Phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ 5 6 tuổi trong hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên

Xuất phát từ những lý do trên chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên”.. - Xây d

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đất nước ta đang trên con đường hội nhập với thế giới về nhiều mặt: Kinh

tế, chính trị, văn hóa, xã hội…, nên đòi hỏi con người Việt Nam, nhất là thế hệ trẻ phải tích cực, năng động, ứng dụng sáng tạo những thành tựu khoa học - kỹ thuật, tiếp thu tinh hoa văn hóa của thế giới mà vẫn giữ được bản sắc của dân tộc Việt Nam Do đó, một nhiệm vụ mới đặt ra cho giáo dục -đào tạo là phải tạo nên những con người sáng tạo, năng động có năng lực giải quyết vấn đề, có khả năng thích ứng với mọi biến động trong đời sống kinh tế-xã hội, có đạo đức trong sáng, có lối sống lành mạnh, có đầy đủ sức khỏe và đặc biệt phải tích cực nhận thức để cải tạo thế giới và cải tạo bản thân mình Chính vì vậy, phát huy TTCNT cho con người nói chung và trẻ mầm non nói riêng trở thành mục tiêu, nhiệm vụ quan trọng cho ngành giáo dục nói chung và bậc học GDMN nói riêng

GDMN là khâu đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân chịu trách nhiệm chăm sóc- giáo dục trẻ từ 0- 6 tuổi Đây là giai đoạn quan trọng đặt nền móng cho

sự phát triển nhân cách toàn diện của trẻ, vì vậy trường mầm non là nơi thuận lợi nhất để tạo ra những tiền đề đầu tiên cho sự hình thành nhân cách con người mới với một trong những mục tiêu được xác định là: “Hình thành ở trẻ những cơ sở đầu tiên của nhân cách con người mới Việt Nam, phát triển một số phẩm chất phù hợp với lứa tuổi như: Thông minh, ham hiểu biết, thích khám phá, tìm tòi, tự tin, tự lực, độc lập, sáng tạo, linh hoạt, dễ hòa nhập, dễ chia sẻ…” [4] Như vậy, trong bối cảnh đất nước thay đổi và hội nhập, mục tiêu GDMN cũng được điều chỉnh để thích ứng với sự phát triển của xã hội Phát triển TTCNT cho trẻ là một trong những nhiệm vụ mà GDMN cần phải quan tâm hướng đến TTCNT biểu thị sự nỗ lực của chủ thể trong quá trình hoạt động trí tuệ, sự huy động cao các chức năng tâm lý (hứng thú, chú ý, trí nhớ, tư duy…), nhằm đạt hiệu quả cao nhất trong hoạt động của mình Phát triển tính tích cực, tự lực, độc lập, sáng tạo trong hoạt động

nhận thức là một yêu cầu cơ bản để đảm bảo mục đích đào tạo ra những con người

tự chủ, năng động, sáng tạo, dễ hòa nhập, dễ thích nghi trong cuộc sống và hoạt động.Như vậy, chúng ta có thể thấy rằng TTCNT là một trong những yếu tố tạo nên sự phát triển nhân cách cho con người nói chung và cho trẻ mầm non nói riêng

Trẻ mẫu giáo luôn có nhu cầu được tiếp xúc với thế giới xung quanh, nhằm tích lũy những kinh nghiệm về tự nhiên, xã hội cho bản thân để hình thành và phát triển nhân cách Một trong những đặc điểm của trẻ mầm non là: Ham hiểu biết, thích khám phá tìm tòi những điều mới lạ thông qua các hoạt động của bản thân để

tự khẳng định mình Chính vì vậy trong quá trình chăm sóc giáo dục trẻ, chúng ta

có thể phát huy TTCNT cho trẻ thông qua rất nhiều hoạt động bằng các phương tiện khác nhau, song hoạt động có hiệu quả nhất là việc tổ chức cho trẻ KPKH Như chúng ta đã biết, thế giới xung quanh trẻ rất đa dạng, sinh động, phong phú và

vô cùng hấp dẫn, hoạt động KPKH giúp trẻ suy nghĩ nhiều hơn về những gì trẻ nhìn thấy và đang làm, kích thích khả năng quan sát, so sánh, phân tích- tổng hợp, suy luận, thử nghiệm, phỏng đoán…về các sự vật, hiện tượng của tự nhiên, xã hội, qua đó, sẽ khơi gợi hứng thú, xúc cảm, tính tò mò, ham hiểu biết của trẻ Vì vậy hoạt động KPKH là phương tiện rất quan trọng giúp trẻ lĩnh hội tri thức và phát triển ở trẻ những năng lực nhận thức bao gồm việc rèn luyện kỹ năng nhận thức (quan sát, chú ý, ghi nhớ, so sánh, phân tích- tổng hợp, khái quát, suy luận…), năng lực hành động và quan trọng nhất là hình thành các phẩm chất tư duy, đó là tính tích cực, độc lập, sáng tạo

Đối với trẻ mầm non, nhân cách được hình thành trong hoạt động dưới sự tổ chức hướng dẫn của người lớn và qua hoạt động tích cực của chính bản thân trẻ Tính tích cực nói chung, TTCNT của cá nhân nói riêng được coi là phẩm chất quan trọng của nhân cách Trẻ em lứa tuổi mầm non đã có biểu hiện của TTCNT, đặc biệt là ở trẻ 5-6 tuổi thể hiện rất rõ ở sự tích cực, chủ động tham gia hoạt động, tích cực tìm hiểu

và nhận thức thế giới xung quanh Vì vậy, phát huy TTCNT của trẻ là hết sức cần thiết, nó không chỉ thúc đẩy sự phát triển nhận thức mà còn góp phần vào việc hình thành, phát triển nhân cách trẻ

Hoạt động khám phá khoa học là.Hoạt động này chủ yếu nhằm phát triển nhận thức của trẻ qua việc tổ chức các hoạt động tìm tòi, khám phá bản thân và thế giới xung quanh Có thể nói đây là hoạt động tạo được nhiều điều kiện thuận lợi để phát huy TTCNT của trẻ Thực tế ở trường mầm non hiện nay, việc tổ chức HĐKPKH cho trẻ còn bộc lộ nhiều hạn chế Do đây là một lĩnh vực mới nên giáo viên gặp những khó khăn khi tổ chức hoạt động này Mặt khác, do quan niệm chưa đúng về việc tổ chức HĐKPKH cho trẻ, giáo viên thường tổ chức theo kiểu “cho trẻ làm quen” mà chưa thực sự tổ chức theo kiểu “cho trẻ khám phá’’ nên kết quả đạt được chưa cao, chưa thực sự khai thác được hết tiềm năng của HĐKPKH và phát huy TTCNT của trẻ Điều này làm nảy sinh mâu thuẫn giữa yêu cầu nâng cao TTCNT của trẻ và khả năng còn hạn chế của giáo viên trong việc tổ chức HĐKPKH nói chung và HĐKPKH về các hiện tượng tự nhiên nói riêng

Xuất phát từ những lý do trên chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên”

2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

2.1.Về lý luận

- Góp phần làm rõ cho cơ sở lí luận của hoạt động khám phá khoa học về

các hiện tượng tự nhiên

- Xây dựng được tiêu chí và thang đánh giá của hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên

- Xác định thực trạng mức độ TTCNT của trẻ 5-6 tuổi tại một số trường mầm non tại huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ

- Đề xuất một số biện pháp phát huy TTCNT của trẻ 5-6 tuổi tại 1 số trường mầm non tại huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ

4 Nội dung nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên

- Đề xuất phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên

- Thực nghiệm phát huy các biện pháp nhằm tính tích cực nhận thức của trẻ

5 – 6 tuổi trong hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên

5 Giả thuyết khoa học

TTCNT cuả trẻ 5-6 tuổi trong HĐKPKH về các HTTN ở trường mầm non hiện nay còn hạn chế do nhiều nguyên nhân Nếu giáo viên sử dụng các biện pháp giáo dục: Lập kế hoạch theo hướng tích cực hoá hoạt động nhận thức của trẻ; tạo môi trường phong phú hấp dẫn; trò chuyện gợi mở; tạo tình huống có vấn đề; sử dụng các hiện tượng, các thí nghiệm đơn giản thì sẽ nâng cao được TTCNT của trẻ 5-6 tuổi trong HĐKPKH về các HTTN

6 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

6.1 Đối tượng nghiên cứu

Phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên

6.2 Phạm vi nghiên cứu

-Phạm vi về nội dung nghiên cứu:

Nghiên cứu những biểu hiện tính tích cực nhận thức của trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên ở hoạt động học, hoạt động góc và hoạt động ngoài trời

-Phạm vi về địa bàn nghiên cứu

Nghiên cứu : Trẻ 5-6 tuổi và giáo viên tại trường mầm non: Vĩnh Chân, Mai Tùng - huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Phân tích, tổng hợp nhằm xây dựng cơ sở lí luận cho đề tài

7.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

1 Phương pháp điều tra bằng Anket

Điều tra bằng phiếu ankét đối với các giáo viên mầm non để thu nhập thông tin về nhận thức của họ về việc phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ trong hoạt động khám phá khoa học khi tìm hiểu các hiện tượng tự nhiên

2 Phương pháp quan sát

Quan sát biểu hiện tính tích cực nhận thức của trẻ trong hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên và các hoạt động của giáo viên trong tổ chức hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên

3 Phương pháp toán thống kê

Phương pháp này được sử dụng để xử lý số liệu thu thập được trong quá trình điều tra thực trạng và thực nghiệm sư phạm

4 Phương pháp đàm thoại

Trao đổi với giáo viên và trẻ mẫu giáo về tính tích cực nhận thức của trẻ trong hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên

5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tổ chức thực nghiệm nhằm kiểm chứng hiệu quả của các biện pháp phát

huy tính tích cực nhận thức của trẻ 5-6 tuổi đã được đề xuất

8.Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, khóa luận được chia làm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Một số biện pháp phát huy TTCNT của trẻ 5-6 tuổi trong

HĐKPKH về các HTTN

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm một số biện pháp phát huy TTCNT của

trẻ 5-6 tuổi trong HĐKPKH về các HTTN

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Cơ sở lý luận đề tài

1.1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.1.1.1:Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

Vấn đề phát huy TTCNT của trẻ mẫu giáo đã được nhiều nhà tâm lý học, giáo dục học ở trên thế giới quan tâm ở nhiều khía cạnh khác nhau (A.N Lêônchiep, A.V Daparôgiets, Đ.B Encônhin, A.A Liublinxkaia, A.I Xôrôkina ) [1], [3], [6], [23],… Có thể khái quát lại như sau:

Một là, họ nghiên cứu tiềm năng phát triển trí tuệ của trẻ mẫu giáo, năng lực hoạt động trí tuệ của trẻ mẫu giáo và sự ảnh hưởng của quá trình sư phạm đến tốc

độ phát triển tâm lý của trẻ mẫu giáo, đặc biệt đến sự hình thành các phẩm chất trí tuệ cần thiết cho trẻ vào học ở trường phổ thông (như A.N Lêônchiep, A.V Daparôgiets, Đ.B Encônhin )

Hai là, nghiên cứu về bản chất TTCNT của trẻ mẫu giáo và một số dấu hiệu nhận biết TTCNT của trẻ trong hoạt động (A.A.Liublinxkaia, N.P.Xaculina ) Theo họ, ở lứa tuổi mẫu giáo đã xuất hiện một hình thức của tính tích cực ở mức

độ cao nhất đó chính là TTCNT TTCNT của trẻ mẫu giáo được các tác giả xem xét như khả năng giải quyết nhiệm vụ nhận thức với hiệu quả cao bằng việc cố gắng nỗ lực huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lý nhận thức, đặc biệt là chức năng tư duy

1.1.1.2:Các công trình nghiên cứu ở việt nam

Ở Việt Nam, có nhiều công trình nghiên cứu về TTCNT của người học của các tác giả như Trần Kiều, Thái Duy Tuyên, Nguyễn Ngọc Bảo, Nguyễn Kỳ, Trần

Bá Hoành, Đặng Vũ Hoạt, Hà Thế Ngữ Những công trình này tập trung vào nghiên cứu bản chất và mối quan hệ giữa hoạt động học và hoạt động dạy, giữa vai

trò của người dạy và của người học, nghiên cứu các phương pháp, biện pháp dạy học nhằm phát huy TTCNT của người học

Đã có một số nhà tâm lý học, giáo dục học mẫu giáo như Trịnh Dân, Ngô Công Hoàn, Nguyễn Thị Hoà, Lê Thanh Thuỷ, Lê Xuân Hồng, Bùi Kim Tuyến, Trần Thị Thanh, Đỗ Thị Minh Liên, Nguyên Xuân Thức đã nghiên cứu về TTCNT của trẻ mẫu giáo [dẫn theo 6]

Trong các công trình nghiên cứu của mình các tác giả đã nêu lên bản chất và tiêu chí đánh giá TTCNT của trẻ mẫu giáo lớn (như Nguyễn Thị Hoà, Ngô Hiệu), nêu lên mối liên hệ TTCNT và sự sáng tạo trong hoạt động tạo hình (Lê Thanh Thuỷ), tìm ra các biện pháp nhằm phát huy TTCNT của trẻ trong các hoạt động: Vui chơi, học tập (Nguyễn Xuân Thức, Ngô Công Hoàn, Đỗ Thị Minh Liên, Nguyễn Thị Thu Hiền )

1.1.2 Tính tích cực nhận thức của trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên

1.1.2.1 Khái niệm tính tích cực

Tính tích cực được nghiên cứu dưới các góc độ khác nhau

Dưới góc độ triết học, trên cơ sở phát triển học thuyết Mác - Lê nin, tính tích cực được coi là một đặc tính của sinh vật sống, luôn vận động và phát triển đi lên Tính tích cực chính là thái độ cải tạo và biến đổi của chủ thể đối với khách thể, vì thế nó có vai trò quan trọng trong việc tạo ra thế giới hiện thực khách quan và biến đổi cải tạo nó

Dưới góc độ tâm lý học, tính tích cực được xem xét ở những khía cạnh sau: Thứ nhất, tính tích cực được xem như một phẩm chất của cá nhân gắn liền với hoạt động Tính tích cực chỉ sự sẵn sàng hoạt động và con người tích cực có nghĩa là con người đó đang ở trạng thái hoạt động Nhu cầu, hứng thú có mối quan

hệ chặt chẽ với tính tích cực, nó chính là nguồn gốc bên trong, là động lực thúc đẩy

con người ta hoạt động (A.N Lêônchiep, I.F Kharlamov, A.A Liublinxkaia, I.Ia Lecner, N Uznedze ) [6]

Thứ hai, tính tích cực bao hàm tính chủ động, tính chủ định có ý thức của chủ thể nhằm tạo ra sự biến đổi theo chiều hướng phát triển

Trên cơ sở phân tích các quan điểm về tính tích cực chúng tôi đồng ý với

quan điểm cho rằng: Tính tích cực là một phẩm chất quan trọng của nhân cách, là

thái độ cải tạo, biến đổi của chủ thể đối với thế giới xung quanh Tính tích cực gắn liền với hoạt động Tính tích cực luôn mang tính chủ động, nhu cầu, hứng thú hoạt động chính là nguồn gốc bên trong của tính tích cực, là động lực thúc đẩy con người hoạt động

Theo G.I.Sukina có thể phân chia sự phát triển tính tích cực thành 3 mức độ:

- Tính tích cực mô phỏng - bắt chước

- Tính tích cực sáng tạo

1.1.2.2 Khái niệm tính tích cực nhận thức

Trên cơ sở nghiên cứu, xem xét các quan niệm về TTTCNT chúng tôi xác

định: Tính tích cực nhận thức là một phẩm chất tâm lý của cá nhân trong hoạt

động nhận thức, là thái độ cải tạo của chủ thể đối với khách thể trong đó có sự huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lý, nhận thức đặc biệt là chức năng của tư duy để giải quyết các nhiệm vụ nhận thức

TTCNT được xác định bằng các chỉ số sau:

- Nhu cầu, hứng thú trong hoạt động nhận thức

- Khả năng huy động các giác quan, các thao tác tư duy; khả năng biểu đạt suy nghĩ, hiểu biết; khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng đã có

- Độc lập, tự chủ, sáng tạo, nỗ lực của ý chí trong hoạt động nhận thức TTCNT có mối liên hệ mật thiết với tính độc lập nhận thức, là điều kiện của tính độc lập nhận thức, không thể có tính độc lập nhận thức nếu không có TTCNT Trong tính độc lập nhận thức đã thể hiện tính tích cực nhận thức và đồng thời trong

sự thể hiện TTCNT lại có tác dụng hướng cá nhân đến tính độc lập nhận thức ở mức độ cao hơn [1]

1.1.2.3 Tính tích TTCNT của trẻ mẫu giáo

TTCNT đã xuất hiện ở trẻ lứa tuổi mầm non và TTCNT của trẻ được thúc đẩy bởi hệ thống các nhu cầu Trước hết nó được phát triển từ nhu cầu được người khác thừa nhận Nhu cầu được người khác thừa nhận có ở tất cả trẻ em Đó là một thành tố, một hình thức tự nhiên quan trọng của TTCNT, là một trong những điều kiện để nhân cách phát triển bình thường Việc giáo dục và phát triển TTCNT có thể bắt đầu ngay từ lứa tuổi mẫu giáo[8]

Những điều kiện phát triển TTCNT của trẻ nhỏ: Hình thành và phát triển các thao tác tư duy: phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hoá, trừu tượng hoá; trang

bị cho trẻ kiến thức Hai điều kiện này tác động qua lại lẫn nhau, phụ thuộc vào nhau vì có nắm được thao tác tư duy mới có thể hiểu được bản chất của sự vật hiện tượng và chiếm lĩnh được kiến thức về sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan Ngược lại việc nắm kiến thức giúp cho thao tác tư duy ở trẻ nhỏ diễn ra nhanh chóng, chính xác, giải quyết được nhiệm vụ nhận thức [12]

Mức độ 1: Các hành động bắt chước người lớn không có ý thức

Mức độ 2: Hành động theo mẫu của người lớn và bạn bè một cách có ý thức Mức độ 3: Hành động độc lập và sáng tạo

Như vậy, TTCNT của trẻ thể hiện qua năng lực giải quyết nhiệm vụ nhận thức với sự huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lý, đặc biệt là chức tư duy

- Phải có tính chủ động, tích cực, độc lập để giải quyết các nhiệm vụ nhận thức, có sáng kiến trong hoạt động để tìm kiếm và lựa chọn phương thức tối ưu nhằm hoàn thành nhiệm vụ được giao

- Phải có kỹ năng vận dụng những kiến thức, kỹ năng đã biết vào hoàn cảnh mới Biết xử lý thông tin thu được bằng các thao tác tư duy Có sự nỗ lực vượt khó khăn để hoàn thành nhiệm vụ được giao

- Độc lập đưa ra nhiệm vụ nhận thức và giải quyết nó

Dựa vào những cơ sở phân tích trên, chúng tôi cho rằng:

TTCNT của trẻ mẫu giáo trong HĐKPKH về các HTTN là một phẩm chất tâm lý của cá nhân được thể hiện trong trong hoạt động nhận thức về các hiện tượng tự nhiên Đó là thái độ ham muốn tìm hiểu, khám phá các HTTN; trẻ tích cực, chủ động, độc lập, sáng tạo giải quyết các nhiệm vụ nhận thức với sự huy động ở mức cao các chức năng tâm lý đặc biệt là chức năng của tư duy TTCNT

góp phần thúc đẩy sự phát triển nhận thức và nhân cách của trẻ

1.1.2.4 Biểu hiện tính tích cực nhận thức của trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên

Theo chúng tôi, TTCNT của trẻ mẫu giáo lớn trong HĐKPKH về các HTTN được thể hiện qua các biểu hiện sau:

a/ Những biểu hiện nói lên thái độ nhận thức của trẻ trong HĐKPKH về các HTTN:

- Biểu hiện về nhu cầu nhận thức

Nhu cầu nhận thức của trẻ mẫu giáo được hiểu là lòng ham thích, sự mong muốn tìm hiểu và nhận thức thế giới xung quanh, được tạo bởi những đòi hỏi tất yếu của cá nhân để tồn tại, phát triển, là động lực tích cực của cá nhân đối với hoàn cảnh xung quanh Nhu cầu nhận thức của trẻ vừa là tiền đề vừa là kết quả của quá trình nhận thức Có lòng ham muốn nhận thức là dấu hiệu tốt song chưa đủ, mà phải làm cho lòng ham muốn đó vận động và chuyển thành hành động và hứng thú đích thực Đây là quá trình chuyển dịch từ tác động bên ngoài thành động cơ bên trong Vì thế muốn hình thành TTCNT cho trẻ mẫu giáo, trước hết cần hình thành cho chúng lòng ham muốn, sự say mê và ý chí nỗ lực vượt qua khó khăn để hoàn thành nhiệm vụ

Đối với trẻ 5-6 tuổi đặc điểm bao trùm, lớn nhất trong nhu cầu nhận thức là tính tò mò, ham hiểu biết muốn khám phá những “bí mật” của của các sự vật, hiện

tượng, con người; muốn hiểu, muốn biết các chi tiết tạo thành các sự vật hiện tượng quen thuộc

Nhu cầu nhận thức của trẻ 5-6 tuổi trong HĐKPKH về các HTTN được thể hiện qua các dấu hiệu: Trẻ hay đặt câu hỏi về các sự vật, hiện tượng, hay nêu lên các thắc mắc và mong muốn được giải đáp thắc mắc Có thể dễ dàng nhận thấy trẻ rất hay đặt các câu hỏi: Cái gì? Tại sao? Như thế nào? về các sự vật, hiện tượng trong tự nhiên mà trẻ được tiếp xúc, hoạt động Không chỉ vậy trẻ còn thể hiện mong muốn được giải đáp để thoả mãn nhu cầu nhận thức của mình [21]

- Biểu hiện về hứng thú nhận thức

Đối với trẻ mẫu giáo lớn, hứng thú nhận thức có ý nghĩa rất quan trọng trong hoạt động và đối với sự phát triển nhân cách của trẻ Hứng thú nhận thức là động lực thúc đẩy bên trong, mang lại niềm vui, làm giảm sự căng thẳng, sự mệt mỏi của trẻ khi giải quyết các nhiệm vụ nhận thức Dưới ảnh hưởng của hứng thú nhận thức, quá trình tri giác, trí nhớ, tư duy, tưởng tượng diễn ra tích cực [15] Như vậy nhờ có hứng thú nhận thức mà hoạt động nhận thức của trẻ diễn ra thuận lợi hơn, lâu hơn, hiệu quả hơn

Việc thoả mãn hứng thú không làm tàn lụi hứng thú mà ngược lại còn tạo ra hứng thú mới, nâng cao mức độ hoạt động nhận thức của trẻ Độ bền vững của hứng thú, một mặt được thể hiện bằng thời gian tồn tại và cường độ của hứng thú, mặt khác nó được xác định bằng nỗ lực của cá nhân vượt qua khó khăn khi thực hiện hoạt động của mình

Có thể nhận biết hứng thú nhận thức của trẻ trong HĐKPKH về các HTTN

qua các dấu hiệu: Trẻ thích thú khi được tiếp xúc, hoạt động với các đối tượng, say

mê tìm hiểu, khám phá các HTTN, trẻ tập trung chú cao, thời gian chú ý lâu Những biểu hiện này được thể hiện như trẻ tỏ ra rất hào hứng, thích thú, vui sướng khi được tiếp xúc hoạt động với đối tượng như trẻ được trực tiếp sờ tay vào nước, được uống nước, ngửi nước, được thả các vật vào nước để thử nghiệm Trẻ say

mê, chú ý cao trong quá trình tìm tòi, khám phá các HTTN, ít bị xao nhãng bởi tác động nhiễu của bên ngoài Trẻ duy trì được hứng thú trong suốt quá trình hoạt động [10]

- Biểu hiện về sự tự giác, tích cực của trẻ

Tính tự giác, tích cực là biểu hiện của nét tính cách trong nhân cách của trẻ thể hiện ở năng lực làm thay đổi thực tiễn theo nhu cầu, mục đích của mình và sự

tự nhận thức được ý nghĩa tầm quan trọng của công việc mà chủ động, tự nguyện thực hiện Tính tự giác trên cơ sở hiểu rõ mục đích của việc làm có tác dụng nâng cao ý chí vượt mọi khó khăn trở ngại để đạt mục tiêu đề ra Tính tự giác gắn liền với tính tích cực, được hình thành thông qua hoạt động thực tiễn của trẻ Nó có tác dụng thúc đẩy nhanh chóng quá trình lĩnh hội tri thức, hình thành vững chắc các kỹ năng, kỹ xảo thực hành [7] Sự tự giác, tích cực chỉ những hành động của trẻ có mang tính tự giác, tích cực

Có thể nhận thấy biểu hiện của sự tự giác, tích cực của trẻ trong HĐKPKH

về các HTTN được thể hiện qua các dấu hiệu: Trẻ hăng hái tham gia phát biểu ý kiến, tự nguyện tham gia vào các hoạt động tìm hiểu, khám phá mà không cần giáo viên phải nhắc nhở

b/ Những biểu hiện nói lên khả năng nhận thức của trẻ trong quá trình tìm hiểu, khám phá các HTTN:

- Khả năng huy động các giác quan, các thao tác tư duy tham gia vào quá trình khám phá như quan sát, so sánh, phân loại, thử nghiệm, đối chiếu, dự đoán

Quá trình nhận thức của con người bao gồm nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính Cảm giác, tri giác là quá trình nhận thức cảm tính Đó là nguồn gốc mọi hiểu biết của con người về thế giới Nó do các giác quan đem lại Tuy nhiên,

để hiểu biết nhiều hơn nữa về những điều do giác quan đem lại, phải thông qua quá trình nhận thức lý tính, đó là nhận thức bằng tư duy Để hiểu biết các sự vật, hiện tượng xung quanh trẻ phải sử dụng các giác quan, các thao tác tư duy Tuy nhiên

khả năng này được thể hiện khác nhau ở mỗi cá nhân Trẻ tích cực nhận thức là trẻ

có khả năng sử dụng, huy động tốt các giác quan, các thao tác tư duy tham gia vào quá trình nhận thức Mức độ huy động các giác quan, các thao tác tư duy càng cao thì nhận thức của trẻ về các sự vật, hiện tượng càng đầy đủ, sâu sắc

Khả năng sử dụng các giác quan, các thao tác tư duy của trẻ trong HĐKPKH

về các HTTN được thể hiện: Trẻ biết huy động và sử dụng một cách tích cực, hợp

lý các giác quan, các thao tác tư duy tham gia vào quá trình khám phá: quan sát, so sánh, phân loại, suy luận, dự đoán, thử nghiệm, đối chiếu để nhận biết, phân biệt,

dự đoán, giải thích mối liện hệ của các sự vật, hiện tượng [3]

- Khả năng biểu đạt suy nghĩ, hiểu biết bằng các cách khác nhau với ngôn ngữ nói là chủ yếu

Biểu đạt là quá trình chuyển từ ý nghĩ trong đầu thành ngôn ngữ bên ngoài Quá trình này bắt đầu từ cá nhân muốn thông báo, phát biểu với người khác về một vấn đề nào đó Quá trình chuyển từ ý nghĩ trong đầu sang ngôn ngữ của mỗi cá nhân có khác nhau do sự khác nhau về vốn tri thức, hiểu biết và các kỹ năng tiến hành thao tác trí tuệ như phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát nhưng chủ yếu là phụ thuộc vào trình độ dùng từ và diễn đạt [21] Ngoài ra, còn có thể biểu đạt bằng ngôn ngữ viết, bằng hình vẽ, ký hiệu, hành động để diễn tả suy nghĩ, hiểu biết của mình Tuy nhiên, ngôn ngữ nói vẫn là cách chủ yếu nhất

Đối với trẻ mầm non, khả năng biểu đạt chủ yếu là ngôn ngữ nói song các cách biểu đạt khác như dùng hình vẽ, ký hiệu, hành động cũng rất phù hợp với trẻ và trẻ cũng rất thích thú với các cách này Bởi vì trẻ có đặc điểm là rất thích bắt chước các hành động, vận động, của các sự vật, hiện tượng, con người và thích dùng động tác, ký hiệu, hình vẽ để ghi lại

Khả năng biểu đạt của trẻ trong HĐKPKH về các HTTN được thể hiện qua các dấu hiệu: Trẻ tích cực chia sẻ, bày tỏ suy nghĩ, hiểu biết của mình bằng lời nói

và bằng các cách khác nhau như dùng hình vẽ, hành động, ký hiệu để ghi lại các

c/ Những biểu hiện về hành vi trong khám phá khoa học tự nhiên

- Biểu hiện về độc lập, tự chủ của trẻ

Tính độc lập, tự chủ là một phẩm chất quan trọng của ý chí Trong hoạt động nhận thức, tính độc lập, tự chủ làm cho quá trình nhận thức diễn ra theo chiều hướng tích cực

Đối với trẻ mầm non, tính độc lập, tự chủ đã được hình thành và phát triển khá mạnh ở trẻ 5-6 tuổi Tính độc lập, tự chủ của trẻ trong hoạt động nhận thức thể hiện ở việc trẻ biết tự tìm kiếm, lựa chọn phương thức để giải quyết nhiệm vụ nhận thức, biết làm chủ suy nghĩ, hành động của mình mà không bị hoặc ít bị hoàn cảnh bên ngoài chi phối

Có thể nhận biết tính độc lập, tự chủ của trẻ trong HĐKPKH về các HTTN qua các dấu hiệu cụ thể như biết độc lập đưa ra câu trả lời, biết tự mình tìm kiếm phương thức để giải quyết nhiệm vụ nhận thức, chủ động tham gia vào các hoạt động tìm hiểu, khám phá như quan sát, so sánh, phân loại, phỏng đoán

- Biểu hiện về sự nỗ lực của trẻ

Sự nỗ lực là sự biểu hiện của ý chí Đối với trẻ 5-6 tuổi, do đã có khả năng làm chủ được nhiều hành vi dần dần trẻ đã biết tách động cơ ra khỏi mục đích với

sự cố gắng hoàn thành nhiệm vụ như có cố gắng, quyết tâm cao, biết khắc phục khó khăn để hoàn thành nhiệm vụ đặt ra Sự nỗ lực của ý chí có tác dụng thúc đẩy trẻ hành động, nó huy động tối đa khả năng của trẻ để tham gia giải quyết nhiệm

vụ nhận thức Sự nỗ lực của ý chí làm cho trẻ tích cực suy nghĩ, tích cực hành động, cố gắng để hoàn thành nhiệm vụ Như vậy sự nỗ lực là yếu tố dẫn đến TTCNT của trẻ

Những dấu hiệu nói lên sự nỗ lực của trẻ trong HĐKPKH về các HTTN là trẻ có quyết tâm, cố gắng trong quá trình giải quyết nhiệm vụ nhận thức, biết tìm cách khắc phục khó khăn, kiên trì hoàn thành nhiệm vụ đặt ra

- Biểu hiện về sự sáng tạo của trẻ

Sáng tạo là biểu hiện cao nhất trong những biểu hiện về TTCNT của trẻ Ở trẻ mẫu giáo sáng tạo mới chỉ là mầm mống

Sự sáng tạo của trẻ trong HĐKPKH về các HTTN được thể hiện trẻ có sáng kiến làm thay đổi, biến đổi hiện tượng thực tế theo yêu cầu nhiệm vụ đặt ra, biết giải quyết nhiệm vụ theo cách riêng

TTCNT của trẻ 5-6 tuổi trong HĐKPKH về các HTTN được xem xét dưới các biểu hiện về thái độ nhận thức, khả năng nhận thức và ý chí, sáng tạo Các biểu hiện này làm cơ sở để nhà giáo dục xác định tiêu chí đánh giá TTCNT của trẻ trong HĐKPKH về các HTTN

1.1.2.5 Mối quan hệ giữa TTCNT của trẻ 5-6 tuổi với quá trình tổ chức HĐKPKH

về các HTTN

Nhiệm vụ của người giáo viên khi tổ chức HĐKPKH nói chung, HĐKPKH

về các HTTN nói riêng là kích thích nuôi dưỡng nhu cầu tìm hiểu, khám phá các HTTN của trẻ Tạo môi trường trong lớp và ngoài trời hấp dẫn, kích thích trẻ tò

mò, khám phá Thiết kế và tổ chức các hoạt động khám phá phù hợp với nhu cầu, hứng thú của trẻ và kích thích trẻ quan sát, xem xét các sự vật, hiện tượng Trên cơ

sở này, chúng tôi cho rằng TTCNT của trẻ có mối quan hệ với việc thiết kế, tổ chức các hoạt động khám phá cũng như tạo môi trường cho trẻ hoạt động

TTCNT của trẻ với việc lập kế hoạch tổ chức hoạt động khám phá khoa học

về các hiện tượng tự nhiên TTCNT của trẻ trong HĐKPKH có được phát huy hay

không điều đó phụ thuộc vào việc lập kế hoạch của giáo viên Lập kế hoạch tổ chức HĐKPKH về các HTTN căn cứ vào nhu cầu, hứng thú, khả năng của trẻ sẽ xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung, thiết kế các hoạt động phù hợp với trẻ Kế hoạch tổ chức HĐKPKH về các HTTN nhấn mạnh đến việc thiết kế các hoạt động của trẻ, trẻ sẽ được hoạt động, trải nghiệm, khám phá, suy nghĩ, giao tiếp, thảo luận, thực hành nhiều hơn Kế hoạch tác động đến mọi cá nhân trẻ, sẽ tạo cơ hội

để mọi trẻ đều được tham gia vào hoạt động khám phá Như vậy, lập kế hoạch có ảnh hưởng đến TTCNT của trẻ Nếu việc lập kế hoạch không căn cứ vào khả năng, nhu cầu, hứng thú của trẻ, coi trọng việc thiết kế các hoạt động của giáo viên hơn

là trẻ, tiếp cận mang tính đồng loạt sẽ không phát huy được TTCNT của trẻ trong quá trình khám phá các HTTN

TTCNT của trẻ với việc tổ chức môi trường cho trẻ hoạt động Theo

J.Piaget, trẻ nhỏ có vai trò tích cực trong sự phát triển nhận thức của mình thông qua sự tương tác qua lại tích cực với cả môi trường tự nhiên và môi trường xã hội Chơi là hình thức cơ bản giúp trẻ phát triển khả năng suy nghĩ và sự giao tiếp tích cực ở trẻ Vai trò của giáo viên là khai thác các tình huống và các vật liệu trong môi trường để khuyến khích trẻ chơi HĐKPKH rất coi trọng việc tổ chức môi trường cho trẻ hoạt động, bởi xuất phát từ đặc điểm về cách học của trẻ mầm non Trẻ học chủ yếu qua chơi, qua trải nghiệm khám phá, qua các hoạt động thực trong

sự tương tác với môi trường Môi trường cho trẻ hoạt động phù hợp, đa dạng, phong phú sẽ gây hứng thú cho trẻ và bản thân giáo viên, kích thích trẻ hoạt động, làm nảy sinh ý tưởng, sự sáng tạo của trẻ Vì vậy việc tổ chức tốt môi trường cho

trẻ hoạt động sẽ tạo điều kiện để phát huy TTCNT của trẻ trong các hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên xung quanh

TTCNT của trẻ với cách thức tổ chức HĐKPKH về các hiện tượng tự nhiên của giáo viên Cách thức tổ chức HĐKPKH của giáo viên có ảnh hưởng trực tiếp

đến việc phát huy TTCNT của trẻ Trước hết, việc lựa chọn và sử dụng phương pháp, biện pháp, hình thức, phương tiện có thể kích thích hoặc kìm hãm TTCNT của trẻ Do đó, giáo viên phải có kỹ thuật, nghệ thuật sử dụng các phương pháp, biện pháp, hình thức, phương tiện một cách khéo léo, phù hợp Thứ hai, việc tổ chức HĐKPKH dưới nhiều hình thức khác nhau sẽ tận dụng, khai thác được khả năng nhận thức của trẻ Việc học khoa học ở trẻ nhỏ diễn ra một cách ngẫu nhiên, học qua chơi, qua việc tự mầy mò, khám phá Vì thế giáo viên cần tạo điều kiện cho trẻ có đủ thời gian khám phá, học theo nhóm nhỏ, học ở góc khoa học là phù hợp với trẻ Tuy nhiên để việc học của trẻ đạt hiệu quả tốt nhất, người giáo viên cần phải hệ thống hoá, chính xác hoá kiến thức, kỹ năng cho trẻ thông qua việc tổ chức hoạt động có chủ định Tạo cơ hội để trẻ được ứng dụng kiến thức, kỹ năng thông qua các hoạt động thức tế Thứ ba, giáo viên phải nhận thức rõ vai trò của mình trong quá trình tổ chức HĐKPKH cho trẻ Giáo viên là người định hướng, tổ chức hoạt động, là người tạo cơ hội, tạo tình huống, tạo môi trường thuận lợi để trẻ tích cực hoạt động Trong khi tổ chức HĐKPKH giáo viên phải biết tôn trọng mọi ý kiến riêng của trẻ Chính

sự tôn trọng trẻ sẽ kích thích được tính độc lập, chủ động, sáng tạo, sự tự tin ở trẻ

Đó là điều kiện, phẩm chất rất quan trọng để tính tích cực nhận thức của mỗi cá nhân trẻ được phát huy

Tóm lại: HĐKPKH ở trường mầm non góp phần quan trọng trong việc phát

triển nhận thức của trẻ Giáo viên cần khai thác thế mạnh của hoạt động này để phát triển nhận thức, phát huy TTCNT của trẻ

1.1.3 Đặc điểm phát triển tâm lý và đặc điểm nhận thức về các hiện tượng tự nhiên của trẻ 5-6 tuổi

1.1.3.1 Đặc điểm phát triển tâm lý của trẻ 5-6 Tuổi

Đối với trẻ mẫu giáo lớn, cảm giác, tri giác ngày càng hoàn thiện và nâng cao Cảm giác của trẻ trở nên nhạy cảm hơn, chính xác hơn và có tính chất tự giác (độ nhạy cảm của các giác quan được tinh nhanh hơn) Đến cuối tuổi mẫu giáo, trẻ bắt đầu có khă năng tri giác có kế hoạch, có hệ thống những sự vật, hiện tượng xung quanh Trẻ tri giác chính xác hơn, phân biệt các đối tượng nhanh hơn Tri giác của trẻ thường gắn với các hoạt động của chúng Cho trẻ tham gia tích cực vào các hoạt động, các sự vật, hiện tượng sinh động hấp dẫn thì tri giác của trẻ càng phát triển và đạt kết quả tốt [23]

1.1.3.2 Đặc điểm phát triển tư duy

Ở trẻ 5-6 tuổi đã phát triển cả ba loại tư duy: Tư duy trực quan - hành động,

tư duy trực quan - hình tượng, tư duy trừu tượng Trong đó kiểu tư duy trực quan- hình tượng vẫn chiếm ưu thế Đặc biệt có một kiểu tư duy mới xuất hiện, nó là bước trung gian của sự chuyển tiếp từ tư duy trực quan - hình tượng đến tư duy lôgic, đó là tư duy trực quan - sơ đồ Tư duy trực quan- sơ đồ vẫn giữ tính chất hình tượng, song bản thân hình tượng trở nên khác trước: Hình tượng đã bị mất đi chi tiết rườm rà mà chỉ còn giữ lại những yếu tố giúp trẻ phản ánh một cách khái quát về những sự vật chứ không phải là từng sự vật riêng lẻ Kiểu tư duy này tạo ra cho trẻ một khả năng phản ánh những mối liên hệ tồn tại khách quan, là điều kiện cần thiết để đạt tới tri thức khái quát Nhờ đó, một số yếu tố của tư duy lôgic được xuất hiện, tạo cho trẻ có khả năng khái quát hoá, phán đoán, suy luận và hình thành được một số khái niệm đơn giản [21]

1.1.3.3 Đặc điểm phát triển chú ý, trí nhớ, tưởng tượng

Chú ý: Chú ý có chủ định bắt đầu phát triển mạnh nhưng chú ý không chủ định vẫn chiếm ưu thế Chú ý của trẻ bền vững hơn, tập trung hơn Trẻ dễ tập trung chú ý vào đối tượng sinh động, hấp dẫn, còn đơn điệu thì dễ chán

Trí nhớ: Dù có tính ổn định hơn, bền vững hơn nhưng về cơ bản vẫn là trí nhớ mang tính không chủ định Trẻ dễ dàng ghi nhớ những gì gây ấn tượng mạnh

mẽ, còn những gì trừu tượng, khô khan khó nhớ

Tưởng tượng của trẻ 5-6 tuổi phần lớn là không chủ định Những gì làm cho trẻ xúc động mạnh mẽ trở thành đối tượng của tưởng tượng Đồng thời đã xuất hiện tưởng tưởng tượng có chủ định, đặc biệt trong các hoạt động sáng tạo trẻ đã

có khả năng hoạt động theo một ý đồ mà mình đã đặt ra từ trước [21]

Tình cảm đạo đức thể hiện trẻ rất dễ xúc động và đồng cảm với con người và cảnh vật xung quanh Trẻ ý thức được nhiều hành vi tốt đẹp cần thực hiện để làm vui lòng mọi người

Tình cảm thẩm mỹ: Trẻ đã có nhận thức về cái đẹp, trẻ biết yêu cái đẹp, mong muốn làm ra cái đẹp Xúc cảm thẩm mỹ, óc thẩm mỹ được phát triển

Ý chí: Do trẻ đã có khả năng làm chủ được hành vi, dần dần đã xác định rõ mục đích của hành động Tính mục đích, tính kế hoạch, tinh thần trách nhiệm của bản thân trong các hoạt động ngày càng được trẻ xác định một cách có ý thức

1.1.3.5 Đặc điểm nhận thức của trẻ 5-6 tuổi về các hiện tượng tự nhiên

Đặc điểm nhận thức: Khả năng nhận thức của trẻ mẫu giáo được phát triển qua việc tiếp xúc, tìm hiểu các đồ dùng, đồ chơi và các nguyên vật liệu, qua các hoạt động tìm hiểu cây cối, con vật, các HTTN Đặc điểm phát triển nhận thức của trẻ 5-6 tuổi thể hiện qua các mốc phát triển sau đây:

- Có nhiều thông tin về một số sự vật, hiện tượng nào đó nhưng chưa có hiểu biết đầy đủ về sự vật, hiện tượng đó

- Có thể tự tạo ra các thí nghiệm để xem các việc gì sẽ xảy ra và nghĩ ra lời giải thích cho những gì trẻ quan sát được, mặc dù trẻ vẫn chưa đủ khả năng sử dụng suy luận lôgic và trừu tượng

- Có thể làm một số thí nghiệm do cô hướng dẫn và có thể giải thích theo nhiều cách khác nhau

- Thường dành nhiều thời gian và chú ý hơn vào các hoạt động mà trẻ thích Thích chơi theo nhóm 5-6 trẻ và thích trao đổi trong nhóm nhỏ

- Có thể nắm bắt các khái niệm trừu tượng nhưng trẻ vẫn cần các sự việc thực để giải thích các khái niệm đó

- Thích vẽ, viết để ghi lại các sự việc [9]

Một số đặc điểm nhận thức về các HTTN của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

Hiện tượng tự nhiên là những gì xảy ra, tồn tại mà không phải do con người mới có Ví dụ như mưa là một hiện tượng tự nhiên Trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi đã có khả năng nhận thức được các sự vật, hiện tượng xung quanh, trong đó có các HTTN

Trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi có nhu cầu rất lớn trong việc tiếp xúc và nhận thức về các sự vật, hiện tượng tự nhiên Sự nhận thức không chỉ giới hạn bởi sự nhận thức các sự vật, hiện tượng đơn lẻ, các thuộc tính bên ngoài của sự vật hiện tượng mà chúng có mong muốn được tìm hiểu bản chất, mối liên hệ, quan hệ của các sự vật hiện tượng Các công trình nghiên cứu giáo dục học đã chứng minh rằng, trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi có thể hiểu được ảnh hưởng của các yếu tố như nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng tới sự sống và phát triển của thế giới thực vật Bên cạnh đó, trong các chương trình chăm sóc giáo dục trẻ mầm non đã đưa nội dung cho trẻ tìm hiểu, khám phá các đối tượng, hiện tượng của tự nhiên như đất, đá, cát, nước, ánh sáng, không khí và các hiện tượng thời tiết [6]

Điều đó chứng tỏ rằng trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi đã có khả năng nhận thức được tính chất, ích lợi, mối quan hệ của các đối tượng, hiện tượng của tự nhiên

Ở trẻ 5-6 tuổi đã phát triển khả năng phân tích - tổng hợp một cách đáng kể Trẻ có khả năng phân biệt đặc điểm cá thể và đặc điểm chung của các sự vật, hiện tượng

tự nhiên và khái quát, phân loại chúng theo những dấu hiệu đặc trưng Ở trẻ đã bắt đầu hình thành yếu tố đầu tiên của tư duy lôgic Tuy nhiên nhận thức của trẻ 5-6 tuổi về môi trường tự nhiên nói chung, HTTN nói riêng vẫn còn mang nặng cảm tính và tính trực quan Nhận thức của trẻ chủ yếu thông qua hoạt động trực tiếp Vì vậy tổ chức quá trình cho trẻ khám phá các đối tượng, hiện tượng của tự nhiên mang tính khám phá, trải nghiệm là phù hợp với lứa tuổi này

Một đặc điểm nữa là tính chủ định trong hoạt động tâm lý của trẻ cũng bắt đầu phát triển một cách đáng kể, tuy vậy tính không chủ định vẫn chiếm ưu thế Do

đó muốn phát huy TTCNT của trẻ trong quá trình tìm hiểu, khám phá các HTTN, nhà giáo dục cần phải tạo ra và thường xuyên duy trì hứng thú của trẻ, làm cho tính chủ định của trẻ trong các hoạt động tìm hiểu, khám phá được tăng lên Giáo viên cần giúp trẻ biết hành động có suy nghĩ, có mục đích, có kế hoạch

Một số tác giả cho rằng, đặc điểm chính trong trong quá trình nhận biết của trẻ mẫu giáo nói chung, trẻ 5-6 tuổi nói riêng là chủ nghĩa tự kỉ trung tâm cùng với khả năng nhận thức của trẻ chưa hoàn chỉnh sẽ dẫn đến việc “nhân cách hoá” sự vật, hiện tượng trong quan hệ với thiên nhiên Trẻ giải thích các mối quan hệ nhân

- quả trong môi trường tự nhiên xung quanh chúng tương tự như những mối quan

hệ giữa người với người

Những đặc điểm phát triển tâm lý, nhận thức và một số đặc điểm nhận thức về các HTTN của trẻ 5-6 tuổi làm cơ sở để nhà giáo dục xem xét, đề xuất tổ chức HĐKPKH về các HTTN nhằm phát huy TTCNT của trẻ

1.1.4 Hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên của trẻ 5-6 tuổi trong trường mầm non

1.1.4.1 Mục đích, ý nghĩa của hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên

Mục đích chính của HĐKPKH cho trẻ ở trường mầm non không phải là cung cấp những kiến thức khoa học mà là cho trẻ được trải nghiệm, tìm tòi, khám phá những gì trẻ quan tâm và muốn tìm hiểu Đối với trẻ mầm non, học khoa học chủ yếu là học cách suy nghĩ chứ chưa phải là học những quy luật của khoa học Điều quan trọng là giáo viên giúp trẻ suy nghĩ nhiều hơn về những gì chúng nhìn thấy và đang làm, kích thích trẻ quan sát, xem xét, suy luận, phỏng đoán về các

sự vật và hiện tượng xung quanh

Với quan niệm về cách dạy, cách học khoa học như trên, HĐKPKH chủ yếu nhằm: Phát triển ở trẻ tính tò mò, ham hiểu biết, tích cực tìm tòi, khám phá các sự vật và hiện tượng xung quanh; khả năng nhận biết, phân biệt bằng các giác quan, khả năng quan sát, so sánh, phân loại, suy luận và phỏng đoán, tìm ra mối liên hệ nhân quả, óc tưởng tượng, khả năng chú ý, ghi nhớ có chủ định; khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề trong cuộc sống hàng ngày theo những cách khác nhau, khả năng diễn đạt những suy nghĩ; một số hiểu biết ban đầu về cơ thể con người, cây cối, con vật, đồ vật, một số hiện tượng tự nhiên

Cùng với các hoạt động khác, HĐKPKH góp phần phát triển toàn diện cho trẻ Trước hết HĐKPKH góp phần phát triển nhận thức cho trẻ Thông qua quá trình khám phá khoa học về các sự vật, hiện tượng xung quanh, trẻ được trực tiếp tiếp xúc với các đối tượng, điều đó làm thoả mãn tính tò mò, lòng ham hiểu biết, kích thích và nuôi dưỡng hứng thú của trẻ Bản thân HĐKPKH như là hoạt động trong phòng thí nghiệm, qua hoạt động này trẻ được trực tiếp thao tác, hành động, hoạt động với đối tượng, trẻ được thử và sai, được sử dụng các giác quan để khám phá nhờ đó mà các quá trình tâm lý được rèn luyện, phát triển: Cảm giác, tri giác, trí nhớ, tư duy, ngôn ngữ, tưởng tượng Trong quá trình tìm hiểu, khám phá khoa học góp phần hình thành ở trẻ những biểu tượng đúng đắn về các sự vật, hiện

tượng xung quanh: Tên gọi, đặc điểm, thuộc tính, tính chất, mối liên hệ Trong HĐKPKH đặt ra rất nhiều nhiệm vụ nhận thức đòi hỏi trẻ phải giải quyết: Trẻ phải suy nghĩ tìm lời giải đáp, tìm phương án giải quyết, đưa ra dự đoán Do vậy tính độc lập, chủ động, tích cực, tự giác, sáng tạo của trẻ phát triển Vì vậy, HĐKPKH góp một phần quan trọng trong việc phát triển nhận thức cũng như phát huy TTCNT của trẻ

Ngoài ra HĐKPKH còn góp phần quan trọng vào việc phát triển ngôn ngữ, tình cảm - xã hội, thẩm mỹ, thể chất cho trẻ

1.1.4.2 Nội dung hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên

Trẻ lứa tuổi mầm non, chúng rất quan tâm chú ý những gì gần gũi, thiết thực với bản thân Cây cối, con vật, các HTTN là đối tượng nhận thức của trẻ đồng thời

là phương tiện giáo dục trẻ rất hữu hiệu Do vậy việc lựa chọn nội dung cho trẻ khám phá khoa học phải là những gì gần gũi, quen thuộc Các bộ phận cơ thể con người, đồ vật và chất liệu, thực vật, động vật, các HTTN là những nội dung được lựa chọn cho trẻ khám phá khoa học

Đối với trẻ 5-6 tuổi, sự phát triển nhận thức, vốn sống, vốn kinh nghiệm phát triển hơn các độ tuổi trước nên nội dung khám phá khoa học sẽ được mở rộng hơn, đòi hỏi trẻ phải sử dụng các thao tác tư duy, các kỹ năng nhận thức phức tạp hơn để giải quyết nhiệm vụ nhận thức đa dạng

Trong “Hướng dẫn thực hiện chương trình chăm sóc - giáo dục mầm non mẫu giáo lớn 5-6 tuổi” nội dung cho trẻ khám phá khoa học về các HTTN là: Thời tiết, ngày và đêm, mặt trời và mặt trăng; Nước, đất, cát, ánh sáng, không khí Đây

là những đối tượng, hiện tượng gần gũi, có tác động, ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống hàng ngày của trẻ nên việc lựa chọn các nội dung này cho trẻ khám phá khoa học là hết sức có ý nghĩa Nó sẽ tạo cơ hội để trẻ tăng thêm hiểu biết qua đó giáo dục thái độ đúng đắn, thân thiện với môi trường Các nội dung khám phá cụ thể

giáo viên căn cứ vào nhu cầu, hứng thú, khả năng nhận thức của trẻ để xác định cho phù hợp

1.1.4.3 Tổ chức hoạt động khám phá khoa học trong trường mầm non

Tổ chức HĐKPKH cho trẻ ở trường mầm non được dựa trên quan điểm: Tôn trọng nhu cầu tìm hiểu, khám phá của trẻ; chú trọng vào quá trình hơn là kết quả; dạy ở mọi lúc mọi nơi, mọi thời điểm thích hợp

Giáo viên mầm non dạy khoa học cho trẻ qua các hoạt động hàng ngày cần

ý thức rõ điều này khi tổ chức cho trẻ trộn các mầu vẽ, chơi với nước đều có thể đem lại những kinh nghiệm, hiểu biết khoa học cho trẻ Dạy khoa học cho trẻ nhỏ nên chú trọng vào quá trình hơn là vào kết quả Trẻ cần được hành động với đối tượng, tác động vào đối tượng, trải nghiệm trực tiếp với đối tượng và tiếp tục hành động cho đến tận khi trẻ hài lòng với kết quả thu được Trên cơ sở đó, giáo viên hiểu trẻ học như thế nào để là người trợ giúp việc học của trẻ, khuyến khích trẻ suy nghĩ và hành động dựa trên những ý tưởng, mà không phải là người giảng giải kiến thức cho trẻ Điều đó cũng có nghĩa là trẻ cần được lôi cuốn vào các quá trình thăm

dò, thử nghiệm, khám phá thế giới và trau dồi các kỹ năng: Quan sát, so sánh, phân loại, thử nghiệm, phỏng đoán, suy luận thích hợp với các tình huống của hoạt động cụ thể:

Để tạo những cơ hội khám phá khoa học cho trẻ, giáo viên cần:

- Lập kế hoạch cho các hoạt động và trải nghiệm để phát triển nhận thức cho trẻ trong tất cả các thời điểm của chế độ sinh hoạt một ngày, theo nhóm nhỏ và nhóm lớn

- Tạo cho trẻ môi trường hoạt động khoa học phong phú, hấp dẫn với các đồ dùng, đồ chơi, các nguyên vật liệu khác nhau

- Sử dụng những câu hỏi gợi mở để giúp trẻ phát triển suy nghĩ của mình

- Cho trẻ được hoạt động và làm những công việc phục vụ cho bản thân trẻ

vì những công việc đó có thể sẽ là bài học và trải nghiệm tốt cho trẻ về khoa học

Tổ chức HĐKPKH cho trẻ được thông qua hoạt động ở mọi lúc mọi nơi và hoạt động học có chủ định Mỗi hình thức tổ chức đều có những ưu điểm riêng, giáo viên cần tận dụng linh hoạt các hình thức để giúp cho việc học khoa học của trẻ đạt hiệu quả tốt nhất

Học ở mọi lúc, mọi nơi rất cần thiết và phù hợp với trẻ nhỏ Giáo viên cần tận dụng mọi điều kiện, hoàn cảnh sẵn có để cho trẻ quan sát, hoạt động Thông qua hoạt động góc khoa học, cần cho trẻ hoạt động cá nhân hoặc theo nhóm nhỏ, khuyến khích mọi trẻ đều tham gia Ở góc khoa học cần khuyến khích trẻ sưu tầm, làm các thí nghiệm, đọc sách khoa học cho trẻ nghe Thông qua hoạt động ở các thời điểm khác như hoạt động ngoài trời, lao động, tạo hình, trò chơi cần tạo cơ hội để trẻ vận dụng hiểu biết vào các hoạt động đó và khuyến khích trẻ tiếp tục tìm hiểu, khám phá nếu trẻ vẫn có nhu cầu Giáo viên cần kích thích và duy trì hứng thú của trẻ trong quá trình hoạt động Sau mỗi lần tham gia hoạt động, khuyến khích trẻ chia sẻ với cô với bạn về những điều đã phát hiện, khám phá được, cũng như những điều muốn tiếp tục tìm hiểu Giáo viên cần kiểm tra kết quả hoạt động

để kịp thời khích lệ cũng như trợ giúp trẻ

Thông qua hoạt động học có chủ định, giáo viên giúp trẻ học, tiếp thu kiến thức và kỹ năng theo quy trình, có mục đích, có kế hoạch và được dự định từ trước

Tổ chức HĐKPKH ở hoạt động học có chủ định nhằm cung cấp cho trẻ những nội dung mới, giúp trẻ hệ thống hoá, chính xác hoá những kiến thức, kỹ năng đã thu nhận được một cách ngẫu nhiên trong khi chơi, trong khi tham gia vào các hoạt động sinh hoạt hàng ngày, chuẩn bị cho trẻ những yếu tố cần thiết để tham gia vào hoạt động học tập sau này Trong HĐKPKH cô giáo là người trực tiếp đặt trẻ vào nhiệm vụ nhận thức với tình huống phù hợp và qua chơi; hướng dẫn và tổ chức hoạt động của trẻ theo quy trình và phương pháp phù hợp với lứa tuổi - trẻ là chủ thể tích cực, chủ động tham gia vào hoạt động, giải quyết nhiệm vụ để nhận thức

Khi hướng dẫn trẻ tìm hiểu, khám phá các HTTN giáo viên cần:

- Quan sát trẻ, tìm hiểu khả năng, nhu cầu, hứng thú của trẻ

- Coi trọng việc lập kế hoạch Lập kế hoạch tổ chức HĐKPKH về các HTTN phải nhằm tích cực hoá hoạt động nhận thức của trẻ, tức là kế hoạch phải tác động đến mọi trẻ, kích thích hoạt động nhận thức của trẻ trong quá trình tìm hiểu, khám phá các HTTN Kế hoạch cần được xác định như là một phát huy TTCNT của trẻ

- Tăng cường cho trẻ được tiếp xúc trực tiếp, nhiều lần với các đối tượng, hiện tượng tự nhiên bằng các giác quan khác nhau

- Tạo mọi điều kiện để trẻ được trải nghiệm trực tiếp với các đối tượng, hiện tượng của tự nhiên như quan sát, xem xét, thử nghiệm, đối chiếu, làm các thí nghiệm đơn giản, sử dụng các hiện tượng đơn giản xảy ra trong cuộc sống hàng ngày để kích thích trẻ suy nghĩ, tìm tòi, khám phá

- Khuyến khích trẻ tích cực tham gia vào quá trình tìm hiểu, khám phá bằng cách tổ chức môi trường hoạt động phong phú, hấp dẫn, có tác dụng thúc đẩy học tập Lôi cuốn trẻ tham gia vào quá trình thăm dò, thử nghiệm khám phá, biểu đạt bằng cách trò chuyện gợi mở để dẫn dắt, điều khiển hoạt động nhận thức, kích thích tính TTCNT của trẻ

- Giáo viên là người tổ chức, hướng dẫn, tạo điều kiện, trợ giúp, dẫn dắt trẻ hoạt động, trẻ là chủ thể tích cực hoạt động

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc phát huy TTCNT của trẻ 5-6 tuổi trong HĐKPKH về các HTTN

1.2.1 Kết quả thực trạng về mức độ biểu hiện TTCNT của trẻ 5 - 6 tuổi trong hoạt động khám phá khoa học về các hiện tượng tự nhiên

1.2.1.1 Mục đích khảo sát

Xác định thực trạng về mức độ biểu hiện TTCNT của trẻ 5-6 tuổi trong HĐKPKH về các HTTN làm cơ sở thực tế để đề ra một số biện pháp phát huy TTCNT của trẻ 5-6 tuổi trong HĐKPKH về các HTTN ở trường mầm non

1.2.1.2 Nội dung khảo sát

Khảo sát mức độ biểu hiện TTCNT của trẻ 5-6 tuổi trong HĐKPKH về các HTTN với các nội dung sau:

- Thái độ nhận thức của trẻ trong quá trình tìm hiểu, khám phá các HTTN: Nhu cầu, hứng thú nhận thức, sự tích cực, tự giác của trẻ

- Khả năng nhận thức của trẻ trong quá trình tìm hiểu, khám phá các HTTN: Khả năng sử dụng các giác quan, các thao tác tư duy; khả năng biểu đạt bằng lời nói và các cách khác; khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng vào việc giải quyết nhiệm vụ nhận thức

- Biểu hiện của ý chí và sáng tạo trong quá trình tìm hiểu, khám phá các HTTN: Độc lập, tự chủ; sự nỗ lực; sự sáng tạo

1.2.1.3 Phương pháp khảo sát

Nhằm đảm bảo cho việc đánh giá thực trạng được khách quan và chính xác chúng tôi đã sử dụng phối hợp nhiều phương pháp để thu thập và xử lý thông tin: quan sát, ghi chép các biểu hiện TTCNT của trẻ trong HĐKPKH về các HTTN, trao đổi, trò chuyện với trẻ, trao đổi với giáo viên đứng lớp để biết thêm thông tin

vể trẻ Sử dụng phương pháp toán thống kê và tính % để xử lý số liệu

a Mẫu khảo sát:

Chúng tôi tiến hành khảo sát mức độ biểu hiện TTCNT của trẻ trong HĐKPKH về các HTTN trên mẫu là 70 trẻ thuộc các lớp mẫu giáo 5 tuổi tại trường mầm non Vĩnh Chân, Mai Tùng – huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ

b Các tiêu chí đánh giá:

* Các tiêu chí đánh giá

- Tiêu chí 1: Đánh giá biểu hiện về thái độ nhận thức (5,0 điểm)

+ Biểu hiện về nhu cầu nhận thức:

+ Biểu hiện về hứng thú nhận thức

+ Biểu hiện của sự tự giác, tích cực

- Tiêu chí 2: Đánh giá biểu hiện về kỹ năng nhận thức (5,0 điểm)

+ Khả năng huy động các giác quan, các thao tác tư duy

+ Khả năng biểu đạt suy nghĩ, hiểu biết bằng các cách khác nhau

+ Khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng đã có vào việc giải quyết các nhiệm

vụ nhận thức

- Tiêu chí 3: đánh giá biểu hiện về ý chí và sáng tạo (5,0 điểm)

+ Thể hiện sự độc lập, tự chủ giải quyết các nhiệm vụ nhận thức

+ Thể hiện sự nỗ lực hoàn thành nhiệm vụ

Trẻ tích cực đặt các câu hỏi, nêu thắc mắc về các hiện tượng tự nhiên xung

quanh cho cô, cho bạn, muốn tìm hiểu đến cùng nguyên nhân của hiện tượng, có

mong muốn được biết nhiều hơn nữa về các hiện tượng đang tìm hiểu Trẻ rất hào

hứng, thích thú, tập trung chú ý cao trong quá trình tiếp xúc, tìm hiểu, khám phá

các HTTN Trẻ rất tích cực giơ tay phát biểu, đưa ra ý kiến, quan sát, xem xét các

sự vật, hiện tượng

Mức độ cao: 4 điểm

Trẻ biết đặt câu hỏi cho cô, cho bạn trong quá trình tìm hiểu khám phá các

HTTN, có mong muốn được giải đáp các thắc mắc nêu ra Trẻ thích thú, tập trung

chú ý cao trong quá trình tiếp xúc, tìm hiểu, khám phá các HTTN Trẻ tích cực

đưa ra các ý kiến, tích cực quan sát, xem xét các sự vật hiện tượng

Mức độ trung bình: 3 điểm

Trẻ có thể hiện sự tò mò trước các HTTN như biết nêu lên một vài câu hỏi, thắc mắc về các HTTN Trẻ ít biểu lộ sự thích thú, có tập trung chú ý trong quá trình tiếp xúc, tìm hiểu, khám phá các HTTN song đôi lúc còn xao nhãng Trẻ có đưa ra ý kiến, có quan sát, xem xét các sự vật hiện tượng nhưng giáo viên phải khích lệ, gợi mở

Mức độ rất thấp: 1 điểm

Trẻ tỏ thái độ thờ ơ trong quá trình khám phá các hiện tượng tự nhiên

* Thang đánh giá biểu hiện về kỹ năng nhận thức

Mức độ rất cao: 5 điểm

Trẻ tích cực huy động các giác quan, các thao tác tư duy tham gia vào quá trình quan sát, so sánh, phân loại, suy luận, phỏng đoán, thử nghiệm để nhận biết, phát hiện, giải thích các hiện tượng Trẻ tích cực dùng lời nói, hành động, hình vẽ để biểu đạt điều mình suy nghĩ, phát hiện được Trẻ rất tích cực vận dụng kiến thức, kỹ năng đã có để giải quyết các bài tập, tình huống, nhiệm vụ nhận thức mà

cô hoặc trẻ đặt ra

Mức độ cao: 4 điểm

Trẻ biết sử dụng các giác quan, các thao tác tư duy cần thiết tham gia vào quá trình khám phá Trẻ biết biểu đạt suy nghĩ, hiểu biết của mình bằng một vài cách khác nhau để chia sẻ với cô, với bạn những điều suy nghĩ, phát hiện được Trẻ biết vận dụng kiến thức, kỹ năng vào việc giải quyết nhiệm vụ nhận thức

Mức độ trung bình: 3 điểm

Trẻ có huy động một vài giác quan, thao tác tư duy tham gia vào quá trình khám phá Trẻ biết dùng lời nói và cách khác để biểu đạt suy nghĩ hiểu biết của mình với cô, với bạn nhưng còn gặp khó khăn, cần được gợi ý Trẻ cần được giáo viên gợi mở mới biết vận dụng kiến thức, kỹ năng đã có vào việc giải quyết các bài tập, tình huống, nhiệm vụ nhận thức

Mức độ thấp: 2 điểm

Trẻ có sử dụng một vài giác quan, thao tác tư duy tham gia vào quá trình khám phá song cần sự gợi ý của cô Trẻ có biểu đạt bằng lời nói nhưng rất ít, không thường xuyên Trẻ không vận dụng được kiến thức, kỹ năng đã có vào việc giải quyết nhiệm vụ nhận thức

Mức độ cao: 4 điểm

Trẻ có độc lập, tự tin trong quá trình giải quyết các nhiệm vụ nhận thức Có

nỗ lực để hoàn thành nhiệm vụ đặt ra Trẻ có cách giải quyết nhiệm vụ nhận thức riêng

Mức độ trung bình: 3 điểm

Trẻ cần sự giúp đỡ của bạn, của cô trong khi giải quyết nhiệm vụ nhận thức Trẻ có nỗ lực để hoàn thành nhiệm vụ nhưng đôi lúc tỏ ra thiếu kiên trì, cần cô

khích lệ Trẻ cần gợi ý, hướng dẫn của cô mới đưa ra cách giải quyết nhiệm vụ nhận thức

Mức độ thấp: 2 điểm

Trẻ chưa tự mình tìm kiếm phương thức giải quyết các nhiệm vụ nhận thức, hoàn toàn phụ thuộc vào hướng dẫn của giáo viên Trẻ có tham gia giải quyết nhiệm vụ nhận thức nhưng bỏ giở giữa chừng Trẻ không đưa ra được cách giải

Bảng 1.1: Kết quả khảo sát mức độ biểu hiện TTCNT của trẻ 5-6 tuổi trong HĐKPKH về các HTTN

Kỹ năng nhận thức

Ý chí, sáng tạo

Kết quả khảo sát ở bảng 1.1 cho thấy:

- Đa số trẻ đều có biểu hiện TTCNT trong HĐKPKH về các HTTN song còn

ở mức độ thấp Cụ thể là điểm trung bình đạt 7,23 điểm

- Có thể thấy những biểu hiện về thái độ nhận thức, biểu hiện về khả năng nhận thức, biểu hiện về ý chí, sáng tạo ở trẻ là không có sự chênh lệch đáng kể Tuy nhiên biểu hiện về ý chí, sáng tạo của trẻ có điểm TB thấp nhất (đạt 2,35 điểm), biểu hiện về thái độ nhận thức có điểm TB cao nhất (đạt 2,50 điểm) Điều

đó chứng tỏ giữa các tiêu chí có mối quan hệ, chúng ảnh hưởng và chi phối lẫn nhau Điểm trung bình của từng tiêu chí cụ thể cũng có sự chênh lệch Cụ thể:

- Tiêu chí đánh giá biểu hiện về thái độ nhận thức:

+ Biểu hiện về nhu cầu nhận thức: Qua dự các hoạt động, quan sát trẻ, chúng tôi nhận thấy rằng đa số trẻ chưa hoặc ít thể hiện nhu cầu của mình Hầu hết trẻ chỉ lắng nghe câu hỏi và câu trả lời của cô, của bạn Một số ít trẻ thể hiện tính tò mò, ham hiểu biết, muốn được tìm hiểu, khám phá xung quanh, đặc biệt là những gì mới lạ, chưa biết Biểu hiện là trẻ đặt câu hỏi, nêu thắc mắc của mình về điều chưa biết và muốn được giải thích, muốn được hoạt động trực tiếp như cầm nắm, sò mó Tuy nhiên chỉ tập trung ở một vài trẻ có nhận thức khá tốt Có một vài trẻ đặt câu hỏi cho cô nhưng không thể hiện nhu cầu được giải đáp

+ Biểu hiện về hứng thú nhận thức: Hầu hết trẻ đều có hứng thú với quá trình tiếp xúc, tìm hiểu, khám phá các HTTN Tuy nhiên hứng thú của trẻ không bền vững, đa số trẻ chỉ tập trung chú ý vào lúc đầu của hoạt động, hoặc khi có đối tượng mới Trong khi tìm hiểu, khám phá trẻ bị hay xao nhãng hoặc tỏ ra không thích thú Rất ít trẻ duy trì được hứng thú trong suốt hoạt động

+ Biểu hiện về sự tự giác, tích cực: Biểu hiện này ở trẻ còn thấp là do cách cho điểm đối với tiêu chí Mặt khác, qua quan sát trẻ chúng tôi thấy biểu hiện này chỉ được thể hiện ở trẻ khi chúng đã có kiến thức, kỹ năng nhất định Đa số trẻ chưa tích cực trong hoạt động như ít hoặc không giơ tay phát biểu ý kiến, chưa tích cực quan sát, xem xét các sự vật, hiện tượng, còn phải để giáo viên nhắc mới tham

gia hoạt động Một số ít trẻ có biểu hiện tích cực, tự giác trong hoạt động như hay giơ tay phát biểu ý kiến, giơ tay, phát biểu nhiều lần, hoặc rất hay xem xét hiện tượng đang diễn ra

- Tiêu chí đánh giá biểu hiện về khả năng nhận thức:

+ Khả năng huy động các giác quan, các thao tác tư duy: Hầu hết trẻ đều sử dụng các giác quan, các thao tác tư duy để nhận biết, phát hiện, giải thích các hiện tượng trong khi quan sát, so sánh, phân loại, thử nghiệm nhưng mức độ sử dụng không cao Chủ yếu trẻ tham gia vào quá trình quan sát, nhận xét, còn việc sử dụng chúng vào việc so sánh, phân loại, phân nhóm, dự đoán, giải thích, rút ra kết luận còn ít Các giác quan cũng ít được huy động tối đa, tập trung chủ yếu vào việc sử dụng thị giác

+ Khả năng biểu đạt bằng lời nói và bằng các cách khác: Thực tế trẻ đều biết biểu đạt suy nghĩ, hiểu biết của mình nhưng chưa tích cực Hầu hết trẻ chưa chủ động mà cần sự gợi mở của giáo viên Cách biểu đạt bằng lời nói vẫn là chủ yếu còn biểu đạt bằng các cách khác của trẻ còn ít và hạn chế

+ Khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng vào việc giải quyết nhiệm vụ nhận thức: Khả năng này còn thấp do cách cho điểm và đồng thời đây là một tiêu chí khó

Đa phần trẻ biết vận dụng vào việc giải quyết các bài tập, nhiệm vụ đơn giản Còn khả năng vận dụng để giải quyết bài tập, nhiệm vụ mới còn gặp khó khăn, được thể hiện ở một vài trẻ

- Tiêu chí đánh giá biểu hiện về ý chí, sáng tạo:

+ Biểu hiện về độc lập, tự chủ của trẻ trong quá trình giải quyết nhiệm vụ nhận thức: Đa phần trẻ chưa thể hiện sự tự tin, chưa chủ động, độc lập trong quá trình giải quyết nhiệm vụ nhận thức, hầu như trẻ phải cần sự giúp đỡ của cô, của bạn Một số trẻ thể hiện sự thụ động trong hoạt động như chỉ biết làm theo hướng dẫn một cách dập khuôn, máy móc Chỉ có một vài trẻ khá độc lập trong suy nghĩ, hành động, biết chủ động trong hoạt động

+ Biểu hiện về sự nỗ lực của trẻ: Qua quan sát chúng tôi nhận thấy đa số trẻ đều tỏ ra cố gắng để hoàn thành nhiệm vụ, nhưng sự cố gắng của trẻ chưa cao Đôi lúc trẻ tỏ ra thiếu kiên trì, chán nản, muốn bỏ giữa chừng Đa số trẻ cần sự khích lệ của giáo viên mới có thể hoàn thành nhiệm vụ Rất ít trẻ thể hiện sự cố gắng cao

- Lập kế hoạch theo hướng tích cực hoá hoạt động nhận thức của trẻ và biện pháp trò chuyện gợi mở đều có 100% ý kiến giáo viên cho rằng thường xuyên sử dụng các biện pháp này Điều đó chứng tỏ biện pháp lập kế hoạch theo hướng tích cực hoá HĐNT của trẻ và biện pháp trò chuyện gợi mở là rất quan trọng và cần thiết trong quá trình tổ chức HĐKPKH

Theo quy định bao giờ giáo viên cũng phải lên kế hoạch tổ chức các hoạt động cho trẻ theo tháng nên 100% giáo viên khi lên lớp phải có kế hoạch, bài soạn Tuy nhiên khi tham khảo kế hoạch của họ chúng tôi có nhận xét là: Giáo viên chỉ lập kế hoạch chung, còn kế hoạch cụ thể cho từng hoạt động khám phá chưa được giáo viên chú ý nhiều, còn sơ sài Chủ yếu vẫn là chú trọng đến hoạt động của cô,

ít chú ý đến việc thiết kế hoạt động của trẻ vẫn mang tính chất tác động đồng loạt lên tất cả mọi trẻ, ít chú ý đặc điểm cá nhân Nội dung của kế hoạch chưa sâu, chất lượng chưa cao các lớp đôi khi còn giống nhau Điều đó chứng tỏ rằng, khi lập kế hoạch giáo viên chưa đầu tư nhiều, đôi khi còn mang tính hình thức Kế hoạch của giáo viên chưa thực sự tác động đến trẻ, chưa tích cực hoá hoạt động nhận thức của trẻ

Trò chuyện, gợi mở để kích thích trẻ quan sát, suy luận, phỏng đoán là biện pháp khá quan trọng Tuy có 100% ý kiến giáo viên cho rằng thường xuyên sử dụng biện pháp này song quan sát dự giờ cho thấy cách thức gợi mở, trò chuyện của giáo viên lại chưa thực sự kích thích tối đa các khả năng nhận thức của trẻ Hầu như mới chỉ là kích thích trẻ trả lời các câu hỏi do giáo viên đặt ra, còn việc sử dụng trò chuyện, gợi mở để kích thích trẻ suy luận, phỏng đoán, so sánh giáo viên cũng có làm nhưng nhiều khi giáo viên hay nóng vội, chưa dành đủ thời gian cho trẻ suy nghĩ Nghệ thuật, kỹ thuật sử dụng biện pháp này của giáo viên còn hạn chế

- Tạo môi trường phong phú, hấp dẫn trẻ Có 92,3% ý kiến cho rằng thường xuyên sử dụng biện pháp này, có 7,7% ý kiến cho rằng thỉnh thoảng sử dụng

biện pháp này Điều đó chứng tỏ hầu hết giáo viên đều chú ý tạo môi trường cho trẻ hoạt động Đặc biệt giáo viên đã chú ý quan tâm đến việc trang trí lớp học phù hợp với chủ đề Tuy nhiên để tạo ra môi trường thực sự phong phú, hấp dẫn để trẻ là người được hoạt động, được khám phá trong môi trường đó thì giáo viên rất ít chú ý đầu tư Hầu hết họ cho rằng cần có trang thiết bị, cần đầu tư, điều đó cũng không sai song họ chưa tận dụng, khai thác triệt để đồ dùng có sẵn, gần gũi xung quanh, chưa khai thác hết sự tham gia của phụ huynh Cách sắp xếp, tổ chức môi trường cho trẻ hoạt động chưa được giáo viên đầu tư nhiều, còn nghèo nàn, đơn điệu, ít chú ý tạo ra

sự thay đổi trong các góc cho trẻ khám phá Môi trường chưa tạo điều kiện để trẻ tự hoạt động, tự trải nghiệm một cách thật thoải mái Môi trường chưa gợi ý, chưa kích thích được trẻ hoạt động

Sử dụng tình huống có vấn đề là một biện pháp rất quan trọng để kích thích TTCNT của trẻ song chỉ có 38,46% ý kiến cho rằng thường xuyên sử dụng biện pháp này, có 57,69% ý kiến cho rằng thỉnh thoảng sử dụng biện pháp này và có 3,85% ý kiến cho rằng không bao giờ sử dụng Điều đó cho thấy giáo viên đã quan tâm sử dụng tình huống có vấn đề trong quá trình cho trẻ khám phá các HTTN nhưng còn chưa thường xuyên và chưa thực sự coi trọng biện pháp này Thực tế quan sát, dự giờ cho thấy tình huống mà giáo viên đưa ra còn nghèo nàn, chưa kích thích được hứng thú cũng như tích cực tư duy của trẻ Tình huống có vấn đề đôi khi còn chưa phù hợp với nhận thức của trẻ do vậy đôi khi nó lại làm trở ngại nhận thức

Sử dụng các hiện tượng, các các thí nghiệm đơn giản là biện pháp rất quan trọng trong HĐKPKH nhưng chỉ có 11,54% ý kiến cho rằng thường xuyên sử dụng biện pháp này, có 84,62% ý kiến cho rằng có thỉnh thoảng sử dụng, có 3,85% ý kiến cho rằng không bao giờ sử dụng Hầu hết giáo viên đều cho rằng đây là biện pháp kích thích được hứng thú cũng như khả năng tư duy của trẻ nhưng có khó khăn là phải chuẩn các đồ dùng thí nghiệm, nhà trường chưa có sự đầu tư Qua

quan sát chúng tôi thấy một trong những hạn chế nổi bật ở đây là các thí nghiệm giáo viên còn mang tính mô tả cho trẻ quan sát, trẻ ít có cơ hội tham gia trực tiếp, ít tận dụng thí nghiệm để trẻ tự rút ra kết luận, chủ yếu vẫn là sự giảng giải của giáo viên Khi giáo viên sử dụng biện pháp này trong HĐKPKH có gây được hứng thú cho trẻ song chưa thực sự phát huy được TTCNT của trẻ Giáo viên chưa chú ý đến việc tận dụng các hiện tượng đơn giản ở xung quanh, các hiện tượng xảy ra ngay với bản thân trẻ để trẻ tự khám phá

Tóm lại: Qua kết quả thực trạng nhận thức của giáo viên về việc phát huy

TTCNT của trẻ 5-6 tuổi trong HĐKPKH về các HTTN chúng tôi có một số nhận xét sau:

- Đa số trẻ đều có biểu hiện của TTCNT, tuy nhiên mức độ biểu hiện của trẻ

là không đồng đều, hầu hết ở mức độ trung bình và thấp Nhiều trẻ có nhận thức khá song trong các hoạt động trẻ lại chưa bộc lộ hết khả năng cũng như sự tích cực của mình

- Giáo viên mầm non có những đánh giá khác nhau về biểu hiện TTCNT của trẻ, họ đánh giá cao biểu hiện về nhu cầu, hứng thú, sự tích cực, khả năng biểu đạt của trẻ hơn các biểu hiện khác như về tính độc lập, tự chủ, sự nỗ lực, sáng tạo, khả năng vận dụng kiến thức kỹ năng

Tiểu Kết Chương 1

1 TTCNT của trẻ mẫu giáo trong HĐKPKH về các HTTN là một phẩm chất tâm lý cá nhân trong hoạt động nhận thức các HTTN Đó là thái độ tích cực của trẻ trong quá trình tìm hiểu khám phá các HTTN; trẻ chủ động, độc lập, sáng tạo giải quyết các nhiệm vụ nhận thức với sự huy động cao các chức năng tâm lý đặc biệt

là chức năng tư duy Nó góp phần vào việc phát triển nhận thức, phát triển nhận cách trẻ Do vậy, phát huy TTCNT cho trẻ là rất cần thiết

2 Các HTTN vừa là đối tượng nhận thức, vừa là phương tiện để giáo dục trẻ rất hữu hiệu HĐKPKH về các HTTN có ý nghĩa quan trọng đối với việc phát huy TTCNT của trẻ Nó góp phần nâng cao khả năng nhận thức, phát huy tính độc lập, chủ động, sáng tạo và thái độ tích cực của trẻ về các HTTN

3 Phát huy TTCNT của trẻ trong HĐKPKH về các HTTN là những cách thức tổ chức quá trình tìm hiểu, khám phá các HTTN, nhằm phát huy tối đa TTCNT của trẻ Việc đề xuất các biện pháp phát huy TTCNT của trẻ trong HĐKPKH về các HTTN có ý nghĩa đối với việc đổi mới phương pháp dạy và học trong GDMN

- Giáo viên chưa thực sự hiểu một cách đầy đủ về cách dạy và cách học khoa học ở trẻ nhỏ nên còn gặp lúng túng trong nhận thức và thực tiễn

Chương 2

ĐỀ XUẤT MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC NHẬN THỨC CỦA TRẺ 5-6 TUỔI TRONG HOẠT ĐỘNG KHÁM PHÁ KHOA HỌC

VỀ CÁC HIỆN TƯỢNG TỰ NHIÊN

2.1 Một số định hướng cho việc xây dựng biện pháp phát huy TTCNT của trẻ

Mục tiêu giáo dục phát triển nhận thức cho trẻ đặc biệt coi trọng việc hình thành, phát triển thái độ tích cực đối với các hoạt động (tính tò mò, ham hiểu biết, tích cực tìm tòi, khám phá các sự vật, hiện tượng ) và khả năng tư duy của trẻ hơn

là cung cấp kiến thức cho trẻ Quan tâm việc hình thành và phát triển khả năng biểu đạt suy nghĩ của trẻ bằng nhiều cách khác nhau, đặc biệt là khả năng biểu đạt bằng lời nói [17]

2.1.2 Quán triệt quan điểm tích hợp, quan điểm hoạt động, quan điểm cá thể hoá trong giáo dục trẻ

Theo quan điểm tích hợp, trẻ chỉ có thể tiếp nhận các lĩnh vực văn hoá được lồng ghép, đan cài, hoà quyện vào nhau Do vậy các nội dung giáo dục được thiết

kế, tổ chức theo chủ đề, thông qua các hoạt động đa dạng là rất thích hợp với trẻ