DẠY HỌC NGỤ NGÔN HIỆN ĐẠI Ở TIỂU HỌC BẰNG PHƯƠNG PHÁP ĐỌC HIỂU KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Những điểm mới trong phân môn Tập đọc và nhu cầu dạy học đọc hiểu các văn bản ngụ ngôn hiện đại cho học sinh.... Qua đọc hiểu những tác phẩm văn chương thấy được các giá trị đặc sắc của

ii

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HÙNG VƯƠNG

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC VÀ MẦM NON

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HÙNG VƯƠNG

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC VÀ MẦM NON

em thực hiện đề tài của mình

Đặc biệt em xin gửi lời cảm ơn chân thành sâu sắc tới thầy giáo Nguyễn Xuân Huy – Phó trưởng khoa – khoa giáo dục Tiểu học và Mầm non đã rất nhiệt tình giúp đỡ, động viên và đóng góp cho em rất nhiều kinh nghiệm quý báu trong quá trình nghiên cứu đề tài

Bên cạnh đó em cũng nhận được sự giúp đỡ của Ban giám hiệu, các thầy cô và các

em học sinh lớp 2A, 2B trường Tiểu học Trường Thịnh thị xã Phú Thọ - tỉnh Phú Thọ đã tạo điều kiện để em tiến hành thực nghiệm sư phạm, cũng như các ý kiến đóng góp chân thành của các thầy cô trong quá trình thực nghiệm của mình

Ngoài ra, mình xin chân thành cảm ơn các bạn sinh viên lớp K10 ĐHSP Tiểu học

đã động viên giúp đỡ, tạo điều kiện cho mình trong suốt quá trình nghiên cứu đề tài

Do quỹ thời gian có hạn, trình độ hiểu biết của bản thâncó hạn, nên chắc chắn đề tài khóa luận của em còn nhiều thiếu sót nhất định Em mong được sự đóng góp chân thành của các thầy cô giáo và các bạn sinh viên để đề tài của em được hoàn thiện hơn./

Em xin chân thành cảm ơn!

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục các chữ viết tắt iv

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 4

2.1 Ý nghĩa khoa học 4

2.2 Ý nghĩa thực tiễn 4

3 Mục tiêu của đề tài 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 5

5.1 Đối tượng nghiên cứu 5

5.2 Phạm vi nghiên cứu 5

6 Phương pháp nghiên cứu 5

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết 5

6.2 Phương pháp phân tích 5

6.3 Phương pháp điều tra giáo dục 6

6.4 Phương pháp quan sát sư phạm 6

6.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 6

Chương 1: CƠ SỞ KHOA HỌC DẠY HỌC NGỤ NGÔN HIỆN ĐẠI THEO LÍ THUYẾT ĐỌC HIỂU 7

1.1.Cơ sở lí luận 7

1.1.1.Tổng quan nghiên cứu về dạy học đọc hiểu 7

1.1.1.1.Tình hình nghiên cứu dạy học đọc hiểu ở nước ngoài 7

1.1.1.2 Tình hình nghiên cứu dạy học đọc hiểu ở Việt Nam 8

1.1.1.3 Khái quát chung về dạy học đọc hiểu 10

1.1.2 Đặc điểm ngụ ngôn hiện đại 15

1.1.2.1 Nguồn gốc ngụ ngôn hiện đại 15

1.1.2.2 Đề tài, chủ đề, tư tưởng ngụ ngôn hiện đại 16

1.1.2.3 Cốt truyện và kết cấu ngụ ngôn hiện đại 17

1.1.2.4 Nhân vật ngụ ngôn hiện đại 27

1.1.2.5 Ngôn từ ngụ ngôn hiện đại 28

1.2 Cơ sở thực tiễn 30

1.2.1 Vị trí, nhiệm vụ của phân môn Tập đọc trong nhà trường Tiểu học 30

1.2.1.1 Vị trí của phân môn Tập đọc trong nhà trường Tiểu học 30

1.2.1.2 Nhiệm vụ của phân môn Tập đọc ở nhà trường Tiểu học 31

1.2.2 Thực tiễn dạy học phân môn Tập đọc trong nhà trường Tiểu học hiện nay 32

1.2.3 Quan điểm dạy học đọc hiện nay 37

Tiểu kết chương 1 40

Chương 2: BIỆN PHÁP TỔ CHỨC DẠY HỌC ĐỌC HIỂU CÁC VĂN BẢN NGỤ NGÔN HIỆN ĐẠI CHO HỌC SINH LỚP 2 41

2.1 Khái quát về trường Tiểu học Trường Thịnh - thị xã Phú Thọ - tỉnh Phú Thọ 41

2.1.1 Giới thiệu chung về trường Tiểu học Trường Thịnh 41

2.1.2 Hoạt động dạy học ở trường Tiểu học Trường Thịnh 41

2.2 Thực trạng dạy học đọc hiểu các văn bản ngụ ngôn hiện đại ở lớp 2 42

2.2.1 Sự thay đổi trong cấu trúc chương trình phân môn Tập đọc 42

2.2.2 Những điểm mới trong phân môn Tập đọc và nhu cầu dạy học đọc hiểu các văn bản ngụ ngôn hiện đại cho học sinh 43

2.2.3 Tình hình tiếp cận hướng dạy học đọc hiểu các văn bản ngụ ngôn hiện đại ở trường Tiểu học Trường Thịnh 46

2.3 Cơ sở đề xuất các biện pháp dạy học hiệu quả 48

2.3.1 Đặc điểm tâm sinh lí của học sinh lớp 2 48

2.3.1.1 Đặc điểm về sinh lí 48

2.3.1.2 Đặc điểm về tâm lí 49

2.3.2 Đặc điểm về ngôn ngữ với quá trình nhận thức của trẻ 51

2.3.3 Các nguyên tắc tổ chức dạy học hiệu quả 51

2.3.3.1 Nguyên tắc giao tiếp 52

2.3.3.2 Nguyên tắc phát triển tư duy 52

2.3.3.3 Nguyên tắc chú ý đến đặc điểm tâm lí và trình độ tiếng mẹ đẻ của học sinh 52

2.3.4 Các nhân tố đảm bảo chất lượng dạy học Tiếng Việt 53

2.4 Một số biện nâng cao hoạt động dạy học đọc hiểu các văn bản ngụ ngôn hiện đại 54

2.4.1 Chú trọng vai trò của người học kết hợp với nâng cao tính chủ động của học

sinh 54

2.4.2 Tăng cường tính liên môn trong dạy học đọc hiểu ngụ ngôn hiện đại 57

2.4.3 Kết hợp phương tiện đồ dùng trực quan với văn bản nghệ thuật 59

2.4.4 Đổi mới hình thức dạy học đọc hiểu truyện ngụ ngôn hiện đại 61

2.4.5 Ứng dụng hệ thống bài tập đọc hiểu ngụ ngôn hiện đại 67

2.4.6 Kết hợp dạy học đọc hiểu ngụ ngôn hiện đại với trò chơi học tập 67

Tiểu kết chương 2 71

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 72

3.1 Cơ sở thực nghiệm 72

3.2 Mục tiêu thực nghiệm 72

3.3 Đối tượng thực nghiệm 73

3.4 Nội dung thực nghiệm 73

3.5 Thời gian và địa điểm thực nghiệm 73

3.5.1 Thời gian thực nghiệm 73

3.5.2 Địa điểm thực nghiệm 73

3.6 Tiến hành thực nghiệm 73

3.7 Kết quả thực nghiệm 74

3.7.1 Về phía giáo viên 74

3.7.2 Về phía học sinh 75

Tiểu kết chương 3 80

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 81

1 Kết luận 81

2 Kiến nghị 82

2.1 Đối với nhà trường 82

2.2 Đối với giáo viên 83

2.3 Đối với học sinh 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO 84

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ngày nay, công cuộc đổi mới kinh tế đang diễn ra từng ngày từng giờ trên

khắp đất nước, tri thức là yếu tố quan trọng trong công cuộc đổi mới Do vậy,

để tạo ra đội ngũ nhân lực đáp ứng yêu cầu của lao động và sản xuất hiện đại

đòi hỏi ngành giáo dục dục cần có sự đổi mới về phương pháp dạy học và

giáo dục Nước ta đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đòi hỏi

nguồn nhân lực trí tuệ cao Đồng thời trong quá trình hội nhập khu vực, quốc

tế và xu thế toàn cầu hóa đã tạo những thách thức mới đối với nước ta Một

mặt tạo điều kiện cho giáo dục phát triển, mặt khác nền kinh tế đòi hỏi ngành

giáo dục phải đáp ứng yêu cầu trước mắt và đi đầu định hướng được tương lai

Trong mọi thời kì Đảng và Nhà Nước ta đã thể hiện vai trò của mình đối

với nền giáo dục quốc dân Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng đã kí ban hành

Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban chấp hành Trung ương hóa XI (Nghị

quyết số 29-NQ/TW) với nội dung đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và

đào tạo đáp ứng yêu cầu công nghiện hóa – hiện đại hóa trong điều kiện kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập kinh tế quốc tế Trong hệ thống giáo dục quốc dân, giáo dục Tiểu học là bậc học đầu tiên

của quá trình giáo dục, có vai trò quan trọng trong việc đặt nền móng cho sự

hình thành và phát triển nhân cách, Đảng và Nhà Nước ta đã xác định mục

tiêu giáo dục “Giáo dục Tiểu học là bậc học nền tảng của hệ thống giáo dục

quốc dân, có nhiệm vụ xây dựng và phát triển tình cảm đạo đức, trí tuệ, thẩm

mĩ và thể chất của trẻ em, nhằm hình thành cơ sở ban đầu cho sự phát triển

toàn diện nhân cách con người Việt nam xã hội chủ nghĩa”(điều 2 – Luật phổ

cập giáo dục Tiểu học)

Trong tất cả các môn học ở bậc Tiểu học, môn tiếng Việt có vai trò vô

cùng quan trọng tạo điều kiện cho các em phát triển toàn diện, nâng cao khả

năng cảm thụ tác phẩm văn chương Truyện ngụ ngôn hiện đại là một thể loại

mới được giảng dạy trong nhà trường tiểu học và là thể loại xuất hiện trong bối

cảnh lịch sử xã hội mới mang những đặc điểm của thời đại trên cơ sở tiếp thu ngụ ngôn dân gian

Đọc hiểu là hoạt động cơ bản của con người chiếm lĩnh văn hóa Qua đọc hiểu những tác phẩm văn chương thấy được các giá trị đặc sắc của các yếu tố nghệ thuật, nghĩa văn bản của từ ngữ trong cấu trúc văn bản tạo ra sự hiểu biết thấu đáo về tác phẩm trên cơ sở thống nhất các tiền giả định (vấn đề thể loại, hình tượng, hoàn cảnh diễn xướng, nguyên tắc xây dựng biểu tượng) tăng cường khả năng kết nối kiến thức nhằm mở rộng vốn hiểu biết, bởi đọc hiểu là một cách để người đọc vươn tới những chân trời rộng lớn hơn và mới

lạ của tri thức nhân loại Trong quá trình đó vận dụng thành thạo nội dung đọc hiểu văn bản sẽ góp phần thay đổi hệ hình về phương pháp dạy học tiếng Việt, từng bước chuyển dần việc giảng dạy của một người thành việc đọc của nhiều người trong quá trình dạy học văn

Trong chương trình tiếng Việt 2000, các nhà làm sách đã chú ý khai thác

và đưa thể loại ngụ ngôn hiện đại vào trong chương trình Tiểu học Ngụ ngôn hiện đại chứa đựng trong đó một kho tàng những giá trị văn hóa, những bài học kinh nghiệm, triết lí nhân sinh việc đọc hiểu càng trở nên quan trọng giúp cho người học chiếm lĩnh được nội dung cũng như đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm Dạy học môn tiếng Việt đang là vấn đề được các nhà trường Tiểu học quan tâm, biết đọc các em sẽ biết thêm được một công cụ học tập, để giao tiếp, để có thể nắm được những thông tin trong cuộc sống xã hội Đọc hiểu là phương tiện giúp học sinh tiếp nhận những tri thức của loài người Đọc là một yêu cầu đầu tiên đối với người đi học, đọc giúp các em chiếm lĩnh ngôn ngữ

để dùng trong giao tiếp, học tập, tạo ra hứng thú cũng như động cơ học tập, đọc tạo điều kiện cho học sinh có khả năng tự học, tự tìm hiểu và giải quyết vấn đề Đọc hiểu là một yếu tố không thể thiếu được của con người trong thời đại văn minh Chính vì vậy, ở trường Tiểu học người giáo viên có nhiệm vụ dạy cho học sinh một cách có hệ thống các phương pháp hình thành và phát triển năng lực đọc Đọc hiểu truyện ngụ ngôn hiện đại trong nhà trường Tiểu

học chính là giáo viên phát triển cho các em năng lực đọc và hiểu nội dung những truyện ngụ ngôn nằm trong các phân môn tiếng Việt

Dạy học ngụ ngôn hiện đại bằng phương pháp đọc hiểu sẽ giúp nâng cao khả năng cảm thụ tác phẩm văn chương không chỉ cho giáo viên mà còn bồi dưỡng tình cảm thẩm mĩ cho học sinh Ngụ ngôn hiện đại là thể loại mới xuất hiện việc nghiên cứu thể loại này có ý nghĩa to lớn trong việc giáo dục đức – trí – thể- mĩ cho học sinh Tiếp cận truyện ngụ ngôn hiện đại là cơ hội giúp trẻ nuôi dưỡng, phát triển cảm xúc thẩm mĩ và phát huy trí tưởng tượng, giúp các

em có những kinh nghiệm sống triết lí nhân sinh, làm phong phú tình cảm, đem đến cho trẻ niềm vui, tiếng cười, giúp các em sống tốt hơn Trên cơ sở

đó chúng tôi nghiên cứu thể loại ngụ ngôn hiện đại bằng phương pháp đọc hiểu để dạy và học tốt hơn ở nhà trường Tiểu học

Ngụ ngôn hiện đại là một thể loại mới được hình thành trong bối cảnh văn hóa xã hội mới Vì vậy, nghiên cứu thể loại này còn rất ít, một số nghiên cứu còn sơ sài, thiếu tính khoa học, chưa phản ánh đầy đủ những đặc điểm của ngụ ngôn hiện đại Từ thực tế hiện nay ở những trường Tiểu học cho thấy

kĩ năng đọc hiểu truyện ngụ ngôn hiện đại còn nhiều hạn chế, ngay cả giáo viên chưa tìm ra phương pháp dạy học đọc hiểu phù hợp để nâng cao chất lượng giờ học Việc dạy học của giáo viên thì vẫn còn sử dụng những phương pháp một cách máy móc chưa phát huy được tính chủ động sáng tạo của học sinh cũng như chưa hình thành kĩ năng đọc hiểu truyện ngụ ngôn hiện đại cho học sinh một cách rõ ràng

Khi nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sẽ bổ sung và hoàn thiện những kiến thức đã được tích lũy trong trường sư phạm, đặc biệt là học tốt hơn các môn khoa học xã hội, đặc biệt là học phần văn học trong chương trình Tiểu học Bên cạnh đó, chúng tôi còn bồi dưỡng kiến thức tích lũy kinh nghiệm, nâng cao năng lực của bản thân để phục vụ quá trình giảng dạy sau này

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Dạy học ngụ

ngôn hiện đại ở Tiểu học bằng phương pháp đọc hiểu” làm đề tài khóa luận

tốt nghiệp của mình

2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Làm đa dạng hóa về hình thức và phương pháp tổ chức hoạt động dạy học

- Rèn luyện và phát triển kĩ năng đọc hiểu các văn bản ngụ ngôn hiện đại

- Nâng cao chất lượng học tập dạy học môn tiếng Việt nói chung và nâng cao kĩ năng cảm thụ tác phẩm văn chương cho học sinh

3 Mục tiêu của đề tài

Đề tài hướng tới mục đích nghiên cứu sau:

- Nhận diện được giá trị bản chất của truyện ngụ ngôn hiện đại

- Đề xuất hướng dẫn tổ chức thực hiện các biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học của thể loại trong phân môn Tập đọc trong trường Tiểu học nói chung và khối lớp 2 nói riêng

- Tổ chức thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả dạy học của thể loại truyện kể trong nhà trường Tiểu học

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu bản chất, loại hình đặc trưng đặc điểm ngụ ngôn hiện đại

- Nghiên cứu cơ sở lí luận, cơ sở thực tiễn của phương pháp dạy học đọc hiểu

- Tìm hiểu thực trạng dạy học ngụ ngôn hiện đại bằng phương pháp đọc hiểu, cụ thể ở lớp 2, để từ đó đề xuất một số biện pháp dạy học đọc hiểu các văn bản ngụ ngôn hiện đại

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm nghiệm tính khả thi của các biện pháp trên

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu về dạy học ngụ ngôn hiện đại bằng phương pháp đọc hiểu trong phân môn Tập đọc của học sinh lớp 2 trường Tiểu học Trường Thịnh – thị xã Phú Thọ - tỉnh Phú Thọ

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Phương pháp nghiên cứu lí thuyết là phương pháp tiếp cận hệ thống lí luận về thể loại Đây được coi là công cụ lí thuyết vừa là phương pháp luận để triển khai nghiên cứu các vấn đề tổng quan Phương pháp này giúp tôi phân tích được những vấn đề lí luận về các loại hình của tác phẩm văn học…đồng thời là cơ sở lí thuyết để triển khai đề tài Trên cơ sở đó chúng tôi tiến hành phân tích chương trình SGK, SGV, hướng dẫn học tiếng Việt và một số tài liệu nghiên cứu về truyện ngụ ngôn

6.3 Phương pháp điều tra giáo dục

Là phương pháp khảo sát một nhóm đối tượng trên một diện rộng nhất định nhằm phát hiện những quy luật phân bố, trình độ phát triển Những đặc điểm định tính và định lượng của các đối tượng nghiên cứu Chúng tôi sử dụng phương pháp này nhằm khảo sát thể loại ngụ ngôn nói chung và ngụ ngôn hiện đại nói riêng được triển khai giảng dạy ở nhà trường

6.4 Phương pháp quan sát sư phạm

Quan sát sư phạm là phương pháp thu thập thông tin về quá trình giáo dục, trên cơ sở tri giác trực tiếp các hoạt động sư phạm, cho ta những tài liệu sống về thực tiễn giáo dục để có thể khái quát, đưa ra những biện pháp phương pháp phù hợp

6.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Là phương pháp thu thập các sự kiện trong những điều kiện được tạo ra một cách chủ động của nhà nghiên cứu đảm bảo sự thể hiện tích cực, hiện tượng sự kiện cầm nghiên cứu Thực nghiệm sư phạm là phương pháp nghiên cứu chủ động tác động đến dối tượng nghiên cứu những điều kiện được khống chế nhằm xác định mối quan hệ nhân quả giữa từng nhân tố nghiên cứu Mục đích sử dụng phương pháp này là nhằm kiểm tra những giả thuyết, khẳng định

hoặc bác bỏ những biện pháp, cách thức nào đó

Chương 1

CƠ SỞ KHOA HỌC DẠY HỌC NGỤ NGÔN HIỆN ĐẠI

THEO LÍ THUYẾT ĐỌC HIỂU 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Tổng quan nghiên cứu về dạy học đọc hiểu

1.1.1.1 Tình hình nghiên cứu dạy học đọc hiểu ở nước ngoài

Môn tiếng Việt nói chung và phân môn Tập đọc nói riêng ở Tiểu học đều hình thành khả năng đọc, phát triển ngôn ngữ cho học sinh, tạo điều kiện cho học sinh học tập tốt các môn học khác cũng như tham gia vào quá trình giao tiếp Vấn đề dạy học đọc hiểu cho học sinh được nghiên cứu rất nhiều trong những năm qua Trên thế giới, ở các nước Âu Mĩ lí thuyết dạy học đọc hiểu

và phương pháp dạy học đọc hiểu được quan tâm và nghiên cứu từ rất sớm

Từ những năm 80 của thế kỉ XX đã có rất nhiều công trình về vấn đề đọc hiểu như A.Pugh (1987), M.Adams (1990), R.Jauss với hoạt động đọc

Ở Liên Xô cũ việc nghiên cứu vấn đề đọc hiểu cũng có những thành tựu đáng kể Nhà nghiên cứu A.Primacopski cho ra mắt cuốn sách Phương pháp đọc sách (1976), trong đó A Primacopski nhấn mạnh khái niệm hiểu và nội dung cần hiểu trong quá trình đọc tác phẩm văn học Tác giả viết: “Đọc sách, điều đó bản thân nó chưa có ý nghĩa gì hết Đọc sách gì và hiểu được những điều đọc được như thế nào đó mới là điều chủ yếu Không phải một lúc đọc tác phẩm văn học là hiểu ngay, phải có thời gian và phải có luyện tập qua thực hành đọc và hiểu sâu ngôn ngữ của nó, hiểu nguồn gốc, quá trình phát triển và biến đổi của từng từ và đoản ngữ liên quan đến trình độ cao của ngôn ngữ người đọc”

Ở Cộng hòa Liên Bang Đức vào những năm 80 của thế kỉ XX, hàng loạt những cuốn sách viết về đọc hiểu có tính nâng cao xuất hiện Đó là những đặc điểm đọc những tấm gương soi tập trung nhằm giải quyết mối quan hệ giữa văn học với ngữ văn cải cách và từng bước làm thay đổi diện mạo và chất lượng dạy học ngữ văn trong trường phổ thông Năm 2003 Mechthild Dehn

và Gudrund đã đưa ra công trình nghiên cứu của mình về việc học đọc và dạy đọc

Từ những năm cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX ở các nước phát triển vấn

đề đọc hiểu được nghiên cứu một cách sâu rộng về lí thuyết và ứng dụng, trên các tạp chí của Mĩ đã xuất hiện những công trình nghiên cứu về việc dạy học đọc hiểu ở trường phổ thông và phần lớn các công trình này đều tập trung nghiên cứu các phương pháp cải thiện năng lực đọc cho học sinh và tìm kiếm các phương pháp hình thành thái độ sáng tạo và hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn học một cách chủ động sáng tạo Năm 2008, một công trình nghiên

cứu có quy mô lớn của Mortimer Adler đã cho ra đời cuốn sách Đọc sách như

một nghệ thuật Công trình đã tập trung giải quyết những quan niệm mới về

cách học đọc với các mức độ khác nhau để thu nhận thông tin từ cuốn sách Công trình đã có những đóng góp quý giá đã chú ý tới các thao tác, kĩ năng đọc hiểu nói chung, tuy nhiên chưa khai thác triệt để về mặt khoa học

Chính vì vậy, ủy ban văn hóa và giáo dục Liên hiệp quốc vào năm 1970 tại khóa họp thứ 16 đã đưa ra khái niệm “xã hội đọc”, đến năm 1996 người ta

kỉ niệm 40 năm thành lập hiệp hội những người đọc quốc tế gọi tắt là CRA Nhìn chung những công trình nghiên cứu trên thế giới về việc đọc hiểu đã có

sự quan tâm và đạt được một số kết quả đáng kể trong những năm gần đây

1.1.1.2 Tình hình nghiên cứu dạy học đọc hiểu ở Việt Nam

Ở Việt Nam, trong những năm gần đây vấn đề đọc hiểu cũng được quan

tâm trước hết là cuốn sách của GS.TS Lê Phương Nga Dạy học Tập đọc ở

Tiểu học 2001 tác giả đã dành một số trang luận bàn về đọc hiểu Tập trung

hơn và tiếp sau đó là chuyên luận Dạy học đọc hiểu ở Tiểu học của PGS.TS

Nguyễn Thị Hạnh được công bố Tác giả đã trình bày khá thuyết phục về việc dạy học đọc hiểu Do sức hút của chuyên ngành, điểm nhìn và mức độ nghiên cứu, tác giả đã bỏ qua nghiên cứu lí luận của vấn đề đọc hiểu Căn cứ vào

chương trình tiếng Việt ở Tiểu học tác giả đã đưa ra định nghĩa: “Đọc hiểu là

một bộ phận của nội dung dạy học tiếng Việt với tư cách là môn học tiếng mẹ

đẻ trong trường Tiểu học” Công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị

Hạnh có những đóng góp nhất định trong việc học tiếng Việt ở Tiểu học

Năm 2004 trên tạp chí Thông tin khoa học sư phạm số 8 của PGS.TS

Nguyễn Thái Hòa với bài viết Vấn đề đọc hiểu và dạy học đọc hiểu Bài viết

đã nêu lên tầm quan trọng, ý nghĩa cấp thiết của vấn đề đọc hiểu, ông khẳng định “Đọc đúng hiểu đúng, đọc nhanh hiểu kĩ, đọc diễn cảm hiểu tinh tế là một yêu cầu cấp thiết của mọi người tiếp nhận, giải mã thông tin trong thời đại công nghệ thông tin như vũ báo” Vì vậy dạy học đọc hiểu có tầm quan trọng đặc biệt trong việc nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường Bài viết có những đóng góp cụ thể, tuy nhiên chưa nêu được thuật ngữ đọc hiểu GS.TS Trần Đình Sử là người khởi xướng và có những tiếp cận sâu sắc về vấn đề đọc hiểu trong các bài viết và trong bộ sách giáo khoa ngữ văn phổ thông Ông nhận thấy đọc hiểu không phải chỉ là văn hóa đọc đối với mọi người mà ý nghĩa và khả năng phương pháp đọc hiểu trong đổi mới dạy văn

là vô cùng quan trọng Tầm quan trọng của vấn đề đọc hiểu trong trường phổ thông được tác giả nhấn mạnh “Dạy văn là dạy cho học sinh năng lực đọc, kĩ năng đọc giúp các em hiểu bất cứ văn bản nào cùng loại Từ đọc hiểu văn mà tiếp nhận các giá trị văn học, trực tiếp thể hiện các tư tưởng và cảm xúc được truyền đạt bằng nghệ thuật ngôn từ, hình thành cách đọc riêng có cá tính Do

đó hiểu bản chất môn văn là môn dạy đọc văn vừa thể hiện cách hiểu thực sự bản chất văn học, vừa hiểu đúng thực chất của việc dạy văn là dạy năng lực, phát triển năng lực chủ thể của học sinh”

Theo TS Nguyễn Trọng Hoàn có một số bài viết về vấn đề đọc hiểu Theo ông: “Hiểu vừa là nguyên nhân vừa là mục đích của việc học Nếu đọc mà không hiểu thì không phải là quá trình đọc Có nhiều yếu tố liên quan đến quá trình đọc, song chắc nội hàm của quá trình đọc không tách rời với hiểu” Điều đó hoàn toàn hợp lí, vì đọc cốt là để hiểu những giá trị của một tác phẩm văn học GS.TS Nguyễn Thanh Hùng với chuyên luận Đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường được Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm học 2008 Chuyên luận là công trình đầu tiên về lí thuyết đọc hiểu bao quát được những nội dung cốt yếu, có những nét tương đồng về quan điểm lí luận về mô hình đọc hiểu của những nhà nghiên cứu trên thế giới GS.TS Nguyễn Thanh Hùng

tập trung vào lí thuyết của vấn đề đọc hiểu Đọc hiểu trước hết là hoạt động tinh thần của con người luôn có nhu cầu và khát vọng nhận thức thế giới khách quan cùng các lĩnh vực khoa học và nghệ thuật khác nhau Đọc hiểu là hành động trí tuệ và tình cảm phức tạp của con người từ khi có văn bản, tuy nhiên chưa đi sâu về mặt lí thuyết và hướng dẫn phương pháp cùng các kĩ năng đọc hiểu tác phẩm văn học

Để khép lại phần lịch sử nghiên cứu vấn đề dạy học đọc hiểu trong nước tôi xin được nhắc đến GS Hoàng Tuệ Trong các công trình nghiên cứu của mình ông cho rằng kĩ năng đọc không hề đơn giản Vì đó không chỉ là kĩ năng của người có văn hóa mà là kĩ năng lao động của con người Phải có kĩ năng

ấy con người mới có thể tham gia thực sự vào hoạt động lao động xã hội hiện đại, đó là một nhận thức sâu sắc Nội dung khái niệm đọc rất rộng, nhưng cấp

độ sơ đẳng nhất người đọc phải nắm bắt được đúng thông tin trong văn bản thì mới có thể nói tiếp tới khâu tiếp theo như cảm thụ thẩm mĩ, tiếp nhận giáo dục, năng lực tư duy sáng tạo Như vậy có thể thấy rằng đọc là yếu tố cơ bản và đứng đầu trong việc hình thành các kĩ năng của con người

Từ các công trình nghiên cứu về vấn đề đọc hiểu trong nước và thế giới chúng tôi rút ra một số kết luận sau:

- Vấn đề đọc hiểu đã thu hút được sự quan tâm rất lớn từ các nhà nghiên cứu trong nước và nước ngoài

- Từ các công trình nghiên cứu của các tác giả bước đầu cho thấy đã có sự tiếp cận đầu tiên về phương diện lí thuyết và thực tiễn của việc đọc hiểu

- Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế trong việc tìm hiểu và đưa ra những phương pháp đọc hiểu cho học sinh Tiểu học

1.1.1.3 Khái quát chung về dạy học đọc hiểu

Dạy học là cách thức hành động có trình tự, mục đích phối hợp tương tác với nhau giữa giáo viên và học sinh nhằm đạt mục đích dạy học Hay nói cách khác dạy học là phương pháp hệ thống những hành động có chủ đích theo một trình tự nhất định của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt động thực hành của học sinh nhằm đảm bảo lĩnh hội và đạt được mục đích

dạy học Dạy học Tập đọc ở Tiểu học là một trong những phương pháp dạy học tiếng Việt rèn cho học sinh kĩ năng đọc, một trong những kĩ năng của con người trong thời đại mới

Dạy học Tập đọc có tác dụng rèn cho học sinh kĩ năng cơ bản là đọc, đọc trong nhà trường tiểu học không dừng lại ở việc đọc mà biến thành hành động đọc, biến con chữ tĩnh thành hành động động Hiện nay con chữ không chỉ thành các đơn vị âm thanh mà còn có hoạt động đọc thầm, đọc to nhỏ, đọc lướt, tự đọc…có rất nhiều cách tiếp cận bài đọc, yếu tố đầu tiên cơ sở cho việc đọc là nội dung bài Môn tiếng Việt nói chung và phân môn Tập đọc nói riêng có ý nghĩa vô cùng quan trọng với giáo viên và học sinh, có ảnh hưởng trực tiếp tới quá trình dạy và học các môn học khác trong chương trình các môn học ở Tiểu học Tập đọc giúp học sinh sử dụng ngôn ngữ thành thạo hơn, điều này rất quan trọng vì đọc là giúp phát triển các kĩ năng khác như nghe, nói, viết Qua dạy Tập đọc giúp cho học sinh tâp trung chú ý và rèn luyện các thao tác tư duy khoa học Để hiểu nội dung bài tập thì cần phải tập trung và muốn làm được bài tập cần phải thực hiện các thao tác tư duy

Như vậy có thể có thể thấy hoạt động đọc là hoạt động cơ bản của dạy học tiếng Việt và các môn học khác được sử dụng thường xuyên và liên tục trong dạy học ở Tiểu học

Đọc hiểu trên mỗi phương diện và góc độ có sự nhìn nhận và đánh giá khác nhau của các nhà nghiên cứu:

PGS.TS Nguyễn Thị Hạnh định nghĩa đọc hiểu như sau: “Đọc hiểu là một

bộ phận của nội dung dạy học tiếng Việt với tư cách là môn học tiếng mẹ đẻ trong trường Tiểu học”

Theo GS.TS Trần Đình Sử: Đọc hiểu văn bản là một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy học hiện đại Đây không chỉ là văn hóa đọc đối với mọi người mà còn là khả năng khai thác, ý nghĩa của phương pháp dạy học đọc hiểu trong hoạt động dạy học các văn bản văn học Từ đó ông xác định vấn đề đọc hiểu trọng tâm là dạy cho học sinh đọc, kĩ năng đọc để cho học sinh có thể hiểu bất cứ văn bản nào cùng loại Từ đọc hiểu mà tiếp nhận

các giá trị văn học Thông qua việc dạy của giáo viên mà học sinh tự đọc và chiếm lĩnh tri thức

Trong cuốn phương pháp dạy học tiếng việt I, II của GS.TS Lê Phương Nga đưa ra bản chất của việc đọc hiểu như sau: Văn bản có tính chỉnh thể, tính hướng đích và đồng thời chỉ ra tính chỉnh thể, hướng đích của văn bản đây là những kết luận quan trọng cần phải nắm chắc trong dạy học đọc hiểu ở Tiểu học Việc sản sinh văn bản và tiếp nhận văn bản là một quá trình của hoạt động tương tác - hoạt động giao tiếp Trong quá trình sản sinh văn bản, thoạt tiên người viết phải có mục đích, động cơ giao tiếp Họ lập chương trình giao tiếp và triển khai ý đó một cách chặt chẽ, cho đến khi đạt được mục đích đặt ra trong một hoàn cảnh giao tiếp cụ thể với những nhân tố giao tiếp và ngược lại, trong quá trình tiếp nhận và người đọc phải hướng đến lĩnh hội nội dung và đích của văn bản, để đạt được mục tiêu này người đọc phải đọc lại những những gì người viết đã triển khai: nghĩa của từ, nghĩa miêu tả và nghĩa tình thái của câu, nghĩa của đoạn, nghĩa của toàn bài rồi mới đi đến mục đích thông báo của văn bản, chính vì vậy đọc hiểu là cách đọc phân tích Khi dạy đọc hiểu cho học sinh, đối với từng loại bài, cũng như kinh nghiệm vốn sống của học sinh, người giáo viên thường hướng dẫn học sinh đọc theo hai cách: đọc phân tích từ tổng thể đến bộ phận rồi từ đó khái quát lên chủ đề tư tưởng của văn bản, cách đọc thứ hai là đọc phân tích từ nghĩa của bộ phận đến nghĩa chung của văn bản Mặc dù chọn cách đọc nào cũng cần phải cho học sinh nắm rõ nghĩa của các bộ phận nhỏ để làm cơ sở cho việc phát hiện, khám phá nội dung chính của văn bản đọc Đối với học sinh tiểu học lứa tuổi của các em nhỏ nên giáo viên thường lựa chọn cách hiểu từ nghĩa bộ phận tới hiểu nghĩa nội dung và đích của toàn văn bản

Đọc được xem như là một hoạt động có hai mặt và có quan hệ mật thiết với nhau, là việc sử dụng bộ mã gồm hai phương diện Thứ nhất, đó là quá trình vận động bằng mắt, sử dụng bộ mã chữ - âm để phát ra một cách trung thành những dòng văn tự ghi lại lời nói âm thanh quá trình này là quá trình đọc thành tiếng Thứ hai, đó là sự vận động của tư tưởng, tình cảm sử dụng bộ

mã chữ - nghĩa tức là mối quan hệ giữa con người và ý tưởng, các khái niệm chứa đựng bên trong để nhớ và hiểu nội dung những gì được đọc Quá trình này được gọi là đọc hiểu, đọc hiểu là một hoạt động có tính quá trình rất rõ vì

nó gồm nhiều hành động được trải qua tuyến tính theo thời gian Hành động đầu tiên của quá trình đọc hiểu là hành động nhận diện ngôn ngữ của văn bản tức

là nhận đủ tín hiệu ngôn ngữ mà người viết dùng để tạo lập văn bản Hành động tiếp theo là hành động làm rõ nghĩa của các chuỗi tín hiệu ngôn ngữ Hành động cuối cùng là hành động hồi đáp lại ý kiến của người viết nêu trong văn bản Nói đến bản chất của bất kì sự vật hiện tượng nào trong tự nhiên xã hội và con người là nói đến đặc tính cốt lõi nhất của chúng để phân biệt ranh giới giữa chúng với những sự vật hiện tượng khác trong thế giới khách quan Bản chất chỉ ra tính độc đáo, riêng biệt của sự vật hiện tượng để nó là chính nó Tìm ra được bản chất của sự vật hiện tượng trong thế giới không phải dễ dàng

vì chúng đều chịu sự chi phối của các mối quan hệ tương tác nào đó Nghiên cứu sự vật hiện tượng trong mối quan hệ tương tác có quy luật như thế sẽ nhận ra, bản chất của đọc hiểu là một hoạt động của con người trong đó có các hành động thu và phát tín hiệu để hiểu nhau như cách nói của lí thuyết thông tin Đọc là lao động cơ bắp diễn ra với luồng mắt theo dõi, lia lướt trên dòng chữ, trang viết, là sự điều tiết của cơ quan phát âm là toàn bộ cơ thể được trưng thu như tay cầm sách, chân đỡ sức nặng của toàn thân trong thời gian nhất định, vai và cổ điều chỉnh liên tục khoảng cách giữa mắt và sách, ánh sáng trong khi đọc Ngoài việc sản sinh ra lực, ra công của cơ thể còn có

sự căng thẳng của thần kinh khi đọc

Đọc là hành động chủ quan liên quan đến tính tích cực cuả con người Khi đọc một văn bản, người đọc có thể tiếp thu một lượng thông tin ít hay nhiều và nắm vững ý nghĩa văn bản đến đâu, đạt đến mức độ nào đều phụ thuộc vào các dạng thức hoạt động thể hiện trong thao tác và hành động, kĩ năng cụ thể phù hợp được dùng đến trong quá trình đọc

Đọc hiểu là quá trình phân tích, so sánh, tổng hợp, liên tưởng, ghi nhớ, suy luận diễn ra liên tục trong một khoảng thời gian Rõ ràng đọc mang bản

chất lao động phức tạp, căng thẳng của toàn bộ khả năng vật chất và tinh thần trong khi đọc Đọc hiểu là hoạt động có mục đích nhất định tác động vào đối tượng để nhận thức và cải tạo bản thân nên nói đọc là lao động hoàn toàn hợp

lí Vì vậy người đọc phải tận dụng năng lực tư duy, vốn tri thức và kinh nghiệm sống để hiểu trọn vẹn ý nghĩa mà không trực tiếp diễn đạt được

Đọc hiểu là quá trình nắm vững ý nghĩa Đọc là nắm vững được nội dung

ý nghĩa của văn bản, dù nghĩa hiển ngôn hay hàm ẩn Không tìm thấy nội dung ý nghĩa trong văn bản thì việc đọc trở thành hư ảo, vô bản chất Nội dung ý nghĩa của văn bản được người viết thể hiện và gợi ra từ ngôn từ, từ những mối quan hệ thống nhất, chỉnh thể của văn bản và từ suy nghiệm phát hiện, kiến tạo thêm của người đọc Nghĩa và ý nghĩa được gửi gắm và vùi lấp trong văn bản mà nó có lộ diện hay không còn tùy thuộc vào năng lực người đọc Rõ ràng đọc là một quá trình cảm nhận, hiểu biết dần ý nghĩa của văn bản

Ý nghĩa thu nhận được qua việc đọc văn bản là chiều sâu và chiều rộng của ý nghĩa, chủ yếu tác động đến quan niệm của người viết và người đọc về

tự nhiên, xã hội, con người, về sự cao thượng và vẻ đẹp, về những giá trị đạo đức, tư tưởng, lối sống của con người trong xã hội Nó phản ánh cái mới trong

ý nghĩa mà người đọc cần thấu hiểu nhờ tác động phát hiện, thức tỉnh của người viết và khả năng thể hiện, khơi gợi từ văn bản đọc Người đọc làm việc

gì cũng nghĩ trước nghĩ sau nhìn ra các quan hệ biện chứng đối với nhau Ý nghĩa câu văn không phải là tổng số câu chữ mà là sự xuất hiện ý nghĩa tổng hợp của câu văn, đoạn văn đó Viết trong quá trình thực hiện và hành động mang tính phân tích để rồi tập hợp thành văn bản Đọc là hành động tổng hợp, qua đó và đằng sau những kí hiệu, người đọc sẽ tái tạo ý nghĩa cho những gì

đã đọc Nó được sáng tạo trong quá rình hình thành văn bản và trong khi tái tạo văn bản đọc

Văn bản có khả năng phân tích ra thành các yếu tố nhỏ hơn, vì vậy trong khi đọc người đọc phải phân tích văn bản trên những gì được người viết triển khai: nghĩa của từ, nghĩa miêu tả, nghĩa tình thái của câu, của đoạn, của bài rồi mới đi đến mục đích thông báo của văn bản Chính vì vậy, đọc hiểu là một

cách đọc phân tích Quá trình phân tích văn bản trong đọc hiểu diễn ra theo hai cách ngược nhau Người đọc chọn cách phân tích tùy vào vốn sống, trình

độ văn hóa và kĩ năng đọc Người đọc có trình độ văn hóa cao, có nhiều kinh nghiệm sống thường chọn cách phân tích đi từ nghĩa chung của văn bản đến từng nghĩa của từng bộ phận trong văn bản rồi từ đó khái quát lên chủ đề tư tưởng của văn bản Trong khi đó, người đọc chưa có vốn kinh nghiệm, vốn sống chưa nhiều thường chọn cách phân tích đi từ nghĩa của bộ phận nhỏ đến nghĩa chung của văn bản Khả năng đọc và vốn sống của học sinh tiểu học còn hạn chế nên về cơ bản, dạy đọc ở tiểu học nên theo cách phân tích văn bản đi từ hiểu nghĩa bộ phận nhỏ đến hiểu nội dung và đích của văn bản Song trong một số bài tập đọc cần phối hợp dạy theo cả hai cách phân tích nói trên nhằm làm cho học sinh bắt đầu làm quen với kĩ năng quan sát toàn bài để đọc lướt, đọc quét, đọc đoán nghĩa Lựa chọn văn bản rất quan trong trong việc thực hiện chương trình dạy đọc Một bài đọc không thích hợp không những có thể cản trở sự hiểu biết của học sinh mà còn làm cho các em mất hứng thú đọc Như vậy, bản chất của dạy học đọc hiểu là dạy cho học sinh tiếp cận các văn bản khác nhau, giúp các em đọc sâu hiểu rộng, nắm được nội dung văn bản qua đó có khả năng làm chủ văn bản và khuyến khích các em đọc suốt đời

1.1.2 Đặc điểm ngụ ngôn hiện đại

1.1.2.1 Nguồn gốc ngụ ngôn hiện đại

Truyện ngụ ngôn hiện đại xuất hiện trong lòng xã hội hiện đại Trong xã hội chủ nghĩa cá nhân được đề cao nên những câu chuyện ngụ ngôn hiện đại

do cá nhân hoặc tập thể sáng tác Truyện ngụ ngôn hiện đại gắn liền với hiện thực và không tồn tại đấu tranh giai cấp, không có sự phân biệt đối xử giữa giàu và nghèo được thay vào sự công bằng xã hội, mọi người đều bình đẳng Mỗi người tự quyết định số phận mình bằng sự cố gắng của bản thân và sự giúp đỡ, cảm thông chia sẻ của những con người có tấm lòng nhân ái trong xã hội Trong những câu chuyện ẩn chứa những nội dung quen thuộc, kể lại về

một con người trong xã hội, chẳng hạn như trong chuyện Phần thưởng

(Lương Hùng) …các câu chuyện đều có ý nghĩa nhân sinh to lớn Cũng có

những câu chuyện kể về một việc làm, một hành động nhỏ nhưng đó là những việc làm có ý nghĩa rất to lớn, tác động vào nhận thức của người đọc, giúp người đọc rút ra bài học nhận thức cho bản thân Truyện ngụ ngôn hiện đại là thể loại mới xuất hiện, nó không chỉ dành cho lứa tuổi thiếu nhi mà dành cho tất cả mọi người Truyện ngụ ngôn hiện đại vẫn còn lạ lẫm và chưa có sự tách bạch với các thể loại mới xuất hiện gần đây Bên cạnh đó, những tài liệu nghiên cứu về thể loại này còn ít Chính vì vậy khi nghiên cứu thể loại này gặp không ít khó khăn

1.1.2.2 Đề tài, chủ đề, tư tưởng của ngụ ngôn hiện đại

Trong văn chương bất kì một tác phẩm nào cũng có nội dung và đề tài phản ánh của nó Đối với ngụ ngôn hiện đại, đề tài chính là những vấn đề xoay quanh cuộc sống tự nhiên và xã hội, cùng với những diễn biến tâm lí, tình tiết éo le, uẩn khúc của các nhân vật trong truyện Còn đề tài là thuật ngữ chỉ phạm vi các sự kiện tạo nên cơ sở chất liệu đời sống của tác phẩm nghệ thuật Trên thực tế nó là phạm vi miêu tả trực tiếp của tác phẩm nghệ thuật Truyện ngụ ngôn hiện đại là thể loại mới xuất hiện có nội dung phản ánh hết sức đa dạng, phong phú và rộng khắp Về mặt nội dung, đề tài của truyện ngụ ngôn hiện đại có sự kế thừa truyện ngụ ngôn dân gian nhưng nội dung phản ánh có sự thay đổi Ngụ ngôn hiện đại có những nội dung và đề tài phản ánh mới

Truyện ngụ ngôn hiện đại đề tài phản ánh của nó về tự nhiên xã hội và con người Điểm mới của ngụ ngôn hiện đại nội dung phản ánh được mở rộng hơn, đa dạng và phong phú hơn Chẳng hạn trong đề tài về xã hội có chủ điểm: Nhân dân, con người với thiên nhiên, Mái ấm, Tới trường…đề tài về tự nhiên có các chủ điểm: Muông thú, Bốn mùa, Chim chóc, Sông biển, Cây cối Truyện ngụ ngôn hiện đại không còn cuộc đấu tranh giai cấp, không còn có sự phân biệt đối xử giữa những con người với nhau nữa mà thay vào đó là sự phản ánh về cuộc sống của con người hiện đại trong các mối quan hệ xã hội

Đề tài, chủ đề, tư tưởng truyện ngụ ngôn hiện đại được chú ý mở rộng so với ngụ ngôn dân gian, ngụ ngôn hiện đại đang có những bước phát triển mạnh mẽ

1.1.2.3 Cốt truyện và kết cấu ngụ ngôn hiện đại

* Cốt truyện ngụ ngôn hiện đại

Cốt truyện là một hệ thống những sự kiện, biến cố, hành động trong tác phẩm tự sự và kịch thể hiện mối quan hệ giữa những tính cách trong hoàn cảnh xã hội nhất định thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm

- Cốt truyện mang tính luận đề:

Ngụ ngôn ra đời trong bối cảnh xã hội mới, tiếp thu những tinh hoa của ngụ ngôn dân gian để lại, nó tiếp tục phát triển theo dòng thời Cốt truyện ngụ

ngôn hiện đại ngày càng mang tính luận đề như chiếc bút chì, Người thầy Họa

Mi, những nhân vật trong truyện ngụ ngôn hiện đại đã có sự vận động, phát

triển mạnh mẽ, được thể hiện rõ nét qua nhiều thử thách Nhân vật Chích Chòe trong tác phẩm Người thầy Họa Mi đã thể hiện rõ nét thể hiện sự kiên trì, vượt qua khó khăn để đi đến một cái kết đầy ý nghĩa và thành công trong quá trình khổ luyện

Chẳng hạn, truyện Gà trống và cáo thể hiện rất rõ tính luận đề trong tác

phẩm, nó được thể hiện qua mưu kế tinh ranh của Cáo đối với Gà Trống Vì Gà Trống đậu vắt vẻo trên cây cao, còn Cáo đứng dưới gốc cây không thể trèo lên được nên đã nghĩ ra mưu kế cho Gà Trống xuống đất để bắt ăn thịt Tính luận đề được thể hiện rất rõ trong nhũng câu thơ vấn đề ở đây được Cáo nhắc đến đó

là tình bạn đằng sau âm mưu ăn thịt bạn Câu chuyện cho thấy vấn đề chính được bàn luận là sự đối đáp khôn ngoan của Gà Trống và bản chất xấu xa của Cáo đã bị bại lộ

Bài học không nên tin lời ngon ngọt của kẻ khác kẻo bị mắc lừa, điều đó cho thấy sự dối trá dù tinh vi nhưng cuối cùng cũng bị vạch trần và trả giá đó

là điều không thể tránh khỏi cho những kẻ mưu mô, sảo quyệt Hoặc truyện

Tình bạn cũng thể hiện rất rõ điều này, đó là một câu chuyện giữa hai người

bạn gặp gấu ở trên đường một người bạn đã nhanh chân trèo lên một cái cây cao bỏ lại người bạn thân ở dưới đất khi con gấu đến không biết làm thế nào cậu bé đã giả chết và không bị gấu ăn thịt, khi con gấu đã đi xa thì người bạn trên cây tụt xuống hỏi người bạn kia gấu đã nói gì với bạn Câu chuyện được

xây dựng nên từ một tình huống đi đường giữa hai người bạn khi gặp một con gấu, câu chuyện được xây dựng một cách giãn tiếp thông qua một tình huống giả định, vấn đề được tiếp cận một cách giãn tiếp thông qua hai nhân vật Bài học về sự giúp đỡ lẫn nhau trong khi gặp hoạn nạn, tính ích kỉ và lòng vị tha

Truyện Con sẻ vấn đề được bàn luận một cách trực tiếp đó là sự bảo vệ của

chim sẻ mẹ với đứa con của mình trước một con chó hung dữ, đó là cuộc đối đầu giữa chim mẹ và con chó dữ với tình yêu thương của sẻ mẹ giành cho con

nó đã khuất phục được con chó hung dữ, con chó đã phải lùi bước trước một con sẻ bé nhỏ vấn đề được nhắc tới ở đây là tình yêu thương của sẻ mẹ giành cho con đã chiến thắng được kẻ thù Bài học về tình yêu thương đùm bọc của cha mẹ với con cái, đức hi sinh cao cả vì những đứa con thân yêu của mình Một dấu hiệu mới của ngụ ngôn hiện đại trong cốt truyện luận đề Nếu trong ngụ ngôn xưa thì cốt truyện là sản phẩm của quy trình thần thánh hóa,

truyền thuyết hóa theo quan niệm dân gian và tín ngưỡng dân gian như: Cây

dâu trời, Cây tre trăm đốt, Ông vua khỉ, Mèo lại hoàn mèo…Nhưng đối với

ngụ ngôn hiện đại không đi theo hướng đó nó hướng tới tính xác thực của chi tiết, lập luận lô gic biện chứng, những câu chuyện ngụ ngôn hiện đại có sức thuyết phục và gây ấn tượng nhất định đối với bạn đọc Đây là một yếu tố mới của ngụ ngôn hiện đại trong buổi đầu của sự hiện đại hóa văn học Việt Nam

- Cốt truyện có các sự kiện mang tính kịch:

Trong truyện ngụ ngôn dân gian cũng không thể quyên tính kịch Thường mỗi truyện ngụ ngôn là một vở kịch nhỏ Trong vở kịch ấy, mâu thuẫn giữa hoàn cảnh, sự việc, tính cách nhân vật thường được nêu ra một cách sắc nét Tình tiết truyện ngụ ngôn thường đơn giản nhưng không thể thiếu sự chuyển biến bất ngờ của kịch tính Tất nhiên trong truyện ngụ ngôn không phải lúc nào cũng thể hiện một cách toàn diện các yếu tố hí kịch Nhưng yếu tố này thể hiện ở mặt này hay mặt khác, làm tăng sức hấp dẫn của những truyện như

Mèo lại hoàn mèo, cọp, cò, chuột, cáo, cóc tía, cọp và khỉ, Xẩm xem voi, hai đứa trẻ và quả bứa Theo quan niệm truyền thống, ngụ ngôn dân gian phải

trải qua những phần lắt léo, những sự kiện mang tính kịch, kết thúc bất ngờ,

làm cho mọi người ngạc nhiên đó là tiền đề cho những truyện mang tính kịch

cao Nhưng trong quá trình phát triển loại truyện này có sự biến đổi

Ngụ ngôn dân gian chú trọng đến hoạt động sự kiện và những nội dung cốt yếu mà không phát triển rộng dài, điều đó cho thấy tác giả chú ý tới sự kiện mà không chú ý tới trạng thái tâm lí nhân vật Bước vào ngụ ngôn hiện đại bắt đầu xuất hiện những truyện mà số phận, tính cách nhân vật được tập trung khắc họa qua những sự kiện, biến cố, qua diễn biến nội tâm Chẳng hạn,

truyện Vết sẹo miêu tả kĩ về tính cách và trạng thái tâm lí nhân vật cậu bé từ

sự ái ngại về mẹ mình và sau khi nghe được cuộc đối thoại giữa mẹ và cô giáo thì sự tâm lí của cậu bé đã có sự thay đổi từ việc e ngại về ngoại hình của mẹ mình đi đến việc tự hào, yêu thương mẹ mình hơn

Truyện Rùa và Thỏ thể hiện tính kịch tính rất cao đó một cuộc chạy đua

giữa Rùa và Thỏ, Thỏ cho mình là người có tài trí nên trên đường chạy chỉ lo hái hoa, bắt bướm khi đến một gốc cây cao to có nhiều bóng mát thỏ ta bèn ngủ quyên mất công việc của mình là gì Rùa biết mình chậm rãi nên trên đường chạy đã cố gắng hết sức và cuối cùng Rùa đã cán đích trước Thỏ, còn Thỏ khi tỉnh dậy đã thấy Rùa ở vạch đích Câu chuyện là sự mâu thuẫn bên trong nội tâm mỗi nhân vật, mỗi nhân vật đề có mâu thuẫn riêng ở Thỏ là thái

độ kiêu ngạo, hống hách coi người khác không ai bằng mình, còn Rùa là tồn tại trong nó là biết mình chậm chạp nên đã kiên trì, cần cù chăm chỉ Mâu thuẫn tồn tại trong mỗi nhân vật đã làm cho những hành động được bộc phát

ra bằng hành động của nó Bài học triết lí cho những kẻ hống hách kiêu ngạo,

tự phụ và đề cao những con người chăm chỉ, cần cù, chịu khó đã biết vượt qua

khuyết điểm của mình để đạt được những thành quả xứng đáng Truyện Rùa

và Thỏ đó là một tấm gương sáng cho rất nhiều người, cho những ai muốn đạt

đến thành công

Chẳng hạn, truyện Chú bé chăn cừu và chó sói tính kịch được dâng cao

đến đỉnh điểm thông qua những lần nói dối của cậu bé, lần thứ nhất cậu hô

Sói! Khi mọi người lên tới núi thì không thấy con sói nào cả, lần thứ hai vào

một buổi sáng khi mọi người đang làm việc thì trên núi nghe tiếng kêu cứu

mọi người cùng nhau lên núi và cũng không thấy một con sói nào cả, lần thứ

ba khi có sói thực sự thì cậu bé đã hô cứu nhưng không ai còn tin cậu bé nữa Kịch tính được dồn tới đỉnh điểm sau hai lần mắc mưu cậu bé dân làng đã không còn quan tâm với trò đùa của cậu nữa Bài học khi chúng ta làm sai

điều gì đó hiển nhiên chúng ta phải bị trừng trị “Một kẻ nói dối, sẽ không

phải người xấu nếu hắn biết làm lại và khi đó, điều hắn ta cần chính là cơ hội Nếu không thể cho hắn cơ hội, thì hãy để cho hắn tự tìm lấy điều đó”

Truyện Gà mái đẻ trứng vàng mâu thuẫn được xây dựng thông qua hai

nhân vật là người và con vật, giữa ông chủ và con gà mái, con gà mái được sống một cuộc sống sung xướng bên cạnh người chủ của mình, hàng ngày đều được người chủ cho một bát thức ăn ngon với tấm lòng cảm kích người chủ của mình gà mái nuôi một hi vọng là có thể đẻ cho ông chủ một quả trứng vàng, một hôm gà mái đã đẻ được một quả trứng vàng Nhưng với lòng tham

vô đáy ông chủ đã bắt và giết con gà mái để lấy vàng nhưng khi giết thì đã không thấy vàng đâu Kịch tính được xây dựng tới cao độ đi tới mâu thuẫn khi mâu thuẫn được giải quyết cũng là lúc vấn đề được giải quyết Bài học cho những kẻ tham lam ngu dốt không biết quý trọng những gì mình có và cuối cùng phải đánh đổi tất cả

Có thể nói ngụ ngôn hiện đại cốt truyện đã chú ý nhiều hơn đến việc miêu

tả tính cách tâm lí nhân vật, sự vận động của nhân vật trong truyện đã có sự bứt phá so với ngụ ngôn xưa, các sự kiện trong truyện mang tính kịch cao

Truyện Người đi săn và con nai cũng thể hiện rất rõ tính kịch trong truyện

Mâu thuẫn trong truyện được xây dựng một cách độc đáo đó là mối giao tiếp giữa người đi săn với sự vật là suối và cây trám, và sự tiếp xúc giữa người đi săn và con nai sự tiếp xúc này đã làm cho người đi săn thay đổi về hành động

và suy nghĩ của mình, người đi săn không thể nào ra tay bắn con nai được Mâu thuẫn diễn ra ngay trong hành động và suy nghĩ, con vật đã tác động làm cho người đi săn suy nghĩ lại việc làm của mình “trong giấc mơ của mình ông

đã thấy một con nai trắng muốt” Bài học yêu thương những con vật xung quanh chúng ta, cần bảo vệ và nuôi dưỡng chúng

- Cốt truyện tâm lí:

Trong những tác phẩm ngụ ngôn dân gian thì chưa xuất hiện một loại cốt

mà không có cốt truyện – còn gọi là cốt truyện tâm lí, đó là câu chuyện nhưng không có cốt truyện, mâu thuẫn trong truyện không phải là mâu thuẫn xã hội

mà là mâu thuẫn trong nội tâm nhân vật Nếu trong truyện ngụ ngôn dân gian, các sự kiện luôn giữ vai trò chính yếu thì trong ngụ ngôn hiện đại thì sự kiện

đã trở nên mờ nhạt hơn, ý nghĩa truyện không còn nằm trong cốt truyện mà là nằm trong cách kể, cách sử dụng chi tiết truyện để miêu tả nội tâm, miêu tả thế giới cảm giác của con người và cuộc sống

Truyện ngụ ngôn hiện đại ra đời trong bối cảnh mới xuất hiện trong xã hội không có mâu thuẫn giai cấp, không có sự phân chia giai cấp Ngụ ngôn chú trọng và đi sâu phân tích nội tâm nhân vật, giờ đây ngụ ngôn do cá nhân tác

giả sáng tác mỗi một nhân vật lại có cách bộc lộ cảm xúc riêng Truyện Tiết

kiệm thời giờ đi sâu vào miêu tả tâm lí nhân vật Pê-Chi-a, nhân vật được miêu

tả kĩ trong từng hành động và suy nghĩ, cô bé đã không biết quý trọng thời gian không biết quý trọng thời gian dù chỉ là một phút, một phút đã làm cho

cô bé thua trong cuộc trượt tuyết cô đã về thứ nhì, sau cuộc thi cô nói chỉ một phút thôi!, một phút cũng làm nên lịch sử trong cuộc sống biết trân trọng thời gian vì nó một vòng quay đi không trở lại, hãy làm những việc có ích để thời

gian trôi đi không vô nghĩa Hoặc truyện Định luật cuộc sống câu chuyện diễn

tả hết được tâm lí nhân vật đó là một cậu bé nghịch ngợm bị mẹ khiển trách cậu chạy vào rừng và hét thật to: Tôi ghét người và trong núi vọng lại như câu cậu vừa hét cậu bé sợ hãi bỏ về nhà và nói với mẹ, người mẹ dẫn cậu đến ngọn núi và bảo câu bé nói rằng tôi yêu người và từ trong núi cũng vọng lại điều đó Diễn biến mạch tâm lí của cậu bé có sự thay đổi từ ghét tới lo sợ và

sự bàng hoàng về điều mình làm và cuối cùng đã hiểu ra định luật của cuộc sống gieo nhân nào thì sẽ hái được quả đó

Có thể nói với sự ra đời của kiểu truyện không có cốt truyện này, những dòng cảm xúc, nội tâm con người, những vui buồn, hờn giận, ghen tuông, sầu tủi, nhớ mong, hạnh phúc… những con người được trải rộng trên những trang

giấy Nếu chỉ kiểu truyện ngụ ngôn dân gian thiên về sự kiện mâu thuẫn xã

hội thì dòng nội tâm đó không được giãi bày nhiều như thế

Như vậy, qua việc tìm hiểu nghệ thuật xây dựng cốt truyện ngụ ngôn hiện

đại cho thấy vẫn còn ảnh hưởng của thi pháp ngụ ngôn xưa – kiểu cốt truyện

gắn bó với sự kiện, biến cố Đồng thời ngụ ngôn hiện đại đã mang nhiều dấu

hiệu mới mẻ, kiểu cốt truyện đầy kịch tính, bất ngờ góp phần bộc lộ tính cách

nhân vật một cách rõ nét và kiểu cốt truyện tâm lí

* Kết cấu ngụ ngôn hiện đại

Trong mối quan hệ chặt chẽ với những đổi mới ở phương diện xây dựng

cốt truyện Nghệ thuật của ngụ ngôn hiện đại bước đầu có những dấu hiệu

đáng ghi nhận Bất kì một tác phẩm văn học dù dung lượng lớn hay nhỏ đều

là một chỉnh thể nghệ thuật, bao gồm nhiều yếu tố, bộ phận đó được nhà văn

sắp xếp, tổ chức theo một hệ thống nào đó, nhằm biểu hiện nội dung nghệ

thuật nhất định được gọi là kết cấu Hay nói cách khác, kết cấu là toàn bộ tổ

chức nghệ thuật sinh động, phức tạp của nghệ thuật

- Kết cấu tuyến tính:

Truyện ngụ ngôn hiện đại có kiểu kết cấu tuyến tính như truyện ngụ ngôn

dân gian Kết cấu tuyến tính là kiểu kết cấu những câu chuyện có những sự

kiện liên tiếp được tuần tự trước đến sau, đây là một dạng kết cấu phổ biến

của truyện ngụ ngôn Việt Nam Truyện ngụ ngôn hiện đại đã có những câu

chuyện kế thừa kiểu kết cấu này Như câu chuyện Người thầy Họa Mi, nhân

vật chính được nhắc tới là Chích Chòe bắt đầu câu chuyện là ba anh học trò

được ba người thầy nhận và dạy học hót, Chích Chòe được thầy Họa Mi nhận

làm học trò và dạy hót nhưng mãi không có sự thay đổi, Chích Chòe cảm thấy

nản và buồn chán không muốn tham gia cuộc thi, trong quá trình đó thầy Họa

Mi đã động viên và cuộc thi hót được tổ chức, Chích Chòe đã nhận được giải

hót vàng Như vậy, có thể thấy rằng câu chuyện đã được tổ chức theo trình tự

thời gian, sắp xếp từ trước đến sau, theo chiều tiến của thời gian, đây là một

kiểu kết cấu rất phổ biến của ngụ ngôn hiện đại, kế thừa tích cực những yếu tố

tích cực của ngụ ngôn dân gian

Xét truyện, Gà mái đẻ trứng vàng nhân vật được nhắc đến là ông chủ và

con gà mái, con gà mái được ông chủ chăm chút rất tốt vì muốn báo đáp công

ơn của người chủ mình, gà mái ấp ủ hi vọng có thể đẻ trứng vàng cho ông chủ, một hôm gà mái đã đẻ được trứng vàng ông chủ mừng rỡ nhưng vì lòng tham của con người ông đã bắt và giết mổ con gà để tìm vàng nhưng chẳng thấy vàng đâu Câu chuyện được sắp xếp theo đúng trình tự thời gian có mở

và có kết, thời gian được sắp xếp theo trình tự lô gic hợp với sự phát triển của diễn biến cốt truyện, điều đó có thể cho thấy kết cấu tuyến tính là một kết cấu phổ biến được sử dụng nhiều trong những câu chuyện ngụ ngôn hiện đại phù

hợp với những câu chuyện ngắn có mở và kết thúc bất ngờ Hoặc truyện Rùa

và thỏ cũng thể hiện rất rõ trật tự tuyến tính trong cốt truyện đó là một cuộc

chạy đua giữa rùa và thỏ Một cuộc đua có vẻ không cân sức giữa Rùa là một con vật chậm chạp trong khi đó Thỏ là một tên lém lỉnh thông minh và rất nhanh trí Nhưng vì chính thói kiêu ngạo đã làm cho Thỏ thua cuộc, trên đường đua Thỏ chỉ lo bắt bướm hái hoa, khi đến một cái cây cao to có nhiều bóng mát Thỏ đã ngủ thiếp đi và khi tỉnh lại thì đã không còn kịp nữa khi Rùa

đã cán đích trước mình Câu chuyện được xây dựng theo mạch phát triển tâm

lí nhân vật cùng với sự phát triển cốt truyện mở đầu là một cuộc đua cái kết là

sự chiến thắng của Rùa Trật tự cốt truyện được sắp xếp một cách hợp lí theo

sự phát triển hợp với sự phát triển theo chiều tâm lí nhân vật và vòng cung thời gian

Như vậy có thể thấy rằng, kết cấu tuyến tính là một kết cấu được sử dụng như một cơ sở cấu tạo nên tác phẩm ngụ ngôn hiện đại Kết cấu tuyến tính đảm nhiệm một vai trò to lớn trong việc xây dựng cốt truyện ngụ ngôn hiện đại đặc biệt là những câu chuyện ngụ ngôn trong chương trình Tiểu học

- Kết cấu đồng quy:

Bên cạnh kết cấu tuyến tính ngụ ngôn hiện đại có sự tồn tại theo hướng đồng quy Kết cấu đồng quy là kế thừa của ngụ ngôn dân gian nhưng trong lòng nó đã có sự đổi mới Kết cấu đồng quy là kiểu kết cấu mà trong đó nhân vật được chia làm hai tuyến, cả hai được đứng trước những tình huống thử

thách như nhau, bản chất khác nhau của những nhân vật được bộc lộ qua cách

sử lí tình huống khác nhau, bộc lộ qua những hành động khác nhau Chẳng

hạn truyện Những ngón tay đã thể hiện rõ điều đó, khi kể về việc ai là người

giúp việc ông chủ tốt hơn, truyện đã có sự lí giải những công việc của những ngón tay để khẳng định vai trò của mình đối với ông chủ, mỗi một ngón tay đều có vai trò đối với công việc của ông chủ, nhưng công việc thì không

giống nhau, ai cũng có một công việc nhất định Truyện Rùa và thỏ được xây

dựng theo kiểu kết cấu đồng quy hai nhân vật Rùa và Thỏ được đặt trong tình huống là một cuộc thi chạy, cả hai đều được đặt trong tình huống cụ thể, thử thách đều như nhau, nhưng tính cách được bộc lộ lại khác nhau, được thể hiện

đó là Thỏ là một con vật nhanh nhẹn thông minh, nhưng chính vì thế mà nó

có thái độ hênh hoang coi người khác không ai bằng mình trên đường đua chỉ

lo hái hoa bắt bướm và ngủ quyên dưới gốc cây còn rùa biết mình chậm chạp nên đã cố gắng hết sức để đi đến đích và kết quả được đền đáp cho Rùa Câu chuyện được xây dựng theo kiểu kết cấu đồng quy đã phản ánh rõ nét tính cách của mỗi nhân vật thông qua một tình huống Ngụ ngôn hiện đại còn có rất nhiều những câu chuyện ngụ ngôn được tổ chức theo kiểu kết cấu này

như: Con sẻ, Tình bạn, Yêu lao động

Như vậy có thể thấy rằng kết cấu đồng quy cũng là một kiểu kết cấu quan trọng của ngụ ngôn hiện đại, phản ánh đầy đủ trong tính cách của các nhân vật trong truyện

- Kết cấu đảo lộn thời gian của sự kiện:

Một trong những hình thức mới mẻ mà truyện ngụ ngôn hiện đại đem đến trên phương diện kết cấu là sự đảo lộn thời gian sự kiện Có thể hiểu rằng khi

đó nghệ thuật trần thuật không tuân theo diễn biến của cốt truyện tự nhiên theo thời gian tuyến tính đi từ nhân tới quả Những câu chuyện này thường bắt đầu ở phần giữa hoặc phần kết thúc của cốt truyện Sự tái tạo lại trật tự nghệ thuật cho các sự kiện trong cốt truyện ngụ ngôn hiện đại là một đặc

trưng của tư duy nghệ thuật hiện đại Trong Truyện cây bút chì cho thấy rất rõ

sự tồn tại kiểu kết này, câu chuyện bắt đầu gần như là phần kết của cốt truyện,

đó là một cuộc đối thoại giữa cây bút chì và ông chủ của mình, truyện không

có sự kiện để bắt đầu mà nó được đi thẳng vào vấn đề được nói tới Hoặc

trong một số truyện còn được tạo nên từ kết cấu này như: Con chuột tinh

khôn, Hai cậu bé và người hàng thịt Truyện Con chuột tinh khôn được sắp

xếp theo kết cấu đảo lộn thời gian sự kiện, câu chuyện được bắt đầu tưởng trừng như đã kết thúc một tác phẩm đó là một con chuột mon mem đến thành chậu bị mèo phát hiện, chuột nhanh trí thực hiện một cuộc trao đổi với mèo Câu chuyện không đi theo cấu trúc tuyến tính của thời gian mà nó được mở đầu tác phẩm gần như là một hồi kết của một câu chuyện, điều đó cho thấy ngụ ngôn hiện đại bước đầu đã có sự đổi mới so với truyền thống, sự ra đời của những kiểu cốt truyện này làm cho ngụ ngôn hiện đại trở nên phong phú

và đa dạng hơn về cách thức tổ chức truyện

- Kết cấu theo mạch phát triển tâm lí:

Có thể nói đây là một trong những kiểu kết cấu mới mẻ nhất trong truyện ngụ ngôn hiện đại Đó là kiểu kết cấu tác phẩm có cốt truyện tâm lí, nhằm miêu tả những diễn biễn tâm lí phức tạp của đời sống nội tâm con người, trong những câu chuyện này chỉ có vài sự kiện, còn lại là cảm giác, suy nghĩ của nhân vật với những dòng liên tưởng, độc thoại nội tâm Nếu có sự kiện thì những sự kiện này chỉ đóng vai trò khiêu gợi cho dòng chảy tâm lí Chẳng

hạn, truyện Định luật cuộc sống cho thấy mạch phát triển tâm lí của nhân vật

được vận động theo hướng tích cực, nhân vật có sự chuyển biến tâm lí từ trạng thái này sang trạng thái khác, cậu bé trong câu chuyện được tác giả ngụ ngôn chú ý tới sự biểu hiện của cậu về mặt tình cảm của cậu với người mẹ

Hoặc truyện Tiết kiệm thời giờ được viết theo kiểu kết cấu theo mạch phát

triển tâm lí, tác giả chú ý nhiều hơn đến trạng thái tâm lí, sự phát triển của mạch tâm lí được chuyển từ trạng thái bất cần, không biết lo lắng suy nghĩ về việc làm của mình, sau một sự việc sảy ra đó là cuộc thi trượt tuyết cô bé đã

về thứ nhì, chỉ một phút thôi! Cô bé đã biết quý trọng thời gian chỉ cần một phút thôi có có thể là người đứng đầu, tác giả chú ý tới biểu hiện tâm lí của nhân từ những trạng thái tâm lí khác nhau

Đáng chú ý những câu chuyện ngụ ngôn hiện đại theo lối kết cấu theo mạch phát triển tâm lí thuộc khuynh hướng lãng mạn, liên hệ với chữ tình có cảm giác những câu chuyện ngụ ngôn hiện đại có sự tương đồng với thi ca, hay nói đúng hơn những truyện ngụ ngôn theo dòng kết cấu phát triển tâm lí luôn thấm đẫm chất thơ và chất chữ tình

Tóm lại: khi xem xét ta thấy đặc điểm của ngụ ngôn hiện đại về mặt cốt truyện có sự đan xen giữa cái mới và cái cũ vẫn còn không ít những câu chuyện ngụ ngôn thiên về sự, kết cấu vẫn còn đơn điệu Nhưng mặt khác cho thấy truyện ngụ ngôn hiện đại có sự ảnh của kết cấu phương Tây, tạo nên sự đổi mới trong kết cấu trần thuật, với sự đổi mới đó ngụ ngôn hiện đại góp phần thúc đẩy quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam thế kỉ XXI

1.1.2.4 Nhân vật ngụ ngôn hiện đại

Đối tượng chung của văn học là cuộc đời, những con người luôn giữ vị trí trung tâm Những sự kiện, kinh tế, chính tri, xã hội, những bức tranh thiên nhiên, những lời bàn luận đều góp phần làm phong phú đa dạng cho tác phẩm Nhưng cái quyết định đến chất lượng tác phẩm văn học chính là xây dựng nhân vật Khi đọc một tác phẩm cái lắng đọng lại là sản phẩm của tình cảm, cảm xúc suy tư của những con người được tác giả thể hiện Ngụ ngôn hiện đại cũng là một thể loại của văn học, nó cũng cấu tạo, sản sinh ra những nhân vật, nhân vật đó được tác giả xây dựng trên những hình tượng có thật trong cuộc sống xã hội Vì vậy, Nguyễn Văn Ngọc đã từng nói “Ngụ ngôn là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy những sáng tác” Cho thấy ngụ ngôn cũng là một phần trong cuộc sống

Nhân vật trong ngụ ngôn được xây dựng theo nhiều kiểu khác nhau như nhân vật loài vật, nhân vật sự kiện, nhân vật hiện thực, nhân vật là những con người trong đời thường…Các nhân vật này đều được tác giả hư cấu để phản ánh những hiện thực ngoài đời sống thể hiện tâm tư, nguyện vọng, thái độ của tác giả thông qua nhân vật Truyện ngụ ngôn hiện đại ra đời trên cở sở của ngụ ngôn dân gian và chịu sự tác động của những yếu tố mới của cuộc sống hiện đại, nhân vật trong ngụ ngôn hiện đại giờ đây đã có những nhân vật

thuộc mọi lĩnh vực như: người thợ thủ công, ông chủ hãng buôn, người nông dân, người mẹ có đức hi sinh cao cả

Nhân vật ngụ ngôn hiện đại gồm hai đối tượng chủ yếu là con vật và con người trong hiện thực đời sống:

Đối với kiểu nhân vật là loài vật trong ngụ ngôn hiện đại đã được tác giả ngụ ngôn nuôi dưỡng thuần hóa chúng Những con vật trong ngụ ngôn hiện đại được xây dựng trên cơ sở nhân hóa loài vật nhằm lí giải những đặc điểm sinh vật và thói quen trong sinh hoạt của chúng Nhưng vấn đề không dừng lại

ở đó, tác giả ngụ ngôn nhắc đến con vật không đơn thuần là đi miêu tả những đặc điểm sinh vật và thói quen của chúng mà là mượn những con vật này để nói những hạng người trong xã hội, cách ứng xử của chúng trong đời sống và

xã hội loài người Nhân vật loài vật được tác giả sử dụng nhiều trong những

câu chuyện ngụ ngôn hiện đại: Cây bút chì, Dế mèn bênh vực kẻ yếu, cáo và

sói, Con chuột tinh khôn,…Những câu chuyện này được tác giả nhân hóa, sử

dụng tính cách như những con người, nhân vật biết bộc lộ cảm xúc, tình cảm, biết nói lên những suy nghĩ của mình trước một sự việc cụ thể Biện pháp nhân hóa được tác giả ngụ ngôn sử dụng hữu hiệu trong những câu chuyện hiện đại, làm cho những câu chuyện ngụ ngôn hiện đại trở nên phong phú, thể hiện được những những hạng người, những thái độ của những con người

trong xã hội Những con vật có mối quan hệ gần gũi với con người chúng

được tác giả xây dựng rất linh hoạt, chúng được miêu tả giống như ngoài đời thực, trong thế giới hoang dã những con vật này có mối quan hệ gần gũi với con người và mang những tính cách của con người Ngụ ngôn hiện đại đã có

sự chú ý tới đặc điểm này trong việc xây dựng nhân vật ngụ ngôn

Đối với kiểu nhân vật là người, con người là nhân vật trung tâm trong những sáng tác của các tác giả ngụ ngôn hiện đại Xây dựng hình tượng con người trong cuộc sống hiện đại được những nhà sáng tác ngụ ngôn chắt lọc khai thác có hiệu quả Nhân vật ngụ ngôn là tất cả những con người sống trong xã hội đó, thuộc tất cả mọi lĩnh vực, mọi nghề nghiệp, truyện ngụ ngôn hiện đại được sáng tác khi đó trong xã hội có những vấn đề nổi cộm, người ta

không muốn nói thẳng mà dùng cách nói ám chỉ để nhắc nhở người khác tự nhận thức mình phù hợp với chuẩn mực đạo đức chung, những quy tắc chung Ngụ ngôn hiện đại xuất hiện trong xã hội hiện đại không có sự phân chia giai cấp vì vậy nhân vật ngụ ngôn hiện đại không tồn tại cái gọi là giai cấp thống trị mà những tác giả ngụ ngôn đi sâu vào phân tích những trạng thái diễn biến tâm lí của nhân vật rất phức tạp có thể là vui, buồn, yêu, ghét… và đi sâu vào miêu tả tính cách, những đức tính của con người như tốt, xấu, ba phải

1.1.2.5 Ngôn từ ngụ ngôn hiện đại

Trong bất kì một văn bản nào đều phải chứa nội dung ngôn từ, ngôn từ trở thành một yếu quan trọng của một tác phẩm, là quy tắc bất thành văn trong một tác phẩm Trong bất kì một tác phẩm văn học, ngôn từ là phương tiện để diễn đạt, tư tưởng của tác phẩm, tính cách nhân vật

Truyện ngụ ngụ ngôn hiện đại được ươm mầm và ra đời trong xã hội ngày nay, ngụ ngôn hiện đại cũng là một thể loại của văn học Vì vậy, ngoài những yếu tố mới của những tác động thời đại ngụ ngôn hiện đại cũng kế thừa và chọn lọc một số đặc điểm của ngụ ngôn dân gian Chính vì kế thừa một số đặc điểm của ngụ ngôn dân gian, ngụ ngôn hiện đại và ngụ ngôn dân gian có những nét tương đồng Vì vậy, nó trở thành ngôn từ mang tính toàn dân, ngôn

từ nghệ thuật trở nên gần gũi dễ hiểu, không đa nghĩa, dễ tiếp nhận, thể loại ngụ ngôn được viết ra nhằm phục vụ đông đảo quần chúng nhân dân thuộc mọi tầng lớp, mọi lứa tuổi trong xã hội Ngôn từ ngụ ngôn phải đơn giản dễ hiểu gần gũi với mọi tầng lớp đặc biệt là lứa tuổi nhỏ, thiếu nhi

Trong quá trình phát triển của lịch sử ngôn từ nghệ thuật ngụ ngôn có sự thay đổi, chọn lọc và được gọt rũa, trau chuốt…Có như vậy ngụ ngôn mới mang lại những giá trị về cảm xúc và thẩm mĩ Truyện ngụ ngôn dân gian được lưu truyền chủ yếu bằng hình thức truyền miệng nên mang tính dị bản Còn truyện ngụ ngôn hiện đại hình thức lưu truyền và các văn bản sách báo

cụ thể nên ngôn ngữ cần phải trau chuốt để đảm bảo hoàn thiện về nội dung

và đảm bảo được hình thức của tác phẩm Truyện ngụ ngôn hiện đại do tác

giả sáng tác nên trong quá trình lưu hành nên muốn sửa đổi phải có sự đồng ý của tác giả

Truyện ngụ ngôn hiện đại do cá nhân sáng tác nên ngôn ngữ của nó đậm dấu ấn cá nhân, thể hiện cái tôi của cá nhân Còn truyện ngụ ngôn dân gian do tập thể sáng tác nên ngôn ngữ là tiếng nói chung của cả tầng lớp, giai cấp trong xã hội Cũng giống như truyện ngụ ngôn dân gian, truyện ngụ ngôn hiện đại ngôn từ của nó có tính hình tượng cao trong nội dung của lời nói Tính hình tượng của ngôn từ bắt nguồn từ lời nói của nhân vật, nhân vật có ý nghĩa

tư tưởng, tình cảm của một giai cấp tầng lớp, thế hệ nào đó trong xã hội

Cũng giống như các thể loại văn học hiện đại khác, ngôn từ trong truyện ngụ ngôn hiện đại đòi hỏi phải có tính tổ chức cao Tính tổ chức cao của ngôn

từ được thể hiện ở cách dùng từ, sắp xếp các từ cho chặt chẽ, linh hoạt, uyển chuyển Tính tổ chức cao trong ngôn từ còn được thể hiện ở các dùng dấu câu Nếu một tác phẩm được trau chuốt ngôn từ mà việc sử dụng dấu câu không hợp lý dẫn đến hậu quả lớn, người đọc sẽ không hiểu được bài hoặc hiểu sai ý tác giả muốn truyền đạt Như vậy, chúng ta thấy được cùng với cách sử dụng từ ngữ thì dấu câu đóng một vai trò rất quan trọng

Truyện ngụ ngôn hiện đại là những truyện ngắn gọn nên ngôn từ trong truyện mang tính hàm súc cao Tính hàm xúc được hiểu là ngôn từ xúc tích, ngắn gọn hàm chứa nhiều ý nghĩa Những tác phẩm ngụ ngôn hiện đại là những tác phẩm thường có hình thức ngắn gọn nhưng nội dung hàm chứa lại rất lớn Vì thế mà thông qua những câu chuyện ngắn gọn nhưng người đọc vẫn thu được lượng thông tin đầy đủ và rút ra được bài học đằng sau những câu chuyện

Ngụ ngôn hiện đại không những mang tính hàm xúc cao mà còn có tính biểu cảm Tính biểu cảm trong ngôn từ được hiểu là khả năng ngôn từ được biểu hiện trong cảm xúc của đối tượng được miêu tả trong tác phẩm, có thể tác động tới người tiếp nhận Truyện ngụ ngôn hiện đại không thể thiếu tính biểu cảm vì nó tác động tới đời sống thông qua con đường tình cảm Ngôn từ ngụ ngôn đưa con người đến với những niềm vui, nỗi buồn, sự tức giận hay

cảm thông cho các nhân vật trong truyện Từ đó hình thành thái độ với từng kiểu loại nhân vật

Như vậy có thể thấy rằng ngôn từ ngụ ngôn hiện đại đã biết kế thừa ngụ ngôn dân gian, chắt lọc những yếu tố tinh túy nhất của ngụ ngôn dân gian cùng với những yếu tố mới của ngôn từ hiện đại tạo nên sự phong phú đa dạng trong việc sử dụng ngôn từ ngụ ngôn Trong bất kì yếu tố nào dù có đổi mới hay thay đổi tới những ngụ ngôn cần có những điều kiện cần và đủ để có thể tồn tại và phát triển như một loại hình nghệ thuật của văn học

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Vị trí, nhiệm vụ của phân môn Tập đọc trong nhà trường Tiểu học

1.2.1.1 Vị trí của phân môn Tập đọc trong nhà trường Tiểu học

Môn tiếng Việt ở trường phổ thông có nhiệm vụ hình thành năng lực hoạt động ngôn ngữ cho học sinh Năng lực hoạt động ngôn ngữ được thể hiện trong 4 dạng hoạt động tương ứng với 4 kĩ năng: nghe, nói, đọc, viết Đọc là một dạng hoạt động ngôn ngữ, là quá trình chuyển dạng thức chữ viết sang lời nói có âm thanh và thông hiểu nó, là quá trình chuyển trực tiếp từ hình thức chữ viết thành các đơn vị nghĩa không có âm thanh ứng với đọc thầm Đọc không chỉ là công việc giải một bộ mã gồm hai phần chữ viết và phát âm, nghĩa là nó không phải chỉ là sự đánh vần lên thành tiếng theo đúng như các

kí hiệu chữ viết mà nó còn là quá trình nhận thức để có khả năng thông hiểu những gì được đọc

Những kinh nghiệm của đời sống, những thành tựu văn học, khoa học, tư tưởng, tình cảm của các thế hệ đi trước và cả hiện tại phần lớn đã được ghi lại bằng chữ viết Nếu không biết đọc thì con người không thể tiếp thu những thành tựu văn minh của nhân loại, không thể sống một cuộc sống bình thường, có hạnh phúc đúng nghĩa của từ này trong xã hội hiện đại Biết đọc, con người đã nâng khả năng tiếp nhận lên nhiều lần Biết đọc, con người có khả năng chế ngự một phương tiện văn hóa cơ bản giúp họ giao tiếp được với thế giới bên trong của người khác, thông hiểu tư tưởng, tình cảm của người khác Đặc biệt khi đọc tác phẩm văn chương, con người không chỉ thức tỉnh

về nhận thức mà còn rung động tình cảm, nảy nở những ước mơ tốt đẹp được khơi dậy năng lực hành động, sức mạnh sáng tạo cũng như được bồi dưỡng tâm hồn Không biết đọc, con người sẽ không có điều kiện hưởng thụ sự giáo dục mà xã hội dành cho họ, không thể hình thành được nhân cách toàn diện Đặc biệt trong thời đại bùng nổ công nghệ thông tin thì đọc ngày càng quan trọng giúp con người tiếp nhận các nguồn thông tin

Vì những lẽ trên, dạy đọc có ý nghĩa to lớn đối với người đi học, đặc biệt

là lứa tuổi học sinh Tiểu học Đầu tiên trẻ phải học đọc, sau đó trẻ phải đọc để học Đọc giúp trẻ chiếm lĩnh ngôn ngữ để dùng trong giao tiếp và học tập và

là công cụ để học các môn khác Đọc còn tạo động cơ và hứng thú học tập, tạo điều kiện để học sinh tự học và học tập suốt đời Đọc một cách có ý thức cũng sẽ tác động đến trình độ ngôn ngữ cũng như tư duy người đọc Việc dạy đọc giúp học sinh hiểu biết hơn, bồi dưỡng các em lòng yêu cái thiện và cái đẹp, dạy cho các em biết cách suy nghĩ một cách lô gic cũng như biết tư duy hình tượng Như vậy đọc bao gồm cả ý nghĩa giáo dưỡng, giáo dục, thẩm mĩ

và phát triển

1.2.1.2 Nhiệm vụ của phân môn Tập đọc ở nhà trường Tiểu học

Với vị trí trọng tâm của mình, môn tiếng Việt nói chung và phân môn Tập đọc nói riêng rất cần thiết trong sự hình thành và phát triển một cách có hệ thống và có kế hoạch năng lực đọc cho học sinh

Phân môn học vần cũng thực hiện nhiệm vụ dạy đọc, nhưng việc dạy đọc

ở mức độ sơ đẳng giúp học sinh sử dụng bộ mã chữ âm Việc thông hiểu văn bản chỉ đặt ra ở mức độ thấp và chưa có hình thức chuyển từ chữ sang nghĩa Như vậy Tập đọc với tư cách là phân môn tiếng Việt tiếp tục những thành tựu dạy học mà học vần đã đạt được, nâng lên một mức đầy đủ và hoàn chỉnh Tính đa nghĩa của “đọc” kéo theo tính đa nghĩa của “biết đọc” Biết đọc được hiểu theo nhiều mức độ Một em bé mới đi học tập đánh vần ngập ngừng đọc tiếng một, như vậy có thể là biết đọc Đọc, thâu tóm được tư tưởng của một cuốn sách cũng gọi là biết đọc, những năng lực này không phải tự nhiên mà

có Nhà trường phải từng bước hình thành và trường Tiểu học đặt nhiệm vụ

“đặt viên gạch đầu tiên”

Tập đọc hình thành năng lực đọc cho học sinh Tập đọc là phần thực hành Năng lực đọc được tạo nên từ 4 kĩ năng cũng là 4 yêu cầu về chất lượng của đọc: đọc đúng, đọc nhanh, đọc có ý thức và đọc diễn cảm Bốn kĩ năng này được hình thành thông qua hai hình thức đọc: đọc thành tiếng và đọc thầm, chúng được rèn luyện và hỗ trợ cho nhau Sự hoàn thiện một trong những kĩ năng này sẽ tác động đến những kĩ năng khác Đọc đúng là tiền đề của đọc nhanh cũng như cho phép thông hiểu nội dung văn bản Ngược lại, nếu không hiểu điều mình đang đọc thì không thể đọc nhanh và diễn cảm được Trong khi đọc các kĩ năng sẽ bổ trợ cho nhau đọc đúng dẫn đến hiểu đúng Vì vậy trong dạy đọc không nên xem nhẹ các kĩ năng khác mà nên tạo mối liên kết giữa chúng làm cho hoạt động đọc đạt hiểu quả cao

Đọc hiểu giáo dục lòng yêu sách, ham đọc sách, hình thành phương pháp

và thói quen làm việc với văn bản, làm việc với sách cho học sinh Làm cho sách trở thành một sự tôn sùng ngự trị trong nhà trường, đó là một trong những điều kiện để trường học trở thành trung tâm văn hóa Nói cách khác, thông qua việc dạy học, phải làm cho học sinh thích thú đọc và thấy được rằng khả năng đọc là có lợi ích cho các em theo suốt cuộc đời, phải làm cho học sinh thấy đó là một trong những con đường đặc biệt để tạo cho mình một cuộc sống trí tuệ đầy đủ và phát triển

Vì đọc không thể tách rời nội dung được học nên bên cạnh rèn luyện kĩ năng đọc, giáo dục lòng yêu sách, phân môn Tập đọc còn làm giàu kiến thức

về ngôn ngữ, đời sống và kiến thức văn học cho học sinh, phát triển ngôn ngữ

tư duy cho học sinh, giáo dục tư tưởng, đạo đức, tình cảm, thị hiếu thẩm mĩ cho học sinh

1.2.2 Thực tiễn dạy học phân môn Tập đọc trong nhà trường Tiểu học hiện nay

Ở các trường Tiểu học hiện nay, trong quá trình dạy học phân môn Tập

đọc thì dạy học đọc hiểu hay luyện đọc cho học sinh được nhà trường và giáo

viên giảng dạy khá quan tâm

Trước hết ta thấy đọc hiểu là một hoạt động có tính quá trình gồm nhiều hành động được trải qua theo thời gian tuyến tính Hành động đầu tiên của đọc hiểu là quá trình nhận diện ngôn ngữ của bài đọc, tức là học sinh nhận biết được từ, câu, đoạn có trong bài Tập đọc Hành động thứ hai là hành động làm rõ nghĩa của các chuỗi tín hiệu ngôn ngữ, học sinh Tiểu học trải qua hành động này chậm và phải có sự hướng dẫn định hướng từ giáo viên Hành động cuối cùng là hành động hỏi đáp lại ý kiến của người viết trong văn bản Người giáo viên luôn chú trọng hành động này của học sinh, vì nếu học sinh hiểu được nội dung bài thì các em mới có thể trả lời những câu hỏi bài tập đưa ra, mới có thể rút ra bài học cho mình Dạy học đọc hiểu có vị trí quan trọng trong phân môn Tập đọc, mỗi tiết mỗi bài Tập đọc bên cạnh hình thành khả năng đọc đúng, nhanh, mục tiêu cuối cùng cần đạt được là giúp học sinh hiểu được nội dung bài tập đọc Nắm được mục tiêu đó của dạy học tập đọc, giáo viên dạy bộ môn tiếng Việt khi dạy phân môn Tập đọc đã có những phương pháp dạy học hợp lí, phù hợp với bài tập đọc, đạt được mục đích thông hiểu nội dung bài Tập đọc cho học sinh, có hiểu nội dung thì mới đọc diễn cảm và lưu loát được

Dạy học ở Tiểu học nói chung và dạy học Tập đọc nói riêng với mục đích hình thành cho học sinh kĩ năng đọc Kĩ năng đọc được thực hiện cụ thể trong từng khối lớp như sau: