượng truyền cảm và phát triển ở trẻ ngôn ngữ mạch lạc

- Tham gia quan sát, phân tích và thể hiện trong tạo hình, trẻ sẽ dần dần học hỏi, nắm bắt được những kinh nghiệm hoạt động nhận thức, sẽ rèn luyện khả năng độc lập tổ chức, điều khiển, điều chỉnh quá trình nhận thức của mình

- HĐTH là môi trường thuận lợi làm hình thành ở trẻ các phẩm chất trí tuệ như tính tự giác, tính ham hiểu biết, tính tích cực nhận thức và óc sáng tạo,…

* HĐTH đối với việc giáo dục tình cảm, đạo đức, kĩ năng giao tiếp xã hội

- HĐTH có một vai trò rất lớn trong việc giáo dục đạo đức cho trẻ nhỏ Hoạt động này không chỉ đơn thuần là sự phản ánh các ấn tượng, kinh nghiệm

mà trẻ thu được từ thế giới xung quanh, đây còn là sự biểu lộ thái độ, tình cảm của trẻ đối với những gì mà chúng thể hiện

- HĐTH của trẻ có nguồn gốc xã hội và thể hiện sự định hướng xã hội cho

sự phát triển nhân cách của trẻ em:

 Sự định hướng xã hội của HĐTH làm cho trẻ luôn hướng tới những người khác như một thành viên của cộng đồng

 Sự định hướng của HĐTH, thể hiện rõ ở nội dung miêu tả

 Tính xã hội của hoạt động vẽ, nặn, xếp dán, chắp ghép,…còn biểu hiện ở động cơ của hoạt động

- Quá trình tạo hình ở trẻ mầm non thường và có thể được tổ chức như một hoạt động cùng nhau tạo nên sản phẩm chung Sự tương tác, hợp tác trong các hoạt động tập thể có ảnh hưởng tích cực tới sự hình thành ở trẻ các phẩm chất đạo đức như: tính kiên trì, thói quen làm việc đến nơi đến chốn, khả năng vượt khó để đạt được mục đích, thói quen biết nhường nhịn, giúp đỡ bạn, biết cùng nhau làm việc và điều hòa giữa lợi ích chung và lợi ích cá nhân

- Các hoạt động “thiết kế”, “kiến tạo”, “chế tạo” các sản phẩm tạo hình

chính là những hình thức hoạt động tạo nên điều kiện tối ưu giúp giáo viên tổ

chức thực hiện nhiệm vụ giáo dục lao động cho trẻ: Quá trình hoạt động sáng

tạo ra sản phẩm vật thể sẽ giúp trẻ được rèn luyện các kĩ năng hoạt đông thực tiễn, thói quen làm việc một cách tự giác, tích cực có hiệu quả

* HĐTH đối với việc giáo dục thẩm mỹ cho trẻ

- Với tư cách là một hoạt động nghệ thuật, HĐTH tạo nên những điều kiện thuận lợi nhất cho sự phát triển của cảm giác, tri giác: Việc quan sát, tìm hiểu các

sự vật, hiện tượng giúp trẻ nhận ra các đặc điểm thẩm mỹ (hình dáng, màu sắc, cấu trúc, tỷ lệ, sự sắp xếp không gian,…), nhận ra những nét độc đáo tạo nên sức hấp dẫn của đối tượng tạo hình

- Các đặc điểm thẩm mỹ phong phú, đa dạng của các đối tượng tạo hình là những yếu tố kích thích sự xuất hiện của những rung động, những xúc cảm thẩm mỹ để từ đó hình thành nên những tình cảm thẩm mỹ và thái độ thẩm mỹ, giúp trẻ biết thưởng thức cái đẹp từ thiên nhiên và các tác phẩm nghệ thuật

- Quá trình thể hiện các sản phẩm tạo hình (vẽ, nặn, xếp dán,…) là điều kiện thuận lợi cho trẻ vận dụng tích cực vốn biểu tượng hình tượng đã tích lũy để phối hợp, xây dựng hình tượng mới làm cho các sản phẩm tạo hình của trẻ ngày càng trở nên sinh động, đầy sức hấp dẫn và mang màu sắc nghệ thuật

- Khác với mọi hoạt động khác trong trường mầm non, tham gia hoạt động tạo hình trẻ được làm quen không chỉ với cái đẹp trong cuộc sống mà cả trong nghệ thuật (qua các tranh, ảnh, tượng, các sản phẩm thủ công mĩ nghệ,…)

- Sự phản ánh hiện thực và biểu lộ tình cảm qua các phương tiện truyền cảm đặc trưng cho loại hình nghệ thuật vật thể như đường nét, hình dáng, màu sắc, bố cục không gian,…chính là con đường lĩnh hội các kinh nghiệm văn hóa thẩm mỹ rất phù hợp với lứa tuổi của trẻ em, để hình thành thị hiếu thẩm mỹ

* HĐTH đối với sự phát triển thể chất của trẻ

- Những giờ phút hoạt động tự do trong môi trường thẩm mỹ, trong bầu

không khí thoải mái sinh động sẽ tạo cho trẻ niềm vui sướng Chính sự vui vẻ, phấn khởi này tác động rất tích cực tới hoạt động của tim mạch, điều hòa hoạt động của hệ thần kinh, điều chỉnh toàn bộ hoạt động của cơ thể

- HĐTH như những biện pháp tâm lí trị liệu rất có hiệu quả trong việc nâng cao sức khỏe và điều trị cho những trẻ em khuyết tật, những trẻ em mắc một số bệnh có nguồn gốc tinh thần

 Sự đánh giá tích cực từ phía xã hội về giá trị và vẻ đẹp của các sản phẩm HĐTH mà người bệnh đã tạo nên sẽ giúp họ tự tin hơn, thấy mình có giá trị hơn và dễ dàng vượt qua tình trạng trầm uất để hòa nhập vào cộng đồng xung quanh

 Sự tự do thoải mái trong quá trình thể hiện, biểu lộ các xúc cảm, tình cảm

 Sẽ giúp người bệnh điều hòa các quá trình ức chế và hưng phấn, lấy lại thế cân bằng trong các hoạt động của cơ thể

- HĐTH như món “ăn tinh thần”, như một loại “vitamin” đặc biệt cho sự phát triển tâm lí, sinh lí của trẻ em

* HĐTH chính là môi trường, một phương tiện để hình thành ở trẻ những

cơ sở ban đầu của hoạt động học tập ở trường phổ thông

- Trong hoạt động vẽ, nặn, xếp dán tranh,…trẻ được bồi dưỡng khả năng độc lập tổ chức một quá trình hoạt động nhận thức, hoạt động thực tiễn để tạo nên các sản phẩm vật thể: xác định mục tiêu – lựa chọn nội dung – xây dựng kế hoạch – tìm kiếm thông tin phương thức tạo hình và tổ chức quá trình hoạt động thực hiện dự định tạo hình

- HĐTH giúp hình thành và rèn luyện ở trẻ khả năng đánh giá và tự đánh giá: khả năng đánh giá, tự đánh giá thẩm mỹ được bồi dưỡng không chỉ khi đã kết thúc quá trình tạo hình, đã có sản phẩm hoàn thiện mà còn được thực hiện ngay từ khi bắt đầu các quá trình quan sát và trong quá trình thể hiện

- HĐTH góp phần không nhỏ trong việc chuẩn bị cho trẻ vốn kiến thức sơ

đẳng về tự nhiên, xã hội, khoa học kĩ thuật để giúp trẻ nhanh chóng làm quen với môn học mới mẻ ở trường phổ thông

- Việc bồi dưỡng kĩ năng tạo hình, đặc biệt là kĩ năng đồ họa trên các giờ

vẽ, tập nặn, xếp dán tranh giúp phát triển ở trẻ khả năng phối hợp, điều chỉnh hoạt động của mắt và tay, từ đó giúp cho việc học viết ở trường phổ thông sẽ đạt kết quả tốt

- HĐTH góp phần chuẩn bị về cho trẻ bước vào học tập ở trường phổ thông: hoạt động này giáo dục ở trẻ lòng ham muốn nhận thức, ham muốn tiếp thu những điều mới lạ, những phương thức hoạt động mới, giúp trẻ hình thành thói quen học tập một cách có mục đích, có tổ chức, biết lắng nghe và thực hiện lời chỉ bảo của thầy cô HĐTH là môi trường cho trẻ rèn luyện năng lực điều khiển hành vi của mình nhằm thực hiện nhiệm vụ đã đề ra

1.2.1.4 Nội dung hoạt động tạo hình cho trẻ mầm non

* Nhóm nội dung 1:

Các kiến thức, các kĩ năng, năng lực thể hiện sự vật đơn giản

+ Thể hiện hình dạng hình thù của vật mẫu

+ Thể hiện kích thước của các vật mẫu và các bộ phận của chúng

+ Thể hiện bố cục trong không gian

+ Thể hiện kích thước tương đối và tư thế vận động của các sự vật

* Nhóm nội dung 3:

Các tri thức, kĩ năng, năng lực trang trí

+ Về sự sắp xếp vị trí không gian của bố cục trang trí

+ Về sự lựa chọn hình dáng họa tiết

Vẽ, nặn, xếp dán tranh, chắp ghép,…là những dạng khác nhau của HĐTH

có một ý nghĩa không nhỏ đối với việc hình thành và phát triển nhân cách của trẻ mẫu giáo

Giáo dục thông qua HĐTH là sự bồi dưỡng khả năng nhận thức hiện thực

có tính chất chuyên biệt bằng hình ảnh Cũng như hoạt động nhận thức, HĐTH

có vai trò to lớn trong việc giáo dục trí tuệ cho trẻ Trước khi tiến hành cho trẻ

em vẽ, nặn, xếp dán một vài vật gì đó, trẻ được làm quen và tìm hiểu, ghi nhớ hình dạng, kích thước, cấu trúc, màu sắc và cách sắp xếp đặt các phần của vật một cách có mục đích Trong HĐTH, trẻ tái tạo lại các hình tượng quen thuộc đã tri giác được Đó chính là những biểu tượng được hình thành trong quá trình nhận thức trực tiếp được từ đồ vật, hiện tượng trong khi vui chơi, khi tiếp thu vốn sống, vốn kinh nghiệm Thông qua việc mô tả lại sự vật, hiện tượng bằng tranh vẽ, tranh xếp dán, mà trẻ nhận biết được những thuộc tính và khả năng biểu cảm khác nhau của vật liệu như giấy, bút, màu,…

Như vậy, HĐTH đã góp phần đáng kể trong việc hình thành phát triển ở trẻ các thao tác tư duy: phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát, phát triển tư duy trực quan hình tượng, phát triển trí nhớ, trí tưởng tượng, sáng tạo Trong các giờ học vẽ, xé dán, xếp dán tranh,… ngôn ngữ của trẻ được phát triển, trẻ nắm được

tên gọi các hình, các màu sắc và sắc thái của sự vật, hiện tượng Trong quá trình phân tích tác phẩm, vào cuối giờ học các em tự kể về tranh vẽ, xếp dán của mình

và nhận xét, đánh giá tác phẩm của bản thân và bạn bè Sức hấp dẫn, thu hút của những nhân vật mang hình ảnh của những bài thơ, nét đặc trưng thẩm mỹ của đồ vật đã thúc đẩy ngôn ngữ mạch lạc, những hình ảnh và giàu sức biểu cảm của các em

HĐTH đã giúp trẻ hình thành và phát triển kĩ năng như: kĩ năng cầm bút,

kĩ năng vẽ, nặn, xé dán, xếp dán các hình cơ bản và phối hợp các đường nét, các hình cơ bản để tạo nên hình dáng đồ vật, con người,…Học tạo hình còn giúp trẻ biết cách sắp xếp các hình tượng, tạo nên bức tranh theo đề tài hoặc theo ý thích

và cách sắp xếp các hình, mảng, họa tiết, màu sắc, các hình cơ bản Cũng chính nhờ sự phát triển các kĩ năng mà các cơ bàn tay, ngón tay của trẻ phát triển từ vụng về đến linh hoạt Như vậy, HĐTH đã có tác động hiệu quả tới việc giáo dục thể chất cho trẻ em

Cũng thông qua HĐTH mà trẻ biết phân biệt cái tốt, cái xấu, cái thiện, cái

ác Trong hoạt động, trẻ rèn luyện đức tính kiên trì, bền bỉ và thói quen làm việc

có mục đích Qua việc hòa đồng trong đời sống tập thể mà ở các em hình thành tinh thần đoàn kết, tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau và tính cởi mở với bạn bè

Hơn nữa, HĐTH là một trong hoạt động mang tính nghệ thuật rất cao, do vậy thông qua các giờ hoạt động này đã phát triển ở trẻ khả năng cảm thụ thẩm mỹ và bồi dưỡng cho các em những xúc cảm với cái đẹp Việc làm quen, tiếp xúc với các tác phẩm nghệ thuật tạo hình còn giúp trẻ cảm thụ được vẻ đẹp của thiên nhiên và cuộc sống thể hiện qua đường nét, màu sắc, bố cục tạo cho trẻ hứng thú, khuyến khích trẻ lòng ham thích hoạt động mong muốn tạo ra sản phẩm

HĐTH còn có ý nghĩa to lớn trong việc giáo dục lao động cho trẻ Trong quá trình các em tạo ra sản phẩm, ở bản thân các em cũng hình thành các phẩm

chất của người lao động Các em có ý thức bảo quản, giữ gìn dụng cụ lao động, biết yêu quý thành quả lao động và người lao động

Như vậy HĐTH có một vai trò rất quan trọng trong các hoạt động ở trường mầm non HĐTH có tác dụng to lớn trong việc giáo dục phát triển toàn diện của trẻ ở tất cả các mặt: đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ, lao động Đặc biệt đối với trẻ 5 – 6 tuổi, các em đang ở giai đoạn phát triển mạnh về tư duy trực quan hình tượng, rồi tư duy tưởng tượng cũng đang được hình thành và phát triển Do vậy, HĐTH của các em đang tiến gần tới hiện thực, mất dần tính chủ quan, trẻ thích xây dựng hình tượng theo ý mình bằng kinh nghiệm đã có Nhà

sư phạm cần tổ chức các HĐNT mà nó gắn liền với việc xây dựng một hình tượng diễn cảm, với sự tri giác thẩm mỹ, sự hình thành biểu tượng về những đặc điểm và hình dáng chung các vật cùng với việc sử dụng KNTH được trẻ vận dụng trên cơ sở những biểu tượng sẵn có với việc nắm vững những tính chất diễn cảm của màu sắc, đường nét, hình dáng, với việc trẻ thể hiện ý tưởng của mình vào vẽ, cắt dán, xếp dán,…Nhờ vậy, trẻ được rèn luyện KNTH của mình

1.2.2 Tổ chức các hoạt động ngoài trời nhằm rèn luyện kĩ năng tạo hình của trẻ 5 – 6 tuổi

1.2.2.1 Hoạt động ngoài trời trong chương trình giáo dục mầm non

a Ý nghĩa của HĐNT

HĐNT là hình thức hướng dẫn trẻ làm quen với môi trường xung quanh rất quan trọng Với hình thức này, có thể hướng dẫn trẻ làm quen với các vật hiện tượng tự nhiên, hoạt động của người lớn Khi dạo chơi, trẻ có thể tham gia các trò chơi khác nhau như trò chơi vận động, học tập, sáng tạo với các vật liệu tự nhiên là: nước, không khí, đất cát, sỏi, các loại lá, cành khô, quả khô… Trẻ tích lũy được kinh nghiệm cảm tính, trực tiếp nhìn thấy hiện tượng tự nhiên trong môi trường sống thực với tất cả các mối quan hệ và sự phụ thuộc

Dạo chơi tạo ra sự vui tươi khi được tiếp xúc với môi trường xung quanh

và giao tiếp thoải mái giữa trẻ với nhau [128; 11]

Những ý nghĩa bổ ích của HĐNT đối với trẻ mầm non đó là:

* Hoạt động vui chơi ngoài trời giúp trẻ hạnh phúc hơn

Rất nhiều nhà nghiên cứu khoa học đã chứng minh rằng khi thiếu không gian vui chơi, trẻ sẽ mất đi sự linh hoạt một cách nghiêm trọng, ngôn ngữ phát triển không thuận lợi,…Do đó, trẻ sẽ nhút nhát, khó hòa đồng và sau này khó thích nghi với cuộc sống Cùng với đó, khi thiếu các hoạt động vui chơi ngoài trời, trẻ sẽ khó lòng thấy hạnh phúc, vui tươi trong nhịp sống của mình, thường trở nên cau có và dễ bị trầm uất,…

Chú trọng xây dựng nội dung kế hoạch giáo dục Mầm non với HĐNT theo

kế hoạch Hoạt động trong sân trường, vui chơi, dã ngoại,…là các hoạt động mà trường Mầm non đưa vào chương trình tổ chức hoạt động giáo dục phổ thông và mang lại nhiều lợi ích cho trẻ

* Giúp trẻ giải tỏa căng thẳng

Sau các hoạt động giáo dục có chủ đích, giáo viên cho trẻ tham gia vào các HĐNT Có khi chỉ cần đi dạo quanh sân trường cũng giúp trẻ vận động thân thể, hít thở không khí trong lành, giúp đầu óc trẻ thoải mái, sảng khoái hơn

* Trẻ khỏe mạnh, hoạt bát hơn

Tổ chức các HĐNT đều đặn và kèm theo đó là các hoạt động khám phá, vui chơi với sự phối hợp về chế độ dinh dưỡng giúp trẻ phát triển thể chất và tăng cường sức đề kháng, giúp trẻ linh hoạt hơn

Ngoài ra, khi luyện tập và tham gia các trò chơi vận động thường xuyên với thời gian thích hợp, sẽ giúp cho cơ thể trẻ tự tổng hợp Vitamin D ở dưới da dưới tác dụng bức xạ của tia cực tím trong ánh sáng mặt trời thành cholecalciferol (vitamin D3), góp phần giúp cho hệ xương phát triển Đặc biệt, ở lứa tuổi đang lớn này, xương hấp thụ nhiều canxi hơn, nên tham gia các hoạt động ngoài trời giúp cho các tế bào tạo xương xây đắp cho xương đặc hơn, rắn

chắc hơn, dẻo dai hơn

* Dễ hòa nhập, thích nghi hơn

Các hoạt động ngoài trời của trẻ không nhất thiết phải là môn thể thao, mà

có thể tổ chức tham quan, dã ngoại, trò chơi, hội thi ngoài trời,…Trẻ sẽ được tiếp xúc với những người bạn mới, khám phá những điều mới lạ, trẻ sẽ linh hoạt, ngôn ngữ và các kĩ năng được tăng cường Do đó, trẻ dễ hòa nhập hơn Ngoài ra, phát triển trong môi trường tự nhiên, được tiếp xúc nhiều với thế giới xung quanh để thích nghi với mọi hoàn cảnh khác nhau Từ đó, rèn luyện ý thức tự lập, ý thức tập thể để phát triển toàn diện và bền vững

* Trẻ được tự mình học hỏi và khám phá

Nhiều quần áo đẹp, đồ chơi đẹp, nhiều trang thiết bị giải trí hiện đại trong nhà cũng không thể thay thế được nhu cầu tự do vui chơi ngoài trời của trẻ Với trẻ, vạn vật đang diễn ra trong thế giới này đều mới mẻ, sống động, cuốn hút và luôn luôn kích thích trí tò mò Khi trẻ đùa nghịch, chơi đùa ngoài thiên nhiên, thực chất là trẻ khám phá, học hỏi và có điều kiện phát triển tốt nhất những xúc cảm tích cực của mình

Nhiều nghiên cứu khoa học cũng đã chứng minh: không gì khiến trẻ thoải mái, tự tin và vui vẻ hơn khi trẻ được chạm tay vào mọi thứ xung quanh và tự khám phá các sự việc bằng các giác quan, cảm xúc của mình

Như vậy thường xuyên tổ chức các HĐNT như vui chơi, tham quan, dã ngoại và cả các hoạt động vẽ, xếp dán,…mang lại nhiều hiệu quả tích cực, giúp trẻ vui vẻ, hạnh phúc và học tập tốt hơn

b Nội dung HĐNT

Trong HĐNT có thể hướng dẫn trẻ làm quen với các đối tượng sau đây:

- Làm quen với động vật: các loại côn trùng trong vườn trường, các loại côn trùng, các loại chim, cá… củng cố tri thức về đặc điểm cấu tạo và mối quan

hệ của nó với môi trường tự nhiên và con người; tìm kiếm, phát hiện trạng thái

và sự thay đổi của nó trong quá trình phát triển ở các thời điểm khác nhau

- Làm quen với thực vật: là nơi trú ẩn, là thức ăn,…của côn trùng Các loại thực vật có trên sân trường, vườn trường; củng cố tri thức về đặc điểm cấu tạo và mối quan hệ của nó với môi trường tự nhiên và con người; tìm kiếm, phát hiện trạng thái và sự thay đổi của nó trong quá trình phát triển ở các thời điểm khác nhau

- Làm quen với các yếu tố tự nhiên vô sinh như: là môi trường sống của các côn trùng nước, không khí, đất, cát, sỏi đá… ở các vị trí khác nhau của sân trường, vườn trường; củng cố tri thức về đặc điểm cấu tạo và mối quan hệ của nó với môi trường tự nhiên và con người; tìm kiếm, phát hiện trạng thái và sự thay đổi của nó trong các thời điểm khác nhau với các thời tiết khác nhau

- Làm quen với hiện tượng thiên nhiên: có ảnh hưởng đến sự phát triển và tập tính của các loại côn trùng Mặt trời, mặt trăng, các vì sao, các tia sáng, bầu trời; các hiện tượng thời tiết như mây, mưa, gió, sấm chớp…; tìm kiếm, phát hiện ảnh hưởng của nó với đời sống động, thực vật, tự nhiên vô sinh, con người,

đồ vật xung quanh…

- Làm quen với môi trường xã hội: các phương tiện hoạt động của con người, hoạt động của người lớn trên sân trường và cạnh trường…

- Tham gia các hoạt động lao động đơn giản trên sân và vườn trường

- Tham gia các trò chơi học tập, vận động, trò chơi sáng tạo trên sân trường, ngoài vườn trường liên quan đến các loại côn trùng

- Tìm kiếm, lựa chọn các vật liệu tự nhiên (lá, quả, hạt) và các yếu tố tự nhiên vô sinh để bổ sung cho góc tự nhiên

c Cách tổ chức HĐNT

* Xác định mục đích

Việc xác định mục đích HĐNT cần hướng đến ưu thế của hoạt động này đối với quá trình nhận thức của trẻ Đó là:

- Củng cố tri thức, kĩ năng nhận thức cho trẻ;

- Chuẩn bị phương tiện cho trẻ HĐNT Ngoài các đối tượng đã có trên sân, vườn, cần chuẩn bị các dụng cụ cho trẻ hoạt động như: các đồ chơi cần thiết, các

đồ dùng, tài liệu cho trẻ tham gia lao động, làm thí nghiệm, vui chơi và các hoạt động tích hợp khác

- Chuẩn bị trang phục cho trẻ HĐNT: cần chú ý cho trẻ ăn mặc gọn gàng, thoải mái phù hợp với thời tiết và hoạt động của trẻ để đảm bảo an toàn cho trẻ

quan sát theo nhóm nhỏ như ngắm hoa, ngửi mùi thơm, xem côn trùng… Phần lớn thời gian dạo chơi được tổ chức ở sân trường, vườn hoa, vườn quả Trẻ tham gia vào việc tưới nước, cho động vật ăn, xới đất Công việc này có thể thực hiện vào buổi sáng và chiều

- Tổ chức cho trẻ lao động trên sân trường, ở vườn hoa, quả phải căn cứ vào mục đích của hoạt động: Có nhiệm vụ cho cả lớp cùng tham gia; có nhiệm

vụ nên tổ chức cho trẻ thực hiện theo nhóm Với trẻ mẫu giáo lớn nên tổ chức cho trẻ trực nhật vườn trường

- Tổ chức cho trẻ tham gia vào thí nghiệm và hoạt động trải nghiệm thường tạo được tính tích cực hoạt động nhận thức của trẻ Dựa vào chủ điểm giáo dục, lứa tuổi, hứng thú của trẻ và điều kiện của từng trường, cần tăng cường các hoạt động này cho trẻ

Với trẻ 4, 5 tuổi cần tạo điều kiện cho trẻ có thể phản ánh kết quả quan sát lúc đi dạo bằng cách làm lịch về tự nhiên Trẻ có thể vẽ, xé dán hoặc chắp ghép

để tạo ra các bức tranh về tự nhiên, hoạt động của con người,…

- Tổ chức trò chơi: Trong thời gian HĐNT cần tận dụng môi trường để củng cố tri thức về côn trùng cho trẻ Có thể tổ chức các trò chơi sau đây:

+ Trò chơi vận động: Các trò chơi vận động (trong đó bao gồm các trò chơi dân gian) thường rất hấp dẫn trẻ, tạo ra không khí sôi nổi, thoải mái cho trẻ Tham gia tích cực vào các trò chơi này sẽ đảm bảo mật độ vận động tích cực cho trẻ đồng thời cũng góp phần củng cố tri thức của trẻ về MTXQ

Ví dụ: Cô tổ chức cho trẻ chơi trò chơi “Bé làm họa sĩ”

Cô chia lớp thành hai đội chơi, mỗi đội sẽ có một hộp màu và một tờ giấy

mà cô đã gắn trên giá vẽ Trên nền nhạc bài hát Con gà trống hai đội có nhiệm

vụ là vẽ chú gà trống Khi cô hô “Bắt đầu”, lần lượt trẻ của mỗi đội sẽ vượt qua

những chướng ngại vật của cô và lên vẽ một bộ phận của chú gà trống Khi nhạc kết thúc, đội nào hoàn thành bài vẽ trước, đẹp và không bị phạm quy sẽ chiến

thắng Cô cho trẻ chơi 2 – 3 lần và đổi hình thức chơi như tô màu cho chú gà trống, vẽ theo ý thích về chú gà trống Cô nhận xét và sửa sai cho những trẻ vẽ chưa đúng để trẻ ghi nhớ rõ ràng hơn

+ Trò chơi học tập: Cần tận dụng môi trường HĐNT để tổ chức các trò chơi học tập nhằm củng cố tri thức về MTXQ cho trẻ Có thể sử dụng các trò chơi học tập đơn giản, không đòi hỏi các điều kiện tổ chức phức tạp như các trò chơi học tập dùng lời nói, các trò chơi với các vật liệu tự nhiên có sẵn ngoài trời

Ví dụ: Cô chuẩn bị những câu đố về các con côn trùng mà trẻ đã được biết, được học Cô đọc cho trẻ nghe để trẻ giải đố theo khả năng, nhận thức của mình Mỗi câu đố cô cho vài trẻ trả lời Cô gợi ý dần dần về đặc điểm cấu tạo, môt trường sống, tập tính, lợi ích, tác hại,… của mỗi loại côn trùng cho tới khi trẻ tìm được đáp án đúng nhất Cuối cùng, cô giải đố và cung cấp thông tin chính xác cho trẻ

Một số câu đố về các loại côn trùng cho trẻ 5 – 6 tuổi:

Lưng nó uốn cong Suốt cả buổi trưa hè

Bay khắp cánh đồng Nghe tiếng ve ve ve

Kiếm hoa làm mật? Hè đã về rồi đấy?

(Giải đố: Con ong) (Giải đố: Con ve) + Chơi tự do: Tạo điều kiện cho trẻ được chơi tự do với các vật dụng cố định ngoài trời theo nhóm hoặc theo sở thích cá nhân

- Giao tiếp: Trong HĐNT, giáo viên nên tăng cường giao tiếp với trẻ dưới các hình thức tập thể, nhóm hoặc cá nhân Môi trường HĐNT dễ tạo ra cảm xúc tốt đẹp ở trẻ, làm trẻ muốn chia sẻ cảm xúc, suy nghĩ với người khác Đây là cơ hội mà giáo viên nên tận dụng để giao tiếp với trẻ nhằm tạo ra sự đồng cảm, hiểu biết lẫn nhau, làm cho trẻ gắn bó với cô giáo, các bạn và trường lớp hơn

1.2.2.2 Tổ chức các hoạt động ngoài trời là phương tiện giúp trẻ 5 – 6 tuổi rèn luyện hĩ năng tạo hình

HĐNT đang trở thành chiến lược ở nhiều nước, đặc biệt là một số nước phương tây Điều mà chúng ta thấy rất rõ, thiên nhiên chính là môi trường cho chúng ta học tập, khám phá đặc biệt phù hợp để trẻ tham gia tạo hình Đưa trẻ vào thế giới tự nhiên là cách cho chúng tiếp cận với chân lí, tiếp xúc trực tiếp với môi trường xung quanh Điều mà học trong lớp không thể có được Tổ chức các HĐNT mang ý nghĩa thách thức rất lớn nhưng đồng thời cũng mang ý nghĩa giáo dục rất lớn và giúp trẻ rèn luyện KNTH

a Tổ chức các hoạt động ngoài trời có ý nghĩa lớn đối với việc rèn luyện

kĩ năng tạo hình cho trẻ

- Tổ chức các HĐNT đó là không gian rộng, thoáng đãng, không khí trong lành trẻ được hòa mình cùng với thiên nhiên, là môi trường lý tưởng với nhiều

cơ hội và nhiều thách thức để trẻ rèn luyện sức khỏe và vận động, rèn luyện KNTH, đồng thời phát triển óc quan sát, trí tưởng tượng Từ đó trẻ cảm thấy yêu mến, thích thú khám phá MTXQ, tìm ra những NVLTN để thực hiện bài tạo hình của mình Như vậy, giúp hình thành ở trẻ ý thức bảo vệ MTXQ hơn

- Các đối tượng ở ngoài trời phong phú và hấp dẫn do chúng luôn thay đổi bởi thời tiết, con người, chúng đang tồn tại theo thời gian trong năm Từ đó trẻ luôn cảm thấy sự khác lạ của đối tượng tạo hình Chính đối tượng tạo hình góp phần hấp dẫn hứng thú trẻ tham gia hoạt động Trẻ thích sử dụng KNTH của mình để mô phỏng lại đối tượng tạo hình bằng những NVLTN sẵn có ngoài môi trường hoặc cô giáo đã chuẩn bị cho trẻ Đó là cơ hội để trẻ được rèn luyện và phát triển KNTH hiệu quả

- Nội dung của HĐNT luôn phong phú, đa dạng tích hợp được nhiều hoạt động như: Quan sát kết hợp đàm thoại, thí nghiệm, lao động và vui chơi,…Do đó kích thích trẻ tích cực tham gia vào HĐNT, chính vì vậy trẻ dễ nhận thức về đối

tượng tạo hình Hơn lúc nào hết, lúc này trẻ muốn có sản phẩm tạo hình của chính mình làm ra; giáo viên hướng dẫn, gợi ý trẻ lựa chọn KNTH cho phù hợp với khả năng và đối tượng tạo hình Chính MTXQ mang đến cho chúng ta rất nhiều điều bổ ích và hơn hết là đối với trẻ

Như vậy, tổ chức các HĐNT là phương tiện quan trọng giúp trẻ 5 – 6 tuổi rèn luyện KNTH hiệu quả Qua HĐNT, trẻ có thể làm quen với các đối tượng của MTXQ hình thành biểu tượng để thực hiện bài tập tạo hình Khi tham gia HĐNT, trẻ sử dụng KNTH với các vật liệu có sẵn trong MTXQ như: cây cỏ, hoa

lá, cành, đất, cát, sỏi, đá,…để tạo nên sản phẩm tạo hình từ đó giúp trẻ rèn luyện KNTH, tích lũy kinh nghiệm cảm tính, trực tiếp nhìn nhận sự vật hiện tượng tự nhiên với tất cả các mối quan hệ và sự phụ thuộc Tổ chức các HĐNT cho trẻ 5 –

6 tuổi rèn luyện KNTH thì người giáo viên có vai trò rất quan trọng, khi tổ chức hoạt động phải mang lại cho trẻ cảm giác thoải mái, sung sướng, có tâm thế phấn khởi chuẩn bị cho các hoạt động tiếp theo

b Khi tham gia vào các hoạt động ngoài trời trẻ được rèn luyện kĩ năng tạo hình hiệu quả hơn

HĐNT là một trong những hoạt động hết sức thú vị đối với trẻ ở lứa tuổi

mẫu giáo đặc biệt đối với trẻ 5 – 6 tuổi, nó mang lại cho trẻ rất nhiều điều bổ ích

và lý thú về một thế giới muôn vàn màu sắc, phong phú, sinh động Điều đó được mô phỏng lại qua những sản phẩm tạo hình của trẻ, lúc này trẻ dựa trên những xúc cảm thẩm mỹ của mình chứ không phải do hiểu biết về cuộc sống và các kĩ năng, kĩ xảo để tạo nên sản phẩm Khi tham gia vào HĐNT tạo hình với màu sắc, đường nét, hình dáng trẻ vẽ, xếp dán làm ra những bức tranh tươi vui hấp dẫn bởi những màu nguyên chất ít pha trộn; đường nét trẻ sử dụng mô phỏng lại hình dáng của đối tượng tạo hình Cách sắp xếp bố cục trong tranh của trẻ thường như tự sự, kể lại một sự việc nào đó, một lối tự thuật để bộc lộ cảm xúc, với tư duy cụ thể trẻ diễn giải sự vật bằng những hình ảnh cấu trúc ngộ nghĩnh

như là một sự liệt kê bằng đồ họa về thế giới xung quanh Đó là sự phát triển KNTH của trẻ 5 – 6 tuổi Cụ thể:

* Về mặt nhận thức của trẻ 5 – 6 tuổi

- Tri giác

Ở trẻ 5 – 6 tuổi tri giác chủ định đã được hình thành Tuy nhiên trẻ tri giác hiện thực và thế giới xung quanh chưa hoàn thiện và thiếu chính xác, chưa tự mình phân tích được đặc điểm bên ngoài của đối tượng tạo hình Sự tri giác của trẻ phụ thuộc vào mức độ cảm hứng [1; 14]

Tri giác của trẻ ở độ tuổi này phụ thuộc vào đặc điểm bên ngoài của đối tượng tạo hình (màu sắc, hình dáng,…) do đó trẻ chưa nhận thấy dấu hiệu bản chất

Khi tổ chức các HĐNT cho trẻ quan sát đối tượng tạo hình, giáo viên dẫn dắt trẻ bằng cách đặt câu hỏi giúp trẻ tự phân tích đặc điểm bên ngoài, xác định mối liên hệ khác nhau giữa các đối tượng Trong mối liên hệ này, những liên hệ không gian có ý nghĩa hàng đầu: Vị trí, tư thế của đối tượng,…Như vậy dựa vào đặc điểm khả năng tri giác của trẻ 5 – 6 tuổi, khi cho trẻ quan sát đối tượng tạo hình cần có những biện pháp hướng dẫn cho phù hợp

- Sự phát triển tư duy

Tư duy là quá trình tâm lý quan trọng nhất, là cốt lõi của quá trình nhận thức, nó phản ánh các dấu hiệu, các mối liên hệ và quan hệ bản chất của các sự vật và hiện tượng khách quan

Tư duy của trẻ gắn liền với hoạt động với đồ vật, đặc biệt là những hoạt động cụ thể Nhờ đó trẻ tiến gần đến trình độ khái quát hiện tượng, sự vật theo dấu hiêu bề ngoài và theo chức năng của chúng

Tư duy của trẻ ở giai đoạn này là sự phát triển hoàn thiện, nâng cao của tư duy trực quan hành động Nhờ sự tích lũy vốn biểu tượng của trẻ về MTXQ mối liên hệ của chúng dưới dạng hình ảnh mà kiểu tư duy trực quan hình tượng được

phát triển mạnh mẽ làm xuất hiện những yếu tố tiền đề của kiểu tư duy trừu tượng

Ở lứa tuổi này các thao tác tư duy của trẻ cũng được phát triển Trẻ có khả năng phân tích, so sánh, khái quát, tổng hợp và phân loại các sự vật, hiện tượng theo dấu hiệu của chúng và xác lập các mói quan hệ (kích thước, hình dáng, màu sắc, vị trí,…) giữa các phần và toàn bộ Khả năng phân tích dễ dàng hơn so với

sự tổng hợp

- Chú ý, trí nhớ, tưởng tượng

Chú ý là trạng thái tâm lý của mỗi cá nhân thể hiện sự tập trung vào đối tượng nào đó Chú ý biểu lộ thái độ quan tâm, tích cực của con người với hoạt động nhất định Trẻ 5 – 6 tuổi sự chú ý còn bị phân tán và bị thu hút bởi bề ngoài hấp dẫn của đối tượng tạo hình, nhưng so với lứa tuổi trước trẻ đã chú ý đến ý nghĩa của âm thanh và ngôn ngữ của người lớn đã trở thành đối tượng chú ý của trẻ Như vậy để tăng hiệu quả của hoạt động thì việc duy trì hứng thú của trẻ với đối tượng tạo hình là một việc làm đáng quan tâm [9]

Trí nhớ có vai trò quan trọng trong đời sống con người Đối với hoạt động

vẽ và xếp dán, đặc biệt là theo đề tài, theo ý thích thì hiệu quả của tranh vẽ, tranh xếp dán phụ thuộc vào những biểu tượng của trí nhớ mà trẻ đã lĩnh hội được Trẻ

5 – 6 tuổi trí nhớ có chủ định đã bước đầu được hoàn thiện, song về căn bản trí nhớ của trẻ vẫn mang bản chất không chủ định Trong quá trình HĐNT những đối tượng tạo hình gây cảm xúc, sự lý thú với trẻ thì trẻ ghi nhớ Đồng thời sự ghi nhớ của trẻ còn phụ thuộc vào tính tích cực của trẻ với đối tượng tạo hình đó

Tưởng tượng là đòi hỏi quan trọng trong HĐTH nói chung và hoạt động

vẽ nói riêng Đặc trưng cho tưởng tượng của trẻ mẫu giáo là tính giới hạn và tính hợp lí, sự tưởng tượng vừa mang tính hiện thực vừa mang tính chủ quan rõ nét Điều này phần nào giải thích vì sao tranh của trẻ không giống thật và trẻ không thể hoạt động tích cực, sáng tạo [14]

Chú ý, trí nhớ và tưởng tượng có quan hệ chặt chẽ với nhau và gắn liền với cảm xúc, ý muốn chủ quan của trẻ Trẻ chỉ chú ý đến những gì trẻ thích thú, chú ý là tiền đề của sự ghi nhớ Đồng thời tưởng tượng bắt nguồn từ cảm xúc của trẻ về đối tượng tạo hình và những hình ảnh của đối tượng tạo hình trong trí nhớ

* Về KNTH trong tranh vẽ, tranh xếp dán của trẻ 5 – 6 tuổi

- Kĩ năng sử dụng đường nét hình dạng: [6; 6]

Trẻ 5 – 6 tuổi có khả năng tạo nên các đường nét với tính chất khác nhau khá phức tạp Cùng với sự tăng lên ngày càng phong phú hơn của kinh nghiệm nhận thức, ấn tượng, xúc cảm, tình cảm Trẻ đã bắt đầu nhận ra được sự hạn chế

và vẻ thiếu hấp dẫn của các hình vẽ khái quát với những đường nét đơn điệu, sơ lược Với sự phát triển chung của năng lực nhận thức thẩm mỹ và KNTH, trẻ ở

độ tuổi này đã có khả năng cảm nhận được tính nguyên thể của các hình ảnh, đối tượng tạo hình và biết dùng các đường nét liền mạch, mềm mại, uyển chuyển để truyền đạt hình dáng chọn vẹn của mọi vật trong cấu trúc hợp lí, đồng thời thể hiện KNTH phù hợp với nội dung tạo hình Đặc biệt trẻ biết biến đổi, phù hợp với tính chất của đường nét và hình để thể hiện vẻ độc đáo, rất riêng của mỗi hình tượng, sự vật cụ thể

Trẻ biết sử dụng NVLTN có hình dạng, kích thước tương đối giống với đối tượng tạo hình để xếp dán thành những bức tranh thật sinh động và trẻ đã biết vận dụng kĩ năng cắt, xé dán, cuốn, xếp,… thành những chi tiết, bộ phận của đối tượng tạo hình để tạo nên một sản phẩm hoàn chỉnh

- Kĩ năng sử dụng màu sắc:

Trẻ 5 – 6 tuổi kĩ năng sử dụng màu sắc trong tranh vẽ, tranh xếp dán đã hiệu quả hơn Trong tranh vẽ, trẻ tiếp tục thể hiện cả hai cách vẽ màu “màu không bắt chước” và “màu bắt chước” Tình trạng vẽ màu, tô màu ngẫu nhiên vẫn còn phổ biến, trẻ thể hiện màu sắc mà hoàn toàn không liên hệ với ý đồ tạo hình Bên cạnh đó trẻ bắt đầu có khả năng độc lập quan sát và thấy được vẻ linh

hoạt trong sự thay đổi màu sắc của sự vật, hiện tượng thực và biết cách thể hiện màu sắc phù hợp

Như vậy để hạn chế tình trạng “vẽ màu bắt chước” kiểu thuộc lòng và vẽ màu ngẫu nhiên ở trẻ thì cần giúp trẻ tích cực quan sát, biết quan sát, nhận thức sâu sắc sự vật, hiện tượng giúp trẻ thể hiện tranh vẽ một cách sáng tạo, bộc lộ được tình cảm, thái độ, ước mơ của mình

Sản phẩm tranh xếp dán của trẻ mang nhiều màu sắc Trẻ đã biết sử dụng, lựa chọn những NVLTN với màu sắc vốn có của nó để sắp xếp cho phù hợp với

sự vật, đối tượng trong bức tranh mà trẻ tạo nên Qua đó, thấy được trẻ đã vận dụng những kiến thức, kĩ năng của mình hiệu quả khi tạo nên sản phẩm thật ý nghĩa

- Kĩ năng xây dựng bố cục:

Trẻ 5 – 6 tuổi tiếp tục phát triển kĩ năng tạo tính nhịp điệu cho bức tranh: lặp đi lặp lại các yếu tố giống nhau, xen kẽ giữa các yếu tố khác nhau (hình dạng, màu sắc, kích thước,…) theo trình tự chặt chẽ hoặc gần với hiện thực sinh động Khi HĐNT trẻ được quan sát đối tượng tạo hình, do vậy vận dụng để xây dựng bố cục bức tranh về đối tương đó Trẻ đã biết tạo nên bố cục tranh với thế cân bằng qua cách sắp xếp đối xứng và không đối xứng giữa các hình ảnh không đồng đều: To – nhỏ, cao – thấp Trẻ đã bước đầu biết cách sắp xếp thể hiện sự vận động và mối liên hệ giữa các sự vật hoặc nhân vật để tạo ra không gian tranh

có chiều sâu với nhiều tầng cảnh

* Quá trình nhận thức thế giới xung quanh

Đây là quá trình quan trọng có vai trò tiền đề, tạo điều kiện mang tính chất thông tin, dữ liệu cho quá trình thể hiện nó bao gồm những biểu tượng, hình ảnh

về các sự vật, hiện tượng và những kĩ năng cơ bản của hoạt động vẽ, xếp dán

Trong HĐNT, quá trình tích lũy biểu tượng về thế giới xung quanh, tính tích cực sẽ làm nảy sinh ở trẻ niềm vui sướng với những phát hiện của chính

mình, đồng thời trẻ cũng nóng lòng muốn thể hiện những điều mình khám phá

đó trong tranh vẽ và tranh xếp dán Với những tài liệu phong phú mà bản thân trẻ

đã tích lũy được sẽ giúp trẻ tự lực hơn, độc lập hơn trong quá trình hình thành ý tưởng tạo hình và lựa chọn kĩ năng vẽ, kĩ năng xếp dán những hình ảnh phù hợp với đề tài và cảm xúc của trẻ

Kĩ năng vẽ, xếp dán trong tranh của trẻ là kết quả của quá trình rèn luyện tích cực trong một thời gian dài Tính tích cực nhận thức có vai trò quan trọng giúp trẻ biết thể hiện hình dáng, đường nét, bố cục, màu sắc ở mức độ hoàn thiện hơn

Tuy nhiên tính tích cực của trẻ trong HĐNT còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố: việc lựa chọn đối tượng tạo hình, phương pháp, hình thức tổ chức của giáo viên,…cần chú ý đến tính tích cực rèn luyện và phát triển KNTH nói chung và kĩ năng vẽ nói riêng

b Kiến thức và kĩ năng vẽ, xếp dán

Như vậy, để rèn luyện và phát triển kĩ năng vẽ cho trẻ 5 – 6 tuổi qua HĐNT thì trẻ phải được trang bị về các mặt như sau: