Đặc sắc của thể loại truyện lịch sử trong môn tiếng việt ở nhà trường tiểu học

Xuất phát từ những lí do trên, tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài: “Đặc sắc của thể loại truyện lịch sử trong môn Tiếng Việt ở nhà trường Tiểu học” với mong muốn góp một phần nhỏ vào việc n

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong thời đại mở cửa và hội nhập toàn cầu, vấn đề nguồn nhân lực được quan tâm, chú trọng và đẩy mạnh ở tất cả các quốc gia trên thế giới

Hiện nay, công cuộc đổi mới của đất nước ta đang diễn ra rất mạnh mẽ, sâu rộng trên tất cả các lĩnh vực Vấn đề đào tạo con người đáp ứng sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước hiện nay đặt ra cấp thiết Đây là trách nhiệm của toàn Đảng, toàn dân, trong đó giáo dục và đào tạo giữ vai trò quan trọng Chính vì vậy mà Đại Hội Đảng Cộng Sản Việt Nam lần thứ VII đã chỉ rõ:

“Giáo dục là quốc sách hàng đầu” và khẳng định mục tiêu của giáo dục là:

“Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, hình thành đội ngũ lao động có tri thức, có tay nghề, có năng lực thực hành tự chủ, năng lực chuyên môn nghiệp vụ, năng động sáng tạo, có đạo đức cách mạng, tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội”

Trong hệ thống giáo dục quốc dân, giáo dục Tiểu học có một vị trí rất quan trọng Tiểu học là bậc học đầu tiên, bậc học có tính chất định hướng, mang bản sắc riêng và tính sư phạm đặc trưng Bậc Tiểu học chính là nền tảng vững chắc - nơi ươm những mầm non tương lai của đất nước

Trong hệ thống giáo dục và đào tạo bậc Tiểu học, môn Tiếng Việt đóng vai trò vô cùng quan trọng Luật Giáo dục nước ta khẳng định: “Tiếng Việt là ngôn ngữ chính thức dùng trong nhà trường” (Khoản I- Điều 5- Chương I) Tiếng Việt là một trong những môn học được quan tâm và chú trọng hàng đầu trong nhà trường Tiểu học Tiếng Việt là nền móng của các môn học khác Nó có nhiệm vụ rất lớn lao và ý nghĩa vô cùng to lớn Không những thế, nó còn là chìa khóa để vận dụng chữ viết và là công cụ để các em

sử dụng suốt đời Môn Tiếng Việt giúp các em nắm được những kiến thức về ngôn ngữ, học để giao tiếp bằng ngôn ngữ, học để cảm nhận cái hay, cái đẹp của ngôn từ Tiếng Việt và học để hiểu được những vấn đề của cuộc sống thường nhật Cùng với các môn học khác Tiếng Việt góp phần không nhỏ

trong việc giáo dục toàn diện con trẻ trở thành những con người phát triển toàn diện cả về đức, trí, thể, mĩ

Tiếng Việt được chia làm rất nhiều các phân môn khác nhau với nội dung và hình thức phong phú, đa dạng Tất cả các phân môn đều hướng tới việc thực hiện mục tiêu chung của môn Tiếng Việt và của chương trình Một trong những mảng đề tài được nhiều tác giả quan tâm, chú trọng đó chính là truyện lịch sử được lồng ghép trong những phân môn này Lựa chọn đề tài

“Đặc sắc của thể loại truyện lịch sử trong môn Tiếng Việt ở nhà trường Tiểu học” tôi có các lí do cơ bản sau:

1 Dạy học lịch sử nói chung và dạy học truyện lịch sử nói riêng ở nhà trường Tiểu học có vị trí rất quan trọng trong việc đào tạo con người Với tư cách là một môn khoa học, lịch sử có vai trò quan trọng trong việc đào tạo, giáo dục học sinh trở thành một con người toàn diện Môn lịch sử có nhiều ưu thế trong giáo dục đạo đức, thẩm mĩ, thế giới quan khoa học,… cho học sinh như: giáo dục niềm tin, giáo dục lý tưởng xã hội chủ nghĩa, lòng yêu nước, truyền thống dân tộc, lòng biết ơn Đảng, Bác Hồ, tinh thần và thái độ lao động đúng đắn,… Dạy học truyện lịch sử là gián tiếp giáo dục truyền thống văn hóa con người và tiếp cận thể loại truyện lịch sử có một ý nghĩa đặc biệt

2 Hiện nay, dạy học truyện lịch sử đã được thực hiện khá đồng bộ ở các

lớp học, các cấp học, đặc biệt là trong các nhà trường Tiểu học Thể loại này góp phần cho chúng ta một cái nhìn tương đối toàn diện về lịch sử dân tộc, đặc biệt là với những công lao to lớn của các thế hệ cha ông, giúp các em có ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và kế tục xứng đáng sự nghiệp cách mạng dân tộc của cha ông trong công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước Đồng thời biết tiếp thu những tinh hoa văn hóa của nhân loại để làm giàu, làm đẹp bản sắc văn hóa của dân tộc mình Tuy nhiên, đa phần dạy học truyện lịch sử vẫn chưa tạo được “sự an tâm” cho xã hội, có lẽ sự đáp ứng của truyện ở Tiểu học phần nào vẫn chưa được như mong muốn khi mà xã hội cần nhu cầu hiểu về lịch sử nhiều hơn nữa Trước thực trạng đó, yêu cầu cấp thiết đặt ra là phải tập trung nghiên cứu thể loại này, làm rõ đặc trưng về thể loại, nghiên cứu những nét

đặc sắc, riêng biệt Từ đó có cái nhìn toàn diện, đa chiều và đưa ra các cách tiếp cận mới đối với thể loại này, cải tiến phương pháp dạy học lịch sử nói chung và dạy học truyện lịch sử nói riêng nhằm nâng cao chất lượng bộ môn, đáp ứng yêu cầu đào tạo

3 Việc nghiên cứu thể loại truyện lịch sử để chỉ ra những nét riêng biệt vốn có của thể loại, nhằm cung cấp cho người học cái nhìn tổng quan nhất về thể loại Lựa chọn đề tài này cũng là dịp để người nghiên cứu nâng cao trình

độ chuyên môn, tích lũy và bổ sung kiến thức cho bản thân về thể loại văn học

và nâng cao kĩ năng cảm thụ văn học, phục vụ cho việc giảng dạy sau này

Xuất phát từ những lí do trên, tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài: “Đặc sắc của thể loại truyện lịch sử trong môn Tiếng Việt ở nhà trường Tiểu học” với

mong muốn góp một phần nhỏ vào việc nâng cao hiệu quả dạy học thể loại truyện lịch sử nói riêng và các phân môn của Tiếng Việt nói chung, góp phần vào công tác giáo dục nhân cách toàn diện cho học sinh

2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

2.1 Ý nghĩa khoa học của đề tài

Góp phần xây dựng cơ sở lí luận về thể loại truyện lịch sử, trong đó

đặc biệt chú ý tới các truyện ở nhà trường Tiểu học

Góp phần làm sáng tỏ bản chất, giá trị của loại hình truyện lịch sử

trong chương trình Tiểu học và làm rõ những nét đặc sắc của thể loại này

Đề xuất một số cách tiếp cận mới đối với thể loại truyện lịch sử trong

môn Tiếng Việt ở nhà trường Tiểu học

2.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Đề xuất một số cách tiếp cận mới và hướng dẫn tìm hiểu một số truyện lịch sử nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học truyện lịch sử trong môn Tiếng Việt

Thiết kế được một số kế hoạch bài học minh họa theo hướng tiếp cận

đã đề xuất Giáo viên có thể sử dụng những kế hoạch bài học này như một tài liệu tham khảo, hỗ trợ đổi mới phương pháp tiếp cận thể loại truyện lịch sử

3 Mục tiêu nghiên cứu

Đề tài này tôi nghiên cứu với mục đích:

- Phân tích, đánh giá được truyện lịch sử như một loại hình truyện kể

- Đề tài phân tích và làm rõ những đặc trưng của truyện lịch sử trong nhà trường Tiểu học

- Đưa ra được một số hướng đổi mới cách dạy truyện lịch sử nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Tiếng Việt nói chung và thể loại truyện lịch

sử nói riêng cho học sinh Tiểu học

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ mục đích nghiên cứu và các giả thuyết đã được đặt ra tôi xác định nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài là:

- Xây dựng cơ sở lí luận về thể loại truyện lịch sử, trong đó đặc biệt

chú ý tới các truyện ở nhà trường Tiểu học

- Phân tích những đặc trưng riêng biệt, từ đó chứng minh được những

nét đặc sắc của thể loại truyện lịch sử

- Hướng dẫn tìm hiểu một số truyện lịch sử trong chương trình nhằm

bổ sung kiến thức về phân tích tác phẩm văn học cho giáo viên Tiểu học, góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học truyện lịch sử trong môn Tiếng Việt

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Các truyện lịch sử được giảng dạy trong môn Tiếng Việt ở lớp 2, 3 là

đối tượng nghiên cứu chính của đề tài

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Phương pháp nghiên cứu lí thuyết là phương pháp tiếp cận hệ thống lí

luận về thể loại theo quan điểm của giáo trình Lí luận văn học (tập 1, Nhà văn, bạn đọc, tiếp nhận) Đây là công cụ lí thuyết vừa là phương pháp luận để

triển khai nghiên cứu các vấn đề tổng quan

Phương pháp này giúp tôi có thể phân tích được những vấn đề lí luận, tổng quan về truyện lịch sử và đưa ra những hiểu biết ban đầu về những nét đặc sắc của thể truyện lịch sử trong môn Tiếng Việt ở nhà trường Tiểu học Đồng thời phương pháp nghiên cứu lí thuyết cũng có vai trò quan trọng trong

việc xác định cơ sở lí thuyết để triển khai đề tài Trên cơ sở đó, tiến hành nghiên cứu, phân tích chương trình SGK, sách giáo viên và một số tài liệu nghiên cứu về truyện lịch sử, phương pháp dạy học truyện lịch sử để có thêm hiểu biết và đánh giá khái quát về thể loại này

6.2 Phương pháp phân tích

Phương pháp phân tích là phân chia cái toàn thể của đối tượng thành những bộ phận, những mặt, những yếu tố cấu thành giản đơn hơn để nghiên cứu, phát hiện ra từng thuộc tính và bản chất của từng yếu tố đó Từ đó, giúp chúng ta hiểu được đối tượng nghiên cứu một cách mạch lạc hơn, hiểu được cái chung phức tạp từ những yếu tố bộ phận ấy

Tôi sử dụng phương pháp phân tích trên tất cả các bình diện, sử dụng

để phân tích tư liệu, phân tích số liệu, phân tích cấu trúc văn bản và phân tích tác phẩm văn chương

Phương pháp này giúp tôi phân tích Chương trình giáo dục Tiểu học

2000 để có được cái nhìn toàn diện hơn về thể loại truyện lịch sử dược giảng

dạy ở bậc học này Đồng thời phương pháp phân tích giúp tôi nhìn nhận rõ hơn những nét đặc sắc của truyện lịch sử Không những thế, phân tích tác phẩm văn học cũng tạo điều kiện để có điều kiện nghiên cứu, tìm hiểu sâu về các giá trị của truyện lịch sử cũng như phương pháp dạy học thể loại này trong Chương trình Tiểu học, góp phần nâng cao năng lực, trình độ chuyên môn cho giáo viên Từ đó, đưa ra những hướng tiếp cận mới để học việc học

sử trở nên dễ dàng và lôi cuốn học sinh

6.3 Phương pháp khảo sát - thống kê

Phương pháp này giúp tôi thống kê các truyện lịch sử trong chương trình Tiếng Việt 2, 3; phân loại, khảo sát, đánh giá hiện trạng, xác định kiểu loại truyện lịch sử trong Chương trình Tiếng Việt ở Tiểu học (Báo, trang mạng, Chương trình văn học Phổ Thông, ) Từ đó góp phần thực hiện tốt hơn đề tài này

6.4 Phương pháp tiếp cận lịch sử

Phương pháp tiếp cận sử học là phương pháp không thể thiếu trong nghiên cứu lịch sử Phương pháp này giúp tôi có thể tiếp cận, đi sâu nghiên

cứu các dữ kiện lịch sử Đồng thời, tái dựng được cả không khí lịch sử, cả tâm

lý và tình cảm của con người trong những sự vật, hiện tượng tiêu biểu

Lịch sử diễn biến, phát triển thông qua các sự vật, hiện tượng lịch sử Phương pháp sử học không phải chỉ là trình bày nhiều sự vật, hiện tượng mà phải biết lựa chọn, trình bày các sự vật, hiện tượng tiêu biểu, điển hình Những sự vật, hiện tượng đó là những biểu hiện tập trung nhất phản ánh quy

luật vận động của lịch sử

Đây là phương pháp không thể thiếu trong nghiên cứu lịch sử bởi vì muốn đánh giá được truyện lịch sử thì chúng ta phải tiếp cận sử học Tức là chúng ta phải đọc lịch sử, phải nghiên cứu lịch sử để nắm được những điểm cốt lõi của lịch sử nước nhà, nắm được hoàn cảnh ra đời của các tác phẩm và các thời kì xuất hiện nhân vật lịch sử,… Từ đó, có cách đánh giá toàn diện, có cái nhìn khách quan những nét đặc sắc cũng như các giá trị của truyện lịch sử Trên

cơ sở đó đưa ra các hướng tiếp cận mới đối với thể loại này, đồng thời hướng

dẫn tìm hiểu một số truyện trong chương trình nhằm nâng cao hiệu quả dạy học

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TRUYỆN LỊCH SỬ 1.1 Giới thuyết chung về thể loại tự sự

Thể loại tự sự là một trong những thể loại quan trọng, phong phú của dòng văn học văn xuôi Việt Nam với rất nhiều tiểu loại, nhiều kiểu nhân vật khác nhau Và mỗi dạng thức đều tạo nên sức hấp dẫn riêng biệt với đông đảo tầng lớp nhân dân Cùng với các thể loại văn học khác, tự sự góp phần làm nên kho tàng văn hóa, văn học Việt Nam đa dạng, phong phú

1.1.1 Quan niệm về tác phẩm tự sự

Việc bàn về tự sự, văn tự sự đã đánh dấu một bước phát triển của lí luận văn học nước nhà Nó góp phần thúc đẩy sự lớn mạnh của văn xuôi với sự góp sức của những nhà văn đầy tài năng Khi tiếp cận khái niệm về tự sự, tôi thấy các

ý kiến bàn về tự sự, văn tự sự khá đa dạng, phong phú, có thể nhóm lại như sau:

Thứ nhất, nhiều nhóm tác giả quan niệm tự sự là một thể loại văn học Theo nhóm tác giả này, tự sự là thể loại văn học trong đó nhà văn phản ánh thế giới bên ngoài bằng cách kể lại sự việc, miêu tả tính cách, thông qua một cốt truyện tương đối hoàn chỉnh Ở phương diện này, các học giả nghiêng về vấn đề xem tác phẩm tự sự như là một thể loại văn học trong việc phản ánh đời sống Và các tác giả chú trọng tới việc tự sự thể hiện đời sống như những

gì nó vẫn đang diễn ra trước mắt chúng ta, mô tả lại theo đúng những gì mà

họ nhìn thấy, quan sát được Từ đó mà các tác giả đề xuất tính tự sự là tính hiện thực của văn bản

Các nhóm học giả khác lại đưa ra quan niệm thứ hai, tự sự là một phương thức tái hiện đời sống Theo các tác giả này, tự sự là phương thức trình bày một chuỗi các sự việc, sự việc này dẫn đến sự việc kia, cuối cùng dẫn đến một kết thúc, thể hiện một ý nghĩa Tự sự giúp ta giải thích một sự việc, tìm hiểu con người, nêu vấn đề, bày tỏ thái độ khen, chê đối với các sự vật, hiện tượng Như vậy, ở vấn đề này các tác giả lại chú trọng nhiều hơn đến bình diện hình thức tổ chức của văn bản Đó là kết cấu của chuỗi sự kiện và cấu trúc của tác phẩm

Cấu trúc của tác phẩm tự sự có thể là cấu trúc theo trục thời gian Từ

đó mà các tác giả cho ràng phương thức tự sự là phương thức kể Tự sự là cách kể chuyện, kể việc, kể về con người (nhân vật) Câu chuyện bao gồm những chuỗi sự việc nối tiếp nhau để đi đến kết thúc Tự sự hay kể chuyện là bất kỳ sự tường thuật nào để kết nối các sự kiện, trình bày cho người đọc hoặc người nghe bằng một chuỗi câu viết hoặc nói, hoặc một chuỗi hình ảnh Như vậy, các tác giả này thực sự quan tâm đến cấu trúc, phương thức trình bày của tác phẩm

Thứ ba là nhóm tác giả quan niệm tự sự là một loại hình truyện kể Các tác giả này cho rằng tự sự có thể được sử dụng như một từ đồng nghĩa của “tường thuật” Nó cũng có thể được sử dụng để dẫn dắt chuỗi các sự kiện được mô tả trong một câu chuyện Tự sự cũng có thể được lồng vào trong những tự sự khác, chẳng hạn như một câu chuyện được kể bởi những người

kể chuyện thường được tìm thấy trong các thể loại hư cấu

Nhóm các tác giả này lại quan tâm, chú trọng đến hình tượng người kể chuyện Tức là nhân vật tham gia vào trong văn bản Nhân vật này thể hiện trải nghiệm bằng những điểm nhìn ở trong quá khứ Nhân vật có thể quay trở

về quá khứ để nhìn và bộc lộ những điều nhân vật được chứng kiến bằng ngôn ngữ của mình Nhân vật đó là nhân vật lịch sử được tái hiện bằng chính

kí ức của nhân vật Từ đó các tác giả đặc biệt chú trọng đến nhân vật hay hình tượng người kể chuyện trong tác phẩm

Dù tiếp cận theo hướng nào thì đối với một tác phẩm tự sự, tôi nhận thấy cách tổ chức sự kiện là yếu tố quan trọng nhất Giáo sư Trần Đình Sử đã

hệ thống lại một cách khá đầy đủ về thể loại này Chính vì vậy, đề tài lấy quan niệm của ông làm điểm tựa: Tự sự là kể chuyện, là tường thuật một sự kiện hay một chuỗi sự kiện bằng phương tiện ngôn ngữ thông qua một cốt truyện tương đối hoàn chỉnh Văn tự sự là văn kể chuyện, trần thuật sự việc, mô tả hành động bao gồm cả tả cảnh, tả tình, tả ngoại hình, nội tâm,… Văn tự sự có đầy đủ trong tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn, tuỳ bút, kí sự, phóng sự, truyện kí,… Nó tổng hợp các loại văn xuôi, đa dạng, phong phú [14; 315]

Những ý kiến này đã nói đến bản chất của văn tự sự là kể chuyện, trần thuật; đã đề cập đến các yếu tố trong văn tự sự và sự đa dạng của thể loại Những ý kiến đánh giá này đã đạt những cơ sở lí thuyết ban đầu Đồng thời cũng cho chúng ta hiểu một cách khái quát về thể loại tự sự - một thể loại hết sức đa dạng và phong phú

1.1.2 Bản chất, mục đích, ý nghĩa của thể loại tự sự

1.1.2.1 Bản chất

Bản chất của thể loại tự sự là tái hiện những vấn đề, miêu tả các sự kiện đã diễn ra ở trong quá khứ bằng lời kể (kể chuyện, trần thuật)

Khái niệm thể loại tự sự có nội hàm rộng nhưng được hiểu theo hai nghĩa

cơ bản Nghĩa thứ nhất, tự sự là một trong các phương thức biểu đạt của văn bản, phản ánh đời sống trong văn học Không chỉ kể lại các sự kiện mà còn đan xen các yếu tố miêu tả Miêu tả trong văn bản tự sự có tác dụng làm cho các sự kiện, nhân vật hiện lên rõ nét, sinh động và hấp dẫn

Nghĩa thứ hai, tự sự là một loại hình văn học bên cạnh loại trữ tình và kịch Nó nói đến một loạt các tác phẩm văn học bao gồm: thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, ngụ ngôn, truyện cười (văn học dân gian); truyện ngắn, tiểu thuyết, kí văn học, phóng sự (văn học viết),…

Tuy vậy, dù hiểu theo nghĩa nào thì “miêu tả sự kiện” hay “ kể chuyện” vẫn là tiêu chí được xem là quan trọng nhất nói lên bản chất của thể loại tự sự

Nghiên cứu bản chất của tự sự có thể có hai hình thức Thứ nhất, nếu nhắm đến mục đích mô tả, người ta sẽ đặt câu hỏi: tự sự giúp gì cho con người; thứ hai, nếu nhắm đến một sự định nghĩa, người ta sẽ phải cố gắng nắm bắt một số đặc trưng khu biệt của tự sự Tác phẩm tự sự tái hiện toàn bộ thế giới bao gồm những sự kiện bên ngoài và bên trong của con người nhưng đều xem chúng như là những sự kiện khác nhau về đời sống con người, xã hội Tác phẩm tự sự miêu tả cuộc sống qua các sự kiện, hệ thống sự kiện mà

sự kiện là sản phẩm của mối quan hệ giữa con người với con người, con người với môi trường xung quanh Do đó, tác phẩm tự sự mở ra một phạm vi

hết sức rộng lớn trong việc miêu tả hiện thực khách quan, được thể hiện trong nhiều mối quan hệ

1.1.2.2 Mục đích và ý nghĩa

Tự sự nghĩa là mô tả lại, thuật lại, kể lại sự việc câu chuyện Nó có ý nghĩa rất to lớn, được ứng dụng rất phổ biến trong đời sống hàng ngày và trong văn học Thông qua việc mô tả, các sự kiện đã tái hiện bức tranh đời sống đa dạng, phong phú, nhiều màu sắc; giúp ta nhận thức đầy đủ sâu sắc

bản chất xã hội con người từ ngàn xưa

Tự sự giúp người đọc, người nghe hiểu rõ sự vật, sự việc, con người, hiểu rõ vấn đề Từ đó bày tỏ thái độ trước các sự vật, sự kiện, con người Tự

sự rất cần thiết trong cuộc sống, trong giao tiếp và trong văn chương

1.1.3 Đặc điểm của thể loại tự sự

Thể loại tự sự vô cùng đa dạng, phong phú Phạm vi của tác phẩm tự

sự hết sức rộng lớn và có thể được phân loại ở nhiều góc độ khác nhau Dựa vào hình thức lời văn, có thể nói tới các thể loại cơ bản như: anh hùng ca, (sử thi), truyện thơ, trường ca (văn vần), tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn (văn xuôi), ngụ ngôn (thường dùng cả hai hình thức văn vần và văn xuôi) Dựa vào nội dung thể loại, có thể phân thành các tác phẩm có chủ đề dân tộc, thế sự,

đạo đức,…

Vũ Đình Long (1896-1960) trong Văn chương Truyện Kiều (1924)

cho rằng: “Kể chuyện, thuật truyện tức là văn tự sự Văn tiểu thuyết, văn diễn kịch, văn sử kí, văn du kí,… toàn là văn tự sự cả Nhà kể chuyện, thuật truyện, phải làm cho người đọc hứng thú Phải thuật, phải kể thế nào cho độc giả có thể tưởng tượng được người, được việc, mà tưởng chừng như mình được chứng kiến những việc ấy, chính mình cũng sinh hoạt trong hoàn cảnh ấy Vậy thời nhà làm văn tự sự nói đến người phải tả hình dung, phải tả hoàn cảnh, nói đến việc phải nói đến nguyên nhân cùng kết quả mọi việc, thành thử phải tả cả thái độ, tâm tính, phải thuật cả lời của mỗi người trong truyện Vậy một bài văn tự sự hoàn toàn gồm tất cả các lối văn hình dung, tả cảnh, tả tình, tả tâm lí.” [14; 92] Loại tác phẩm tự sự nghiêng về lấy sự kiện trong thế

giới khách quan và thế giới giả định, nhân vật và cảnh vật, hoàn cảnh làm nội dung đề tài, lấy mô phỏng, hư cấu làm phương thức cấu tứ, lấy tự thuật cụ thể sinh động làm thủ pháp biểu hiện nghệ thuật chủ yếu, từ đó mà biểu hiện và phản ánh, tạo ra những tác phẩm mang giá trị thẩm mĩ của đời sống nhân sinh, của chủ thể sáng tạo Tính tự sự là đặc trưng thẩm mĩ cơ bản của văn học loại tự sự Bên cạnh đó, thể loại tự sự còn mang những đặc trưng riêng,

cơ bản:

1.1.3.1 Các tác phẩm thuộc thể loại tự sự mang đậm tính văn xuôi

Tự sự hay văn bản tự sự dùng lời kể hay lời tả của người kể chuyện để thông báo về thời gian, địa điểm, gọi ra đặc điểm của nhân vật, sự kiện; phân tích tâm trạng, tình huống làm hiện lên bức tranh đời sống Tất cả những yếu

tố trên làm nên tính văn xuôi của loại hình tự sự Tính văn xuôi khác với tính trữ tình ở chỗ: dùng lời kể chứ không phải lời thơ, có người kể chuyện chứ không phải là một nhân vật xưng “tôi” nào đấy, có tình huống và hành động cụ thể, có diễn biến hành động,… chứ không đơn thuần chỉ là diễn biến tâm trạng của nhân vật Như vậy, thể loại tự sự có không gian, thời gian và con người cụ thể

1.1.3.2 Các tác phẩm thuộc thể loại tự sự phản ánh đời sống trong tính khách quan của nó thông qua các sự kiện và hệ thống các sự kiện

Các nhà lí luận từ Aristote đến Lessing, Hégel, Biélinxki đều cho rằng

tác phẩm tự sự đưa ra một bức tranh khách quan về thế giới Trong Nghệ thuật thơ ca, Aristote cho rằng: “Thế giới của tác phẩm tự sự là thế giới tồn tại bên ngoài người trần thuật, không phụ thuộc vào ý muốn và tình cảm của họ” Ở đây, nhà văn dường như đứng bên ngoài để kể lại sự việc Tất cả

những sự việc của đời sống được nhà văn kể lại như một đối tượng khách quan ở bên ngoài mình Chính vì vậy, tác phẩm tự sự mang tính khách quan

Ðể có cái nhìn khách quan, tác phẩm tự sự tập trung phản ánh đời sống qua các sự kiện, hệ thống sự kiện Vì vậy, nhiều nhà lí luận khẳng định tính

sự kiện có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng và là đặc điểm hàng đầu của tác phẩm tự sự Các biến cố, sự kiện này có thể là những biến cố, sự kiện bên ngoài, tức là phần tồn tại vật chất với các việc làm, hành động cụ thể có thể

thấy được, cũng có thể là những biến cố, sự kiện bên trong bao gồm tâm trạng, cảm xúc, ý nghĩ, nhưng những biến cố, sự kiện này không được biểu hiện trực tiếp mà được xem như một đối tượng để đem ra phân tích, nhận biết

Sự kiện, tình huống là các thành tố có ý nghĩa đặc biệt trong việc thể hiện các nội dung tư tưởng của tác phẩm Thông qua sự kiện, thế giới nghệ thuật của các tác phẩm mới hiện ra một cách cụ thể, sinh động Sự kiện và chi tiết gắn kết với nhau tạo thành một chỉnh thể thống nhất cho tác phẩm Tình tiết trong tác phẩm tự sự là các sự kiện, biến cố, các quan hệ thúc đẩy sự phát triển của số phận, tâm lí, tính cách của nhân vật

Như vậy, tác phẩm tự sự tái hiện toàn bộ thế giới bao gồm những sự kiện bên ngoài và bên trong của con người, đều xem chúng như là những sự kiện khác nhau về đời sống con người, xã hội nhưng có một đặc điểm chung

là đều mang tính khách quan

1.1.3.3 Các tác phẩm thuộc thể loại tự sự có khả năng phản ánh hiện thực một cách rộng lớn, bao quát và hoàn chỉnh về kết cấu

Tác phẩm tự sự miêu tả cuộc sống qua các sự kiện, hệ thống sự kiện Mà

sự kiện là sản phẩm của mối quan hệ giữa con người với con người, con người

và môi trường xung quanh Do đó, tác phẩm tự sự mở ra một phạm vi hết sức rộng lớn trong việc miêu tả hiện thực khách quan, được thể hiện trong nhiều mối quan hệ khác nhau

Trong tác phẩm tự sự, không gian và thời gian không bị hạn chế Nhà văn có thể thể hiện những vùng đất khác nhau, có thể lùi về dĩ vãng hay đắm mình trong hiện tại, có thể lướt qua hoặc tập trung miêu tả một mặt nào đó mà mình cho là quan trọng Có thể kể về một khoảnh khắc hoặc một sự kiện dài 10,

20, 50 năm trong một không gian nhất định hoặc ở nhiều vùng đất khác nhau Các tác phẩm thuộc thể loại tự sự cũng mang tính hoàn chỉnh về kết cấu Tính hoàn chỉnh về kết cấu tức là hoàn chỉnh về thời gian, không gian

và nhân vật Trong tác phẩm tự sự thời gian được tái hiện đầy đủ Thời gian được miêu tả hết sức rõ ràng, có thể là thời gian ngày, tháng cụ thể, cũng có khi là thời gian của cả một đời người được diển tả lại Thời gian luôn luôn là

vấn đề lớn của tự sự Trong đó, thể loại trữ tình (thơ) chỉ miêu tả cảm xúc ở thời điểm hiện tại, nghĩa là thời gian trong tác phẩm thơ bị hạn chế Nói tóm lại, kết cấu của truyện lịch sử là luôn luôn đầy đủ, hoàn thiện về các khía cạnh Cùng với những đặc điểm trên, nhân vật tự sự cũng được khắc họa đầy đặn, nhiều mặt Trong thể loại tự sự, nhân vật có thể có tên hoặc không có tên, thường là con người thậm chí là con vật hay đồ vật Tuy nhiên, đã là nhân vật

tự sự thì phải có hành động, tính cách, số phận, qua đó thể hiện một tư tưởng nào đó của tác giả có thể được triển khai sâu rộng trong nhiều mối quan hệ đa dạng và phong phú Nhân vật thường có số phận, con đường đi và quá trình phát triển qua nhiều giai đoạn khác nhau So với các loại nhân vật khác, nhân vật trong tác phẩm tự sự được khắc họa tỉ mỉ từ ngoại hình đến nội tâm, cả quá khứ, hiện tại và trong xu thế phát triển, Nhân vật trong truyện lịch sử có

tiểu sử còn nhân vật trữ tình thì không Ví dụ trong tác phẩm Từ ấy- Tố Hữu,

chỉ ghi lại cảm xúc vui mừng, phấn khởi của tác giả khi gặp gỡ ánh sáng và lý tưởng của Đảng Trong khi đó, nhân vật trong tác phẩm tự sự là nhân vật được miêu tả đầy đủ về lịch sử con người Chẳng hạn như nhân vật Trần Quốc Toản, toàn bộ câu chuyện là sự tái hiện thời niên thiếu đầy ý chí nghị lực của ông Qua tiểu sử ta thấy được tính cách một con người Bên cạnh đó, Trần Quốc Toản còn được miêu tả đầy đủ về hình dáng, khí chất, Tóm lại, nhân vật tự sự được miêu tả nhiều mặt, toàn diện và nhiều màu sắc thẩm mĩ, tác giả xây dựng nên những nhân vật hết sức sinh động

Do tính chất phản ánh rộng lớn và bao quát, hệ thống chi tiết trong tác phẩm tự sự cũng phong phú và đa dạng, mang chất “văn xuôi” Ở các tác phẩm này có thể bắt gặp những chi tiết về chân dung, ngoại hình, tâm sinh lí, phong tục, tập quán, đồ vật, đời sống lao động sản xuất, tôn giáo, chính trị, bao gồm cả những chi tiết có thực, tưởng tượng, hư cấu, hơn tất cả mọi loại tác phẩm khác

1.1.3.4 Tác phẩm thuộc thể loại tự sự luôn có hình tượng người trần thuật

Trần thuật tức là bao gồm việc kể và miêu tả các hành động và biến cố trong thời gian, không gian; mô tả chân dung, hoàn cảnh, hành động, ngoại cảnh, lời bàn luận của nhân vật luôn giữ vai trò trong thể loại tự sự

Người trần thuật là trung gian giữa cái được miêu tả với thính giả và độc giả, là người chứng kiến và giải thích những vấn đề đã xảy ra Người trần thuật

có thể ẩn hoặc hiện tùy theo cách lựa chọn và dụng ý nghệ thuật của tác giả

Hình tượng người trần thuật có thể là tác giả nhưng không nên đồng

nhất người trần thuật với tác giả Người trần thuật có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức: khi thì ẩn mình sau những nhân vật tưởng tượng, khi thì nhân danh chính bản thân mình mà kể chuyện với ngôi thứ nhất Nhưng dù dưới hình thức nào, người trần thuật cũng làm nhiệm vụ tường thuật, kể chuyện để phân tích, nghiên cứu, khêu gợi, bình luận, cắt nghĩa những quan hệ phức tạp giữa nhân vật và nhân vật, giữa nhân vật và hoàn cảnh, Trong tác phẩm tự sự, hình tượng người trần thuật giữ một vai trò hết sức quan trọng và luôn luôn muốn hướng dẫn, gợi ý cho người đọc nên hiểu nhân vật, hoàn cảnh, theo một ý đồ nào đó

Còn điểm nhìn trần thuật thì tùy theo bình diện được xem xét có thể phân chia thành nhiều kiểu điểm nhìn khác nhau Tuy vậy người ta thường nói đến các kiểu điểm nhìn chủ yếu là: Điểm nhìn của tác giả, điểm nhìn của người

kể truyện và điểm nhìn của nhân vật Cách thức trần thuật là khái niệm khá rộng bao gồm cả cách thức chọn điểm nhìn, ngôi kể, cách thức nhấn, lướt trong khi kể, Ở đây chủ yếu nói đến cách phối hợp di chuyển điểm nhìn, thay đổi ngôi kể, cách xử lí thời gian, cách tổ chức ngôn từ, tạo lập văn bản sao cho có hiệu quả nhất

1.1.3.5 Lời văn trong các tác phẩm thuộc thể loại tự sự là lời văn khách quan

Các tác phẩm thuộc thể loại tự sự phản ánh đời sống trong tính khách quan của nó thông qua các sự kiện và hệ thống các sự kiện Chính vì vậy ngôn ngữ được sử dụng trong tác phẩm tự sự cũng mang tính khách quan Lời văn tái hiện đời sống một cách khách quan tức là những lời kể hằng ngày được ghi lại

và có ít cảm xúc tham gia Nhân vật không tự bộc lộ cảm xúc của cá nhân mà

nó được thể hiện dưới góc nhìn của người kể, đứng ngoài cuộc để nhận xét, đánh giá và ghi lại cảm xúc của nhân vật một cách khách quan Người kể không trực tiếp hóa thân vào nhân vật

Ví dụ: Ghi lại cảm xúc của Trần Quốc Toản: giận dữ như thế nào? Thái độ ra làm sao? Có những hành động gì? Đối lập với sự khách quan trong lời văn tự sự, lời của nhân vật trong thơ tự bộc lộ cảm xúc vui, buồn của bản thân hoặc tác giả hóa thân trực tiếp vào nhân vật trữ tình

Lời văn trong tác phẩm tự sự chủ yếu là lời văn kể chuyện, miêu tả

Nó có thể được viết bằng văn vần hoặc văn xuôi nhưng bao giờ cũng hướng

người đọc đến đối tượng mà nó miêu tả

Lời nói của nhân vật trong tác phẩm tự sự là một bộ phận của văn tự

sự, do đó nó thường được giải thích, cắt nghĩa trước khi nhân vật phát biểu Ðiều này khác với tác phẩm kịch và tác phẩm trữ tình

Nói tóm lại, lời văn khách quan như là một người đứng ngoài quan sát mà không tác động đến tư tưởng, tình cảm của nhân vật, nhìn cuộc sống

và kể lại y như nó vốn có Và trong lịch sử cần nhất một điều là tính chân thực của lịch sử Đây là một tiêu chí quan trọng để đánh giá lịch sử của chúng ta có đúng là lịch sử hay không

1.1.4 Mối quan hệ giữa thể loại tự sự với các thể loại khác

Thể tự sự có mối quan hệ khăng khít, gắn bó với các thể loại khác của văn học nước nhà Thể loại văn học gồm thể loại trữ tình và thể loại tự sự

Thể trữ tình gồm thơ, ca trù, từ khúc, truyện thơ, trường ca, thơ trường

thiên,… Tiêu biểu là thơ

Thơ là một loại hình nghệ thuật dùng từ, dùng chữ trong ngôn ngữ làm chất liệu, và sự chọn lọc từ cũng như tổ hợp của chúng được sắp xếp dưới một hình thứ logic nhất định tạo nên hình ảnh hay gợi cảm âm thanh có tính thẩm

mỹ cho người đọc, người nghe

Thơ là loại sáng tác văn học có vần điệu, có đặc điểm ngắn gọn, súc tích, nhiều ý cô đọng, tuân theo các quy luật nhất định Thơ thường dùng như một hình thức biểu tả cảm xúc trữ tình, hoặc tình cảm xúc động trước một hiện tượng xảy ra trong cuộc sống, như khi người ta đứng trước một phong cảnh ngoạn mục, hoặc đứng trước một thảm cảnh

Thể loại tự sự cũng rất phong phú, gồm tiểu thuyết, truyện vừa, truyện

ngắn, truyện cực ngắn, sử thi, ngụ ngôn,… Tiêu biểu là tiểu thuyết

Tiểu thuyết là thể loại lớn nhất trong loại tác phẩm tự sự, đặc biệt phát triển mạnh mẽ trong thời kì cận và hiện đại Ðây là thể loại không bị giới hạn

về dung lượng phản ánh hiện thực, cả về không gian cũng như thời gian Qua tiểu thuyết, người đọc có thể hiểu được một giai đoạn lịch sử với nhiều sự kiện, nhiều cảnh ngộ, địa điểm, tình huống, mà khó có thể loại nào có thể đạt được Các yếu tố khác của tác phẩm văn học, từ đề tài, chủ đề, nhân vật, kết cấu, cũng chịu sự chi phối của đặc điểm này

Cả thể loại tự sự và trữ tình đều tập trung xây dựng các hình tượng nghệ thuật với nhiều dạng thức khác nhau như xây dựng nhân vật, hình tượng thiên nhiên, đồ vật,

Các tác phẩm thuộc thể loại tự sự như truyện, kí chủ yếu dùng phương thức miêu tả và kể nhằm tái hiện sự vật, sự việc, con người, câu chuyện

Các tác phẩm thuộc thể loại trữ tình như thơ trữ tình, tùy bút chủ yếu dùng phương thức biểu cảm để biểu hiện tình cảm, cảm xúc qua các hình ảnh, vần điệu, nhịp điệu

1.2 Thể loại truyện lịch sử trong cấu trúc tự sự

1.2.1 Bản chất của truyện lịch sử

Khi nói đến lịch sử, theo giải thích đơn giản, lịch sử là những gì thuộc

về quá khứ và gắn liền với xã hội loài người Với ý này, lịch sử bao trùm tất

cả mọi lĩnh vực trong xã hội và mang tính đa diện Do đó khó định nghĩa chính xác và đầy đủ Vì thế, định nghĩa về lịch sử được rất nhiều nhà nghiên cứu đưa ra

Chú trọng mục đích, chức năng của sử, các nhà soạn sách giáo khoa

giải thích: “Sử là tác phẩm viết về các sự kiện và nhân vật lịch sử Mục đích của sử là ghi chép sự thật, không hư cấu như văn nghệ thuật, nhằm cung cấp những sự kiện lịch sử của dân tộc và bày tỏ thái độ khen chê của sử gia đối với các nhân vật lịch sử để đời sau lấy đấy làm gương”

Định nghĩa ngắn gọn của Ts Sue Peabody: “Lịch sử là một câu chuyện chúng ta nói chúng ta là ai”

Nhà bác học người La Mã Cicéron (106-45 TCN) đưa ra quan điểm:

“historia magistra vitae”(lịch sử chính yếu của cuộc sống) với yêu cầu đạt tới

“lux veritatis” (ánh sáng của sự thật)

Hà Văn Tấn có viết: “Lịch sử là khách quan Sự kiện lịch sử là những

sự thật được tồn tại độc lập ngoài ý thức chúng ta Nhưng sự nhận thức lịch

sử lại là chủ quan Và người ta chép sử vì những mục đích khác nhau" [9, tr266, Đại cương lịch sử Việt Nam]

Theo Trần Thị Bích Ngọc, các định nghĩa thường cũng chỉ đúng một phần, lịch sử được hiểu theo ba ý chính được các nhà nghiên cứu đồng ý, đó là:

Việc diễn ra trong quá khứ: những sự kiện (biến cố/ event) diễn ra

trong quá khứ cho đến thời điểm hiện tại, không thể thay đổi được, cố định trong không gian và thời gian, mang tính chất tuyệt đối và khách quan

Ghi lại những việc diễn ra trong quá khứ: con người muốn nắm bắt

quá khứ, diễn đạt theo sự kiện, theo từ ngữ và giải thích ý nghĩa của sự kiện, mang tính chất tương đối và chủ quan của người ghi lại bằng những câu chuyện kể

Làm thành tài liệu của việc diễn ra trong quá khứ: cách làm hoặc quá

trình tập hợp những sự việc diễn ra trong quá khứ thành tài liệu cũng chính là câu chuyện kể đối với hiện tại hay nói cách khác là những câu truyện lịch sử

mà thế hệ ngày nay được học

Các ý kiến bàn về lịch sử và truyện lịch sử khá nhiều Các tác giả cũng như các nhà sử học đã đưa ra các quan điểm khác nhau về thể loại này Tuy nhiên, từ các quan niệm này ta có thể thấy được truyện lịch sử là loại hình văn học về đề tài lịch sử, có phần hư cấu của tác giả Truyện lịch sử là một dạng của truyện cổ Đây là những câu chuyện có nội dung lịch sử nhưng khác với truyền thuyết, những nội dung lịch sử này gắn liền với những sự kiện, nhân vật lịch sử có thật trong thời kì đã có sử Trong truyện lịch sử có

phần có thể dùng làm tài liệu tham khảo về một số nội dung lịch sử

Bản chất của thể loại tự sự là miêu tả sự kiện (kể chuyện, trần thuật) Bản chất của truyện lịch sử cũng chính là việc kể lại, tường thuật lại, miêu tả lại, các sự kiện diễn ra trong quá khứ của nhân loại, tái hiện các nhân vật lịch sử một cách sinh động, cụ thể bằng ngôn ngữ khách quan để cho các thế

hệ sau biết, hiểu và phát huy những truyền thống tốt đẹp của cha ông

Tự sự với ý nghĩa là mô tả lại thuật lại, kể lại sự việc câu chuyện có một mục đích ý nghĩa rất to lớn, một phạm vi ứng dụng rất phổ biến trong đời sống hàng ngày cũng như trong văn học

Thông qua việc mô tả sự kiện tái hiện bức tranh đời sống thể loại tự sự giúp ta nhận thức đầy đủ sâu sắc bản chất xã hội con người

Thể loại tự sự dùng lời kể hay lời tả của người kể chuyện để thông báo

về thời gian, địa điểm, gọi ra đặc điểm của nhân vật, sự kiện phân tích tâm trạng, tình huống làm hiện lên bức tranh đời sống Trong khi đó, truyện lịch

sử cũng có dùng lời kể, lời tả của nhà văn để làm hiện lên bức tranh của một giai đoạn, một thời kì lịch sử và có chức năng chủ yếu là phản ánh và lý giải các nhân vật và sự kiện lịch sử có ảnh hưởng quan trọng tới một thời kì, một

bộ tộc, một dân tộc, một quốc gia hay một địa phương

Thể loại tự sự có sự kiện, biến cố, cốt truyện Truyện lịch sử cũng có đầy đủ các yếu tố đó Ở truyện lịch sử, sự kiện là một khâu quan trọng, thiết yếu để tác giả khắc họa sống động nhân cách, tài năng của nhân vật Và sự kiện trong truyện lịch sử là những sự kiện lịch sử có thật Trong truyện lịch

sử, tác giả sẽ chọn lấy các sự kiện giúp nhân vật lịch sử thể hiện rõ nhất tài năng và nhân cách của mình Tuy nhiên, khi xử lý sự kiện lịch sử, về nguyên tắc, tác giả cần tôn trọng sự thật, khách quan, không được làm sai lạc lịch sử, không được gạt bỏ hoặc thêm thắt chi tiết theo chủ quan người viết mà làm mất đi tính xác thực của các yếu tố lịch sử

Hệ thống biến cố trong truyện lịch sử là những biến cố phải phản ánh mâu thuẫn và xung đột xã hội Trong các biến cố, tính cách bộc lộ và qua các biến cố sẽ khái quát hoá những xung đột cơ bản của cuộc sống Vấn đề là người nghệ sĩ phải lựa chọn những biến cố và quan hệ nào, lựa chọn xung đột

nào tiêu biểu đối với hoàn cảnh sống của nhân vật, có khả năng khái quát hoá

và điển hình nhất Từ đó làm nổi bật tính cách điển hình của nhân vật, khắc họa sống động tính cách của nhân vật

Cốt truyện là hệ thống sự kiện làm nòng cốt cho sự diễn biến các mối quan hệ và sự phát triển của tính cách nhân vật Sức mạnh lôi cuốn lòng người cũng như thành công của tác phẩm nằm ở “sự diễn biến và nhận biết” những yếu tố của cốt truyện Việc sắp xếp cốt truyện mới chính là điểm cốt yếu, cốt truyện phải được sắp xếp như thế nào để bất kỳ ai, dù không được tận mắt chứng kiến, mà chỉ nghe qua về những sự việc xảy ra đó cũng phải hình dung ra bối cảnh, sự kiện theo trình tự phát triển của các sự kiện trong truyện

Và quan trọng nữa là cấu trúc đích thực của tác phẩm gồm hai yếu tố căn bản: Ngôn từ và cốt truyện Vì thế để làm nên một tác phẩm thực sự thì không thể thiếu đi cốt truyện

Thể loại tự sự có hình tượng nhân vật được khắc hoạ dưới nhiều bình diện Hình tượng nhân vật trong truyện lịch sử cũng vậy, được khắc hoạ dưới nhiều bình diện Đó là hình tượng những con người anh hùng: những vị anh hùng dân tộc, những vị tướng tài ba, những con người giữ được khí tiết trong sạch trong thời buổi loạn lạc,… liên quan đến một sự kiện hay một giai đoạn lịch sử nào đó Nhân vật trong truyện lịch sử được khắc họa và lộ rõ nhân cách, tài năng, có công với đất nước,

Việc xây dựng hệ thống nhân vật lịch sử như vậy có ý nghĩa hết sức quan trọng Với cách xây dựng nhân vật của mình, truyền thuyết chỉ nhằm thể hiện lòng biết ơn, ngưỡng mộ, tôn thờ người có công đức đối với nhân dân và dân tộc được nói đến trong tác phẩm của mình Về phần mình, truyện lịch sử không chỉ dừng lại ở đó Hệ thống nhân vật trong truyện lịch sử không chỉ được xây dựng để ca ngợi, tôn vinh các anh hùng mà còn nhằm xây dựng và nâng những hình tượng đó trở thành tấm gương, để lại bài học đối nhân xử thế, bài học giáo dục cho các thế hệ sau

Với cấu trúc này nó có thể tách các đặc điểm theo diễn biến cốt truyện;

nó có khả năng lấp đầy các khoảng trống trung gian bằng những thành tố

không thể đoán trước Thoạt nhìn cả hai khả năng này dường như là việc thể hiện sự tự do trong tường thuật Tuy nhiên trên thực tế bản chất của thể loại tự

sự nằm ở chỗ những tiến triển nêu trên lại được quy định bởi chính hệ thống ngôn ngữ

Thể loại tự sự nổi bật với đặc điểm: các tác phẩm đều có cốt truyện, có thể kể lại hoặc tóm tắt được Tác phẩm tự sự với mức độ khái quát cuộc sống cao, hiện lên nhiều mặt của cuộc sống, chủ đề phong phú; cốt truyện với cốt lõi là các sự kiện và nhân vật lịch sử có thật với hệ thống nhân vật được khắc họa nhiều mặt, chú trọng miêu tả hành động của nhân vật, nhân vật có xu hướng được xây dựng theo bút pháp lãng mạn, lý tưởng hóa Nói một cách khác, văn bản tự sự cho phép người ta tóm tắt nó Trái lại, khi tóm tắt tác phẩm tự sự (nếu tuân theo đúng các tiêu chí về cấu trúc) tính cá biệt của thông báo vẫn được bảo toàn Nói khác đi, có thể chuyển đổi văn bản tự sự mà hầu như không mất mát gì lớn Minh chứng về việc văn bản tự sự có thể chuyển đổi được phát hiện từ chính cấu trúc ngôn ngữ của văn bản Chính vì vậy khi đi theo hướng ngược lại có thể thấy cấu trúc này bằng cách chia tách và phân loại các thành tố khác nhau của văn bản tự sự (ở các mức độ chuyển đổi được hay không chuyển đổi được): sự tồn tại (ngày nay) của các hệ thống kí hiệu học đa dạng, cạnh tranh nhau (văn học, phim ảnh, truyện tranh, đài phát thanh) sẽ giảm nhẹ phần lớn gánh nặng khi phân tích theo cách này

Bất kì một tác phẩm nào cũng là một trình tự các thành tố gắn với nhau một cách trực tiếp hay gián tiếp, thường xuyên kề vai sát cánh bên nhau Truyện lịch sử cũng không phải là một ngoại lệ, nó nằm trong cấu trúc tự sự Bản chất của thể loại tự sự là miêu tả sự kiện (kể chuyện, trần thuật) Là một trong những “cấp bậc” của thể loại này, truyện lịch sử cũng mang bản chất đó

1.2.2 Truyện lịch sử với các thể loại cùng nằm trong cấu trúc tự sự

Để hiểu rõ hơn về truyện lịch sử trong thể loại tự sự, em nghiên cứu một số thể loại “cao cấp” của phương thức tự sự Đó chính là tiểu thuyết, truyện vừa và truyện ngắn

1.2.2.1 Tiểu thuyết

Tiểu thuyết là một thể loại văn xuôi có hư cấu, thông qua nhân vật, hoàn cảnh, sự việc để phản ánh bức tranh xã hội rộng lớn và những vấn đề của cuộc sống con người, biểu hiện tính chất tường thuật, tính chất kể chuyện bằng ngôn ngữ văn xuôi theo những chủ đề xác định Tiểu thuyết là một thể loại nằm trong cấu trúc tự sự Và nó mang những đặc trưng cơ bản của thể loại này

Trong một cách hiểu khác, nhận định của Belinski: “tiểu thuyết là sử thi của đời tư” chỉ ra khái quát nhất về một dạng thức tự sự, trong đó sự trần thuật tập trung vào số phận của một cá nhân trong quá trình hình thành và phát triển của nó Sự trần thuật ở đây được khai triển trong không gian và thời gian nghệ thuật đến mức đủ để truyền đạt cơ cấu của nhân cách

Tiểu thuyết là thể loại lớn nhất trong loại tác phẩm tự sự, đặc biệt phát triển mạnh mẽ trong thời kì cận và hiện đại Ðây là thể loại không bị giới hạn

về dung lượng phản ánh hiện thực, cả về không gian cũng như thời gian Qua tiểu thuyết, người đọc có thể hiểu được một giai đoạn lịch sử với nhiều sự kiện, nhiều cảnh ngộ, địa điểm, tình huống, mà khó có thể loại nào có thể đạt được Các yếu tố khác của tác phẩm văn học, từ đề tài, chủ đề, nhân vật,

kết cấu, cũng chịu sự chi phối của đặc điểm này

Tuy nhiên, dung lượng hiện thực chưa phải là đặc điểm duy nhất và cơ bản nhất của tiểu thuyết mà chính là sự miêu tả cuộc sống từ góc độ đời tư Tùy theo từng giai đoạn phát triển khác nhau, yếu tố đời tư và yếu tố lịch sử, dân tộc có thể kết hợp với nhau nhưng nếu yếu tố lịch sử dân tộc phát triển, tác phẩm sẽ gần với anh hùng ca; chất đời tư phát triển, tác phẩm sẽ đậm đà chất tiểu thuyết hơn

Tiểu thuyết miêu tả cuộc sống trong tính chất văn xuôi Nó thể hiện cuộc sống như một thực tại cùng thời và hấp thu vào bản thân mọi yếu tố ngổn ngang, bề bộn của cuộc sống Bao gồm những bi - hài; cao cả - thấp hèn;

vĩ đại - tầm thường, lớn - nhỏ, Chính dung lượng phản ánh hiện thực rộng lớn giúp nhà văn miêu tả nhân vật và hoàn cảnh một cách đầy đủ, toàn diện, tỉ mỉ

từ những trạng thái tâm hồn đến những mối quan hệ đa dạng, phức tạp khác

Tiểu thuyết là thể loại đa dạng về mặt thẩm mĩ, có khả năng tổng hợp và thu hút vào bản thân nó những đặc trưng và sắc thái thẩm mĩ của nhiều loại hình nghệ thuật khác “Ðức tính căn bản của tiểu thuyết là ăn được mọi thứ,

nó đồng hóa mọi loại tác phẩm khác vào mình” (Ph Mác xô- Nhà nghiên

cứu tiểu thuyết Pháp)

Lịch sử phát triển tiểu thuyết đã để lại cho nền văn học thế giới những thành tựu rực rỡ: từ những kiệt tác tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa đến những tác phẩm đồ sộ của tiểu thuyết hiện thực phê phán phương Tây, từ dòng chảy của tiểu thuyết sử thi hoành tráng trong văn học Nga thế kỷ bạc đến những nguồn mạch văn chương hiện thực huyền ảo Mỹ - Latinh, sự trỗi dậy và vượt thoát truyền thống của những nền văn học châu Á,… Những mô hình ấy đã tạo dựng nên diện mạo đặc biệt phong phú của tiểu thuyết trong suốt thời kỳ đã qua tính từ khi hình thành thể loại

Ở Châu Á cũng như ở Phương Tây, tiểu thuyết xuất hiện sớm và gặt hái được rất nhiều thành tựu to lớn Ở Việt Nam tiểu thuyết xuất hiện khá muộn,

tuy những sáng tác văn xuôi cổ như Việt điện u linh, Lĩnh nam chích quái, Thánh Tông di thảo, Truyền kì mạn lục, Truyền kì tân phả thế kỷ IVX -

XVI đã đặt những nền móng sơ khai cho tư duy thể loại, thông qua tiến trình

từ sự ghi chép các yếu tố truyền thuyết, thần thoại, cổ tích đến giai đoạn phản ánh những chuyện đời thường Thế kỷ XVIII cho thấy sự nở rộ thể loại tự sự

với các tác phẩm như: Thượng kinh kí sự (ký) của Lê Hữu Trác, Vũ Trung tuỳ bút (tùy bút) của Phạm Đình Hổ và đặc biệt là Hoàng Lê nhất thống trí, tác

phẩm xuất hiện với tầm vóc tiểu thuyết, là pho tiểu thuyết lịch sử đầu tiên của

Việt Nam có giá trị văn học đặc sắc Hoàng Lê nhất thống chí tái hiện một

cách sống động bức tranh xã hội rộng lớn thời vua Lê, chúa Trịnh thông qua kết cấu chương hồi tương tự tiểu thuyết thời Minh - Thanh tại Trung Hoa Yếu

tố đời tư và mạch tự sự trong các truyện Nôm khuyết danh và hữu danh đương thời như Hoa tiên, Nhị độ mai, Phạm Công Cúc Hoa, Phạm Tải Ngọc Hoa và Truyện Kiều cũng ít nhiều góp phần thúc đẩy sự phát triển của thể loại

Tuy nhiên, phải đến những năm 30 của thế kỷ XX văn học Việt Nam mới xuất hiện tiểu thuyết với đầy đủ tính chất của thể loại hiện đại Cùng phong trào Thơ Mới, tiểu thuyết hiện đại Việt Nam 1930 - 1945 có những bước tiến vượt bậc và thành tựu lớn với hai khuynh hướng sáng tác: những

cây bút nổi tiếng của Tự lực văn đoàn những người đã thúc đẩy sự hình thành thể

loại như Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam và những nhà văn hiện thực phê phán như Ngô Tất Tố, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng Trong hai cuộc chiến tranh vệ quốc (chống Pháp và chống Mỹ), đội ngũ các nhà tiểu thuyết Việt Nam đã ngày càng đông đảo như Nguyễn Huy Tưởng, Tô Hoài, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Thi, Nguyễn Minh Châu, Nguyên Ngọc, Ít nhiều tiểu thuyết Việt Nam có thành tựu tiệm cận với thể loại tiểu thuyết- sử thi vốn mang đề tài hoành tráng và dung lượng đồ sộ, mà một trong số đó là tiểu thuyết của Nguyễn Đình Thi Sau 1986, lịch sử tiểu thuyết Việt Nam sang trang mới với những sáng tác của Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Bảo Ninh, Nguyễn Huy Thiệp có nội dung sâu sắc hơn về thân phận con người và hình thức có dấu hiệu manh nha loại hình văn chương hậu hiện đại

Về kết cấu, tiểu thuyết có nhiều dạng thức kết cấu tùy theo yêu cầu

của đề tài, chủ đề hoặc theo sở trường của người viết Thậm chí người ta còn cho rằng, về nguyên tắc, tiểu thuyết không có một hình thức thể loại hoàn kết, bởi vì nó là “sử thi của thời đại chúng ta”, tức là sử thi của cái hiện tại, cái đang hàng ngày hàng giờ đổi thay, bởi vì điều quan trọng đối với nó là sự tiếp xúc tối đa với cái thực tại dang dở “chưa xong xuôi”, cái thực tại đang thành hình, cái thực tại luôn bị đánh giá lại, tư duy lại Tuy thường gặp những kết cấu chương hồi, kết cấu tâm lý, kết cấu luận đề, kết cấu đơn tuyến, kết cấu đa tuyến,… tiểu thuyết vẫn không chịu được những chế định chặt chẽ, nó không

có quy phạm cố định và người viết thậm chí có thể phá vỡ những khuôn mẫu sẵn có để vận dụng một cách linh hoạt và sáng tạo các hình thức kết cấu khác nhau Kết cấu cho phép tạo nên một diện mạo chung nhất về tiểu loại: tiểu thuyết chương hồi, tiểu thuyết tâm lý, tiểu thuyết luận đề, tiểu thuyết đa thanh,…

Cũng như các thể loại khác, tiểu thuyết mang đậm những nét đặc trưng

về thể loại Với những khác biệt của tiểu thuyết về đề tài (tình yêu, xã hội, chính trị, lịch sử, triết lý, giả tưởng,…), dung lượng, mức độ kịch tính, các nguyên tắc kết cấu - cốt truyện, phương thức trần thuật, có thể thấy một số điểm nhấn về phong cách, dễ thấy nhất là đem tính nội dung trực tiếp của tiểu thuyết ôm trùm toàn bộ mọi thành tố cốt truyện, khi đó tình tiết rắc rối sẽ trở thành phương tiện phản ánh xung đột giữa cá nhân và xã hội, trở thành động lực thúc đẩy hành động của nhân vật, giúp tăng cường vai trò cấu tạo của cốt truyện cho tác phẩm Tạo được kịch tính cho trần thuật, sự rắc rối sẽ chi phối

cả sự phát triển của mâu thuẫn nào đó xuất phát điểm đến phương thức giải quyết, cả tiến trình lẫn các thành phần của những biến cố cốt truyện và thậm chí cả bản thân kết cấu tác phẩm

Tiểu thuyết là một thể loại cao cấp nhất thuộc phương thức tự sự, nó

mang đậm tính chất văn xuôi Vì vậy, tính chất văn xuôi trở thành đặc trưng

tiêu biểu cho nội dung của thể loại Tính chất đó đã tạo nên trường lực mạnh

mẽ để thể loại dung chứa toàn vẹn hiện thực, đồng hóa và tái hiện chúng trong một thể thống nhất với những sắc màu thẩm mỹ mới vượt lên trên hiện thực, cho phép tác phẩm phơi bày đến tận cùng sự phức tạp muôn màu của hiện thực đời sống

Giống như các hình thái tự sự (truyện ngắn, truyện vừa) tiểu thuyết

lấy nghệ thuật kể chuyện làm giọng điệu chính của tác phẩm Thông thường ở

tác phẩm xuất hiện người kể chuyện như một nhân vật trung gian có nhiệm vụ miêu tả và kể lại đầu đuôi diễn biến của chuyện Tuy sự tồn tại của yếu tố này

là ước lệ nghệ thuật của nhiều thể loại thuộc tự sự, nghệ thuật kể chuyện của tiểu thuyết vẫn cho thấy sự đa dạng đặc biệt về phong cách: có thể thông qua nhân vật trung gian, có thể là nhân vật xưng “tôi”, cũng có thể là một nhân vật

khác trong tác phẩm, tạo nên các tác phẩm có một điểm nhìn trần thuật Hiện

nay, một trong những xu hướng tìm tòi đổi mới tiểu thuyết là việc tăng thêm các điểm nhìn ở tác phẩm, khi vai trò của nhân vật trung gian hoặc nhân vật xưng “tôi” được “san sẻ” cho nhiều nhân vật trong cùng một tác phẩm

Đặc trưng lớn nhất của tiểu thuyết chính là khả năng phản ánh toàn vẹn

và sinh động đời sống theo hướng tiếp xúc gần gũi nhất với hiện thực Là một

thể loại lớn tiêu biểu cho phương thức tự sự, tiểu thuyết có khả năng bao quát lớn về chiều rộng của không gian cũng như chiều dài của thời gian, cho phép nhà văn mở rộng tối đa tầm vóc của hiện thực trong tác phẩm của mình

Ở phương diện khác, tiểu thuyết là thể loại có cấu trúc linh hoạt, không

chỉ cho phép mở rộng về thời gian, không gian, nhân vật, sự kiện mà còn ở khả năng “dồn” nhân vật và sự kiện vào một khoảng không gian và thời gian hẹp, đi sâu khai thác cảnh ngộ riêng và khám phá chiều sâu số phận cá nhân nhân vật

Hư cấu nghệ thuật cũng được coi là một đặc trưng của thể loại, là một

thao tác nghệ thuật không thể thiếu trong tư duy sáng tạo của tiểu thuyết Hư cấu cho phép tác phẩm tái hiện những thời đại lịch sử phát triển trong câu chuyện hư cấu, không hiện thực như sử học, và những nhân vật hoàn toàn không bị lệ thuộc bởi nguyên mẫu ngoài đời như những tác phẩm thuộc thể ký Trong vô vàn những gương mặt đời thường và giữa muôn ngàn biến

cố của lịch sử, nhà văn trước khi sáng tác một tác phẩm tiểu thuyết đã thực hiện những biện pháp nghệ thuật đồng hóa và tái hiện bức tranh đời sống bằng phương thức chọn lọc, tổng hợp và sáng tạo Khi đó, hư cấu nghệ thuật, đối với tiểu thuyết đã trở thành yếu tố bộc lộ rõ rệt phẩm chất sáng tạo dồi dào của nhà văn

Tính đa dạng về màu sắc thẩm mỹ cũng là một đặc trưng tiêu biểu của thể

loại này Các thể loại văn học khác thường chỉ tiếp nhận một sắc thái thẩm mỹ nào đó để tạo nên âm hưởng của toàn bộ tác phẩm, như bi kịch là cái cao cả, hài kịch là cái thấp hèn, thơ là cái đẹp và cái lý tưởng Ở tiểu thuyết không diễn ra quá trình chọn lựa màu sắc thẩm mỹ khi tiếp nhận hiện thực mà nội dung của nó thể hiện sự pha trộn, chuyển hóa lẫn nhau của các sắc độ thẩm mỹ khác nhau: cái cao cả bên cái thấp hèn, cái đẹp bên cái xấu, cái thiện lẫn cái ác, cái bi bên cạnh cái hài

Ở phương diện cuối cùng, tiểu thuyết là một thể loại mang bản chất tổng hợp Nó có thể dung nạp thông qua ngôn từ nghệ thuật những phong

cách nghệ thuật của các thể loại văn học khác như thơ (những rung động tinh tế), kịch (xung đột xã hội), ký (hiện thực đời sống); các thủ pháp nghệ thuật của những loại hình ngoại biên như hội họa (màu sắc), âm nhạc (thanh âm), điêu khắc (sự cân xứng, chi tiết), điện ảnh (khả năng liên kết các bức màn hiện thực); và thậm chí cả các bộ môn khoa học khác như tâm lý học, phân tâm học, đạo đức học và các bộ môn khoa học tự nhiên, khoa học viễn tưởng khác,…

Tóm lại, với tư cách là một trong những thể loại nằm trong cấu trúc tự

sự, tiểu thuyết mang đầy đủ những nét đặc trưng của cấu trúc này

1.2.2.2 Truyện vừa

Truyện vừa là thể loại tự sự cỡ trung bình, xét về dung lượng, đứng giữa tiểu thuyết và truyện ngắn Do chỗ giống nhau về phương pháp xây dựng điển hình cũng như hình thức biểu hiện nên ranh giới giữa truyện vừa và tiểu thuyết rất dễ lẫn lộn Chẳng hạn A Q chính truyện, Xung kích, Ông già và

biển cả, có người gọi là tiểu thuyết, có người chỉ cho là truyện vừa

Ðiều phân biệt trước hết giữa truyện vừa và tiểu thuyết chủ yếu là dung lượng hiện thực, biểu hiện ở số lượng nhân vật, khuôn khổ cốt truyện và ngay cả

ở số trang, thường một truyện vừa từ 150 trang trở lại Tuy nhiên, điều cần chú ý

là truyện vừa trần thuật cô đọng và súc tích hơn tiểu thuyết Nếu như tiểu thuyết nặng về miêu tả thì truyện vừa chú ý nhiều hơn đến yếu tố thuật vì vậy dung lượng thường ngắn hơn Như vậy, giữa truyện vừa và tiểu thuyết, ngoài dung lượng hiện

thực được thể hiện còn có sự khác nhau ở nguyên tắc tái hiện hiện thực nữa

tiểu thuyết, truyện vừa, thơ,… mà chính sự tác động qua lại rất mạnh mẽ giữa các loại hình, thể loại đã làm cho thể loại truyện ngắn ngày càng trở nên hoàn hảo và ngày càng gắn bó chặt chẽ với các thể loại khác Tính chất có vẻ

“nghịch lý” này của thể loại truyện ngắn chính là bí ẩn kỳ diệu của thể loại

miêu tả một khía cạnh tính cách, một giai đoạn nhất định trong cuộc đời của nhân vật

Tuy nhiên, đặc trưng của truyện ngắn không phải chỉ vì nó ngắn mà chủ yếu là cách nắm bắt và thể hiện hiện thực cuộc sống Nhà văn thường hướng tới khắc họa một hiện tượng, phát hiện một nét bản chất nào đó trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn con người Trong truyện ngắn, nếu nhà văn đặt quá nhiều vấn đề, câu chuyện sẽ dễ bị loãng Tập trung về sự kiện, tập trung về chủ đề, về ấn tượng là yêu cầu của truyện ngắn

Theo các sách giáo khoa chính thống hiện nay, truyện ngắn được định nghĩa là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung thể loại của truyện ngắn bao trùm hầu hết các phương diện của đời sống: đời tư, thế sự hay sử thi, nhưng cái độc đáo của nó là ngắn gọn Bởi truyện ngắn được viết ra để đọc liền một mạch Tuy nhiên, mức độ dài ngắn chưa phải là đặc điểm chủ yếu phân biệt truyện ngắn với các tác phẩm tự sự loại khác (các loại truyện kể dân gian cũng có độ dài tương đương với truyện ngắn) Hình hài của truyện ngắn hiện đại như ta thấy hiện nay là một kiểu tư duy mới, một cách nhìn cuộc đời, một cách nắm bắt cuộc sống rất riêng, mang tính chất thể loại Truyện ngắn xuất hiện tương đối muộn trong lịch sử văn học Khác với tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và toàn vẹn của nó, truyện ngắn thường chỉ hướng tới việc khắc họa một hiện tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn của con người Vì thế, trong truyện ngắn thường có ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp Nếu mỗi nhân vật của tiểu thuyết là một thế giới thì mỗi nhân vật của truyện ngắn là một mảnh nhỏ của thế giới ấy Có nghĩa truyện ngắn thường không nhắm tới việc khắc họa những tính cách điển hình đầy đặn, nhiều mặt trong tương quan với hoàn

cảnh Nhân vật của truyện ngắn thường là hiện thân cho một trạng thái quan

hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người Cốt truyện của truyện ngắn thường diễn ra trong một thời gian, không gian hạn chế, chức năng của nó nói chung là nhận ra một điều gì đó sâu sắc về cuộc đời và tình người Kết cấu của truyện ngắn không chia thành nhiều tầng, nhiều tuyến mà thường được xây dựng theo nguyên tắc tương phản hoặc liên tưởng Bút pháp trần thuật của truyện ngắn thường là chấm phá Yếu tố quan trọng bậc nhất trong truyện ngắn là những chi tiết cô đúc, có dung lượng lớn và lối hành văn mang nhiều ẩn ý, tạo cho tác phẩm những chiều sâu chưa nói hết

Người viết truyện ngắn luôn luôn chú ý vào một vấn đề cơ bản với sự

tỉ mỉ, chi tiết, loại bỏ những gì thiếu súc tích Maugham cho rằng: truyện ngắn cần phải viết sao cho người ta không thể bổ sung thêm vào đó chút gì cũng không thể rút bớt ra chút gì đó”

Nhiều người cho rằng viết truyện ngắn đơn giản và dễ hơn tiểu thuyết Ðiều này không chính xác Thực ra, ở đây tùy thuộc vào thiên hướng, sở thích

và khả năng của từng nhà văn Ðạt đến đỉnh cao nghệ thuật viết truyện ngắn không phải là điều dễ dàng Có nhà văn đã viết: Hôm nay tôi không có thì giờ

để viết truyện ngắn vì đây là thể loại đòi hỏi người viết phải gói trọn những

băn khoăn, ấn tượng, vào trong một dung lượng có hạn

Do dung lượng ngắn, nhân vật của truyện ngắn thường không nhiều và cuộc đời của nhân vật cũng thường chỉ được miêu tả như một khoảnh khắc, mảnh nhỏ nhưng lại có ý nghĩa trong cả cuộc đời nhân vật nên nhịp điệu truyện ngắn khẩn trương, gấp rút, có nhiều yếu tố bất ngờ, chuyển đoạn đột ngột trong giới thiệu, bố cục, kết thúc câu chuyện

Tên gọi truyện ngắn đã thể hiện khá rõ diện mạo của nó : truyện ngắn thì phải là truyện… ngắn! Không cần phải dùng lối chiết tự hoặc tìm tra cái ngữ nghĩa xa xưa của thuật ngữ “truyện ngắn” như nhiều người đã làm, mà ta hãy cứ nhìn vào phương thức tồn tại và cái hình hài ngắn gọn đến ngạc nhiên của những truyện ngắn kiểu mẫu của các bậc thầy, sẽ có ngay được ý

niệm cơ bản khá chính xác về truyện ngắn : đó là một kỳ quan nghệ thuật

bé nhỏ nhưng có sức chấn động phi thường

1.3 Truyện lịch sử trong sự vận động, phát triển của loại hình truyện kể

1.3.1 Loại hình truyện kể trong dòng chảy văn học và văn hóa dân tộc

Trong kho tàng văn hóa và văn học dân tộc ta, loại hình truyện kể vô cùng phong phú và đa dạng với vô vàn những thể loại khác nhau từ truyền thuyết cho đến thần thoại, truyện cổ tích,… Các thể loại này xuất hiện từ rất sớm, gắn liền với cuộc sống của người dân và góp phần làm đời sống tinh thần của họ thêm phong phú Từ khi chúng ta chưa có chữ viết thì những thể loại này đã xuất hiện Nó còn mang đậm dấu ấn của những nét văn hóa xưa cho đến ngày nay Có rất nhiều phương thức để tồn tại và phát triển, một trong những phương thức đó và khá phổ biến của dòng văn hóa văn học dân gian đó chính là phương thức truyền miệng Đây là gốc rễ để hình thành loại hình truyện kể Với loại hình truyện kể, con người dùng ngôn ngữ để kể lại, thuật lại một câu chuyện, một sự vật hay một hiện tượng Hiểu theo một cách khác đó chính là kể chuyện Và những câu chuyện cổ dân gian đã tồn tại cùng phương thức này cho đến ngày nay, đặt nền móng cho sự ra đời của những thể loại khác

Chủ tịch Hồ Chí Minh thường dạy: “Tiếng nói là thứ của cải vô cùng lâu đời và vô cùng quý báu Chúng ta phải biết quý trọng nó, giữ gìn nó và phát triển nó” Nhờ có tiếng nói và lao động mà con người đã thoát hẳn đời sống loài vật, vươn lên làm chủ bản thân, làm chủ xã hội, làm chủ tự nhiên Bầy người nguyên thủy quây quanh đám lửa trại nướng thịt thú rừng, nướng quả hạt thường kể những câu chuyện săn, bắt, hái, lượm cho nhau nghe Đó cũng là khởi đầu của sự tích lũy tri thức khoa học và kể chuyện ở đây mang chức năng thông tin Khi ngôn ngữ ngày càng phát triển, đời sống vật chất và tinh thần ngày một phong phú thì kể chuyện không chỉ dừng ở mức thông tin nữa mà mang thêm chức năng giải trí, hay cao hơn nữa là chức năng nghệ thuật Nhờ vậy mà kho tàng đồ sộ truyện cổ dân gian hết sức giàu có, hết sức

đa dạng được truyền lại đến ngày nay bằng hình thức kể

Trải qua 10 thế kỉ Bắc thuộc, dân tộc Việt Nam đã anh dũng, kiên cường chống ách đô hộ và bảo toàn bản lĩnh, bản sắc dân tộc độc đáo, không bị phong kiến phương Bắc xâm lược đồng hóa thôn tính, một phần là nhờ ở hùng khí những câu truyện cổ Chùm truyền thuyết Âu Cơ, Lạc Long Quân,

về Hùng Vương, về Thánh Gióng, về Sơn Tinh, Thủy Tinh, về An Dương Vương, về bánh chưng bánh giầy, về An Tiêm, đã nhen nhóm niềm tin tất thắng về một tương lai của cả một dân tộc bị ngoại bang thống trị Cho đến năm 938 với chiến thắng của Ngô Quyền trên sông Bạch Đằng, dân tộc ta đã

bẻ gẫy cái vòng xiềng xích “quận huyện” của bọn phong kiến nhà Hán Chùm truyện cổ về hào khí dân tộc ấy nhờ vậy mà được bảo tồn và phát triển mãi mãi bằng hình thức truyền miệng Trong một thời gian lịch sử lâu dài, khi chưa

có văn tự để ghi chép thì kể chuyện là một hình thức chiếm địa vị độc tôn, địa vị

số 1 Chính vì vậy, kể chuyện là một nhu cầu của cuộc sống, cho dù đó là cuộc sống trong xã hội hiện đại

Trong cuộc sống sinh hoạt của xã hội loài người, không những trẻ em

mà thậm chí cả người lớn cũng thích nghe kể chuyện Thành ngữ “ Miếng trầu là đầu câu chuyện” cho ta biết nhu cầu này Sở dĩ như vậy vì kể chuyện là một hình thức thông tin nhanh gọn truyền cảm bằng ngôn ngữ Mặc dù đã có những phương tiện thông tin đại chúng hiện đại như ti vi, internet, nhưng người ta vẫn thích nghe những câu chuyện bằng miệng Theo nghĩa rộng, thuật ngữ kể chuyện có thể bao hàm toàn bộ ngôn ngữ sinh hoạt hằng ngày Người ta có thể kể những câu chuyện nhỏ trong cuộc sống sinh hoạt đời thường, cũng có thể kể những câu chuyện mang ý nghĩa và tầm vóc lớn lao Thuật ngữ này cho phép người ta mở rộng hay thu hẹp phạm vi của nó

1.3.2 Truyện lịch sử trong sự vận động, phát triển của loại hình truyện kể

Truyện kể là tác phẩm văn học miêu tả tính cách nhân vật và diễn biến của sự kiện thông qua lời kể của nhà văn

Truyện lịch sử là một dạng của truyện cổ Đây là những câu chuyện có nội dung lịch sử nhưng khác với truyền thuyết, những nội dung lịch sử này gắn liền với những nhân vật lịch sử có thật trong thời kì đã có sử Đối với

Việt Nam thì đó là những truyện kể lịch sử trong quá trình dựng nước và giữ nước Đó là những truyện truyền thuyết về một thời kì lịch sử nào đó của dân tộc với những tấm gương sáng của các anh hùng dân tộc tiêu biểu cùng các tướng lĩnh, nghĩa quân của thời kì ấy

Các truyền thuyết về Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung, những mẩu chuyện về các cuộc kháng chiến chống Pháp xâm lược hay cuộc kháng chiến trường kỳ chống đế quốc Mỹ, đều là những câu truyện lịch sử trong bề dày lịch sử mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Lịch sử - cội nguồn là thứ không thể thiếu trong mỗi con người, chính vì vậy cần và phải giáo dục cho con người ta tình yêu đối với cội nguồn

ấy Truyện lịch sử giáo dục sâu sắc cho học sinh về tình cảm đối với quê hương, đất nước, khơi dậy lòng yêu nước, lòng tự hào dân tộc chân chính Những tấm gương sáng về các vị anh hùng dân tộc trong công cuộc dựng nước, giữ nước sẽ khêu gợi trong học sinh lòng khát khao phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân, ý thức trách nhiệm đối với lịch sử, đối với hiện tại và tương lai, là tri thức cùng các em vững bước vào đời

1.3.3 Truyện kể và nhu cầu kể chuyện đối với học sinh Tiểu học

Kể chuyện là kể lại một chuỗi sự việc có đầu có cuối, liên quan đến một hoặc một số nhân vật Mỗi câu chuyện cần nói lên một ý nghĩa nào đó

Trong trường Tiểu học, kể chuyện là một nhu cầu thiết yếu của lứa

tuổi học sinh nhỏ Ở nhà trường Tiểu học kể chuyện là một phân môn dạy học

lí thú, hấp dẫn, lôi cuốn học sinh Tiết kể chuyện thường được các em học sinh chờ đón và tiếp thụ bằng một tâm trạng hào hứng, vui thích Ở những tiết

kể chuyện, giáo viên và học sinh hầu như thoát li hẳn sách vở, cô trò giao hòa tình cảm một cách hồn nhiên thông qua nội dung những câu chuyện được kể, thông qua lời kể của giáo viên và lời kể lại của học sinh Mọi người như được sống trong những phút giây hồi hộp, đầy xúc cảm, Gần như một mối quan hệ thầy trò mới được xác lập giữa một không khí mới, không khí của cổ tích, không khí của những năm tháng hào hùng của lịch sử dân tộc, không khí của lòng vị

tha rất đỗi thanh cao,

Kể chuyện và thơ ca là hai môn quan trọng ở các lớp mẫu giáo trong

các trường mầm non hiện nay Bước vào tuổi học sinh Tiểu học (từ 6 đến 11 tuổi), nhu cầu nghe kể chuyện càng tăng lên nhiều, đặc biệt đối với các loại truyện cổ dân gian Những tác phẩm ấy giúp các em xác lập một thái độ đối với các hiện tượng của đời sống xung quanh

Một phần không thể thiếu trong giáo dục nhân cách học sinh đó chính

là giáo dục lòng yêu Tổ quốc, niềm tự hào dân tộc, lòng biết ơn sâu sắc đối với các bậc anh hùng, các bậc hiền tài,… trong bề dày lịch sử hào hùng của dân tộc Để các em - những thế hệ tương lai của đất nước biết và tự hào về những truyền thống quý báu đó của dân tộc ta, bồi dưỡng cho các em tình yêu cội nguồn, lòng vị tha, ý thức giữ gìn, bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Đó là lí do thể loại truyện lịch sử được đưa vào chương trình phổ thông

và bắt đầu ngay ở lứa tuổi Tiểu học Với kết cấu của truyện kể, truyện lịch sử cũng giúp các em dễ dàng tiếp cận và ghi nhớ kiến thức lịch sử, để những tri thức lịch sử trở thành hành trang quý báu cùng các em xây nền vững chắc cho tương lai sau này

Cùng các thể loại truyện kể khác trong kho tàng văn học dân gian phong phú của dân tộc và sự kết hợp các thể loại trong chương trình giáo dục, truyện lịch sử đã góp phần không nhỏ trong giáo dục toàn diện học sinh, góp phần thực hiện nhiệm vụ giáo dục chung

Nhu cầu kể chuyện đối với học sinh Tiểu học là một nhu cầu thiết yếu Cần phải dựa vào nhu cầu này để có thể lựa chọn hình thức, nội dung truyện

kể phù hợp với lứa tuổi Tiểu học Đặc biệt là đối với thể loại truyện lịch sử - một loại hình truyện kể khó dạy, khó tiếp cận và khó ghi nhớ nội dung

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Ở Chương này, tôi đã khái quát một cách cơ bản về thể loại tự sự, chỉ

ra những đặc điểm cơ bản của thể loại này dựa trên những giới thuyết chung

về thể loại tự sự Trên cơ sở đó làm rõ bản chất của truyện lịch sử và mối quan hệ giữa truyện lịch sử với các thể loại khác cùng nằm trong cấu trúc tự

sự Ngoài ra, tôi còn nghiên cứu truyện lịch sử trong sự vận động và phát triển của loại hình truyện kể, đồng thời chỉ ra nhu cầu kể chuyện của học sinh Tiểu học - một trong những cơ sở để tổ chức dạy học truyện lịch sử Những nghiên cứu lí luận ở Chương 1 là cơ sở để nghiên cứu và làm rõ những nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật thể hiện của thể loại truyện lịch sử ở Chương 2

CHƯƠNG 2 ĐẶC SẮC CỦA THỂ LOẠI TRUYỆN LỊCH SỬ

TRONG NHÀ TRƯỜNG TIỂU HỌC

2.1 Truyện lịch sử trong dòng chảy văn học Việt Nam

2.1.1 Truyện lịch sử như một thể, như một loại thuộc về thể loại văn xuôi

Trước tiên, ta có thể khẳng định rằng truyện lịch sử như một thể, như một loại thuộc về thể loại văn xuôi

Thể và loại của tác phẩm văn học là nhân tố cấu thành hình thức, là hình thái tồn tại cơ bản của văn học Thể và loại là hình thức trừu tượng dùng

để phân loại văn bản văn học, đồng thời là phạm trù thẩm mĩ, là cách gọi

chung các loại văn bản văn học Thể và loại là dạng thức cụ thể và hình thái

cụ thể của tác phẩm văn học thể hiện trước mắt độc giả, là cơ sở để độc giả nắm bắt, nhận thức tác phẩm, hình thức tư duy sáng tạo của văn học, phương

thức thể hiện tình cảm cho đến bố cục, tiết tấu của tác phẩm,… Vậy thể là gì? loại là gì?

Hiểu theo nghĩa của văn học, thể chính là một dạng thức tồn tại của tác phẩm văn học Còn loại chính là môn loại của đối tượng nghiên cứu được phân chia dựa trên đặc điểm, tính chất Từ đó, chúng ta có thể hiểu thể loại là dạng thức, là hình thức tồn tại cụ thể của văn bản văn học Thể loại (genre) là một từ

tiếng Pháp có nguồn gốc Latinh (genus) nghĩa gốc của nó biểu thị khái niệm

“loài” trong hệ thống phân loại sinh vật Nhưng vì từ này cũng có hàm nghĩa

“chủng loại” nên cũng được sử dụng như một thuật ngữ biểu thị sự phân loại văn học Trong Tiếng Anh không có những từ tương tự với từ trên, thường dùng lẫn lộn “chủng” (kind), “loại” (type), “dạng thức” (form) Còn trong văn học Trung

Quốc thì thể loại lại được gọi là “thể” hoặc “thể văn”

Thể loại là hình thức chỉnh thể của tác phẩm văn học Tác phẩm văn học

là một chỉnh thể thống nhất, toàn vẹn giữa các yếu tố hợp thành, trong đó thể loại

là khái niệm chỉ quy luật loại hình của tác phẩm Ứng với mỗi nội dung vốn có trong hiện thực sẽ có những phương thức phản ánh tương ứng Sự thống nhất này là do các phương thức chiếm lĩnh đời sống của văn học vốn ứng với các

dạng thức tồn tại nhất định của thế giới thực tại Các hình thức phản ánh thực tại của văn học cũng tương thích với các hoạt động nhận thức của con người: trầm

tư suy nghĩ hay lần theo diễn biến của các sự kiện, biến cố liên tục, sinh động, Trong sáng tạo nghệ thuật các thể loại tự sự tìm được ưu thế phản ánh từ nhu cầu nhận thức các đối tượng diễn biến sinh động trong những hoàn cảnh, không gian

và thời gian cụ thể, nhất định Còn các thể loại trữ tình phù hợp với kiểu nhận thức đối tượng bằng trạng thái xúc cảm, suy nghĩ, chiêm nghiệm Các thể loại kịch thì đặc biệt phù hợp với hình thức nhận thức thế giới, đối tượng theo lối

“tận mục sở thị”, trực tiếp các xung đột, mâu thuẫn Như vậy ứng với mỗi nhu cầu khám phá, phản ánh hiện thực sẽ có những hình thức thể loại tương thích Người nghệ sĩ khi sáng tạo văn học cần tìm đến những hình thức thể loại phù hợp nhất với tính chất của hiện thực và có khả năng phản ánh một cách rõ ràng,

sinh động hiện thực đó Thể loại là sản phẩm của quá trình kiếm tìm hình thức

phản ánh hiện thực, nó do thực tại cuộc sống trực tiếp “đặt hàng” với nhà văn Thể loại văn học có tính chất truyền thống, tương đối ổn định và ít phát triển Thể loại là sản phẩm được hình thành qua quá trình lịch sử lâu dài, nó được khái quát và cô đúc lại để tồn tại trong những hình thức bền vững, ổn định,

ít thay đổi Viện sĩ hàn lâm Xô Viết Bakhtin khẳng định: “xét về thực chất thể loại văn học phản ánh những khuynh hướng lâu dài và hết sức bền vững trong

sự phát triển văn học Ở thể loại bao giờ cũng bảo lưu những yếu tố cổ xưa”

Truyện lịch sử là một thể loại thuộc loại hình văn học tự sự Nó nằm trong cấu trúc tự sự, và mang những nét dặc trưng của cấu trúc này

Loại hình là các kiểu loại và các hình thức cấu tạo của nó Truyện lịch

sử theo lý thuyết loại hình được phân chia theo các sự kiện lịch sử từ trước đến sau Ta sẽ có truyện lịch sử phân chia theo giai đoạn lịch sử bao gồm: cổ

sử, trung sử và cận, hiện Phân chia theo nhân vật bao gồm nhân vật anh hùng thần thoại, nhân vật anh hùng nhân dân, nhân vật linh thiêng (nhân vật được huyền thoại hóa) hoặc nhân vật hư cấu được gắn với một sự kiện lịch sử có thật (ví dụ như Thánh Gióng), hoặc gắn với một hiện tượng lịch sử (ví dụ như Sơn Tinh - Thủy Tinh gắn với hiện tượng lũ lụt),

Lịch sử luôn là đề tài lớn, nguồn cảm hứng bất tận cho người nghệ sĩ thỏa sức sáng tạo Cách viết, nguyên tắc nhìn nhận, luận giải về lịch sử ở mỗi giai đoạn, qua mỗi thể loại chịu sự chi phối của các yếu tố như bối cảnh lịch sử, văn hóa, tri thức thời đại, tài năng, phong cách, cá tính sáng tạo của mỗi nhà văn

Là một trong số những hình thức tự sự tiêu biểu, xét về bản chất của truyện lịch sử ta không thể phủ nhận rằng nó mang những nét chung của thể

tự sự Nó có đầy đủ yếu tố của một tác phẩm tự sự, từ chi tiết tình tiết - là bộ phận nhỏ nhất có ý nghĩa mà nhờ nó thế giới nghệ thuật của các tác phẩm mới hiện ra một cách cụ thể sinh động cho đến cốt truyện - một trong số những đặc trưng cơ bản của truyện lịch sử trong dòng chảy của văn học thể tự sự Truyện lịch sử là một tác phẩm nghệ thuật lấy cốt lõi là sự kiện lịch sử chứa đựng yếu tố lí tưởng hoá và yếu tố tưởng tượng, kì ảo Thể hiện thái độ

và đánh giá của nhân dân đối với nhân vật và sự kiện lịch sử

Bản chất của truyện lịch sử chính là tự sự, là kể lại, tường thuật lại các

sự kiện diễn ra trong quá khứ của nhân loại để cho các thế hệ sau biết, hiểu và phát huy những truyền thống tốt đẹp của cha ông

2.1.2 Truyện lịch sử trong dòng chảy văn học Việt Nam

Để làm rõ bản chất của truyện lịch sử, tôi làm rõ sự giống và khác nhau giữa hai thể loại cùng nằm trong cấu trúc tự sự, mang nhiều nét tương đồng Tiêu biểu đó là truyền thuyết và truyện lịch sử

Truyền thuyết là gì? Có nhiều cách phát biểu khác nhau, nhưng tựu chung, truyền thuyết là những tự sự dân gian có cái lõi lịch sử; màu sắc ít nhiều huyền ảo; nội dung kể về các nhân vật và sự kiện lịch sử theo quan điểm và tình cảm của nhân dân Nói cách khác, truyền thuyết là những tự sự

dân gian được kết tụ từ hai yếu tố: lịch sử và hư cấu Truyền thuyết bao gồm

nhiều nhóm: truyền thuyết lịch sử, truyền thuyết phổ hệ, truyền thuyết thần tổ

ngành nghề, truyền thuyết địa danh,… Trong đó, mang đậm yếu tố lịch sử và tiêu biểu cho đặc điểm thể loại chính là nhóm truyền thuyết lịch sử Hầu như

ai cũng biết rằng truyền thuyết xuất hiện sớm hơn lịch sử Trần Quốc Vượng

từng diễn giải: “Khi chưa có khoa học và chữ viết thì lịch sử của dân tộc nào

cũng mở đầu bằng truyền thuyết Một khi đã có chữ viết, đã có khoa học, người ta không phải viện đến trí tưởng tượng nữa, khi cần kể lại những bước

đi của con người, sự việc thực được ghi lại bằng chữ viết Lịch sử tiếp tục truyền thuyết, không phải bằng tưởng tượng, mà bằng khoa học” Có điều,

trước khi thực sự trở thành khoa học, do trùng hợp về chức năng nên lịch sử

gần như hòa trộn vào truyền thuyết: “Chính mối liên hệ của truyền thuyết với lịch sử được biểu hiện rất rõ trên chức năng của nó Các hình thái khác nhau thuộc các chức năng lịch sử, triết học và xã hội đã hợp nhất vào trong truyền thuyết, làm cho truyền thuyết vận động theo lịch sử, đẻ ra nhiều dị bản” Đâu

chỉ vận động theo lịch sử, không ít truyền thuyết còn được chuyển thành

chính sử Ví dụ lịch sử thời Hồng Bàng: “Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân, Âu Cơ đã từ truyền thuyết dân gian đi vào chính sử” Mặt khác, truyền

thuyết và lịch sử còn gắn chặt nhau lâu dài, nên sau khi được phân tách rồi, trong lòng thể loại này vẫn còn lưu giữ một vài đặc điểm, tố chất của thể loại kia Nếu như truyền thuyết lịch sử bắt buộc có sự hiện diện của yếu tố lịch sử thì ngược lại, trong một số truyện lịch sử vẫn còn xuất hiện chi tiết hư cấu - yếu tố đặc trưng của truyền thuyết

Tóm lại, truyền thuyết là những truyện dân gian có cái lõi lịch sử, màu sắc huyền ảo, nội dung kể về các nhân vật và sự kiện lịch sử Truyền thuyết không phải là chính sử mà chỉ là dã sử Truyện lịch sử là những truyện với yếu

tố căn bản, cốt lõi là sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử chứa đựng chi tiết hư cấu

và thể hiện thái độ, tư tưởng, đánh giá của nhân dân đối với nhân vật và sự kiện lịch sử

Tuy cùng thuộc về thể loại tự sự nhưng truyền thuyết thuộc về văn học dân gian, còn truyện lịch sử lại thuộc về văn học viết (văn học bác học) Là

văn học dân gian, truyền thuyết bắt buộc phải có “chất dân gian” Một trong

những biểu hiện của nó là “tính tập thể” Khởi đầu, có thể tác phẩm được sáng tác bởi một cá nhân nào đó Nhưng sau quá trình lưu truyền, sản sinh, nó phải trở thành sở hữu tập thể Tác phẩm khi ấy không còn được lưu dấu cá tính, tình cảm riêng của một cá nhân nào Ngược lại, truyện lịch sử thuộc về văn

học viết nên bắt buộc phải in đậm phong cách, cá tính tác giả Các tác giả, khi viết truyện lịch sử, luôn phấn đấu thể hiện hết tài năng, dũng khí, phong cách diễn đạt của mình vào trang viết Tuy nhiên, sự khác biệt của truyện lịch sử cũng chính là đây Ngôn ngữ sử dụng trong truyện lịch sử là ngôn ngữ khách quan, các tác giả khi viết truyện phải tôn trọng nguyên tắc khách quan, tính chính xác của lịch sử, làm sao đảm bảo truyền tải chính xác nội dung lịch sử nhưng vẫn dễ dàng đi sâu vào lòng người với chất liệu và ngôn ngữ mộc mạc, đời thường Tác phẩm phải tôn trọng lời ăn, tiếng nói, trang phục, phong tục tập quán của con người trong những giai đoạn lịch sử ấy Truyện lịch sử thường mượn truyện xưa nói chuyện đời nay, tiếp thu những bài học kinh nghiệm của quá khứ và bày tỏ sự đồng cảm với những con người, thời đại đã qua Song, không vì thế mà “hiện đại hóa” người xưa, phá vỡ tính chân thật, tính lịch sử của thể loại này Đặc điểm này của truyện lịch sử nói riêng và các thể loại văn học lịch sử nói chung đòi hỏi nhà văn phải vừa là nghệ sĩ vừa là nhà nghiên cứu, tiếp cận lịch sử, có những hiểu biết phong phú và quan điểm lịch sử đúng đắn, tiến bộ

Truyền thuyết là thể loại rất phong phú về số lượng và được sáng tác

một cách có hệ thống Bùi Quang Thanh gọi đó là tính phong phú và tính hệ thống và cũng là đặc tính riêng biệt của thể loại Do đặc tính đó, tác phẩm

truyền thuyết không bao giờ tồn tại riêng lẻ Nó luôn hiện hữu trong hệ thống những tác phẩm cùng khai thác một biến cố, sự kiện, một nhân vật lịch sử (ví

dụ hệ thống truyền thuyết về Lê Lợi, về cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Trung Trực, Thiên Hộ Dương, ) Truyền thuyết luôn trôi nổi theo dòng lịch sử, luôn sống trên cửa miệng, trong tâm trí người dân Đặc biệt, không khí diễn xướng chính là môi trường sống và sản sinh nhiều dị bản Khác văn bản viết, mỗi dị

bản truyền thuyết dân gian ấy “đều có giá trị ngang nhau trong tư cách là một chứng cớ lịch sử, một mốc phát triển lịch sử của truyền thuyết” Ngược

lại, truyện lịch sử luôn “an vị” trong một phần mục nào đó của bộ chính sử (bản kỉ, liệt truyện, chí) Nó luôn là câu chuyện duy nhất về nhân vật lịch sử trong bộ sử Cho dù cuộc đời thay đổi, thế sự có thăng trầm nhưng không ai

được quyền chỉnh sửa câu chuyện lịch sử (đã hoàn chỉnh) ấy, kể cả chính sử gia Nó không thể thay đổi và cũng không chấp nhận dị bản Đây mới là tiêu chí đánh giá xem lịch sử của chúng ta có đúng là lịch sử hay không Lịch sử đòi hỏi tính chính xác và tính chân thực

Truyền thuyết là văn học dân gian nên tác giả cũng thuộc về dân gian

Đó là tập thể quần chúng và cả những trí thức gần dân Rất nhiều khả năng người kể truyền thuyết đầu tiên là những trí thức phong kiến Họ là nho sĩ nhưng không chịu đánh giá lịch sử theo tư tưởng chính thống Đinh Gia

Khánh nhận xét, tác phẩm của họ “theo phong cách dân gian và sau khi được dân chúng truyền khẩu thì ngày càng được dân gian hóa” Trong khi đó,

truyện lịch sử được sáng tác, gây dựng nên bởi cá nhân các tác giả, mang đậm phong cách của mỗi nhà văn Đặc điểm này dẫn đến hệ quả là, trong truyền thuyết lịch sử, người kể chuyện phải đặt mình vào nhân dân, cất lên tiếng nói biết ơn, ngưỡng mộ, tôn thờ người anh hùng dân tộc Còn trong truyện lịch

sử, nó còn thể hiện thái độ của nhà văn hoặc của cả một cộng đồng đối với

nhân vật lịch sử được nêu trong truyện

Đặc điểm và cách xử lý các sự kiện lịch sử giữa hai thể loại này?

Từ những sự kiện lịch sử ngoài đời thực, truyền thuyết và truyện lịch

sử đưa nó vào tác phẩm Tuy nhiên, truyền thuyết không xem sự kiện lịch sử

là mục tiêu phản ánh Sự kiện, với nó, chỉ là điều kiện cần để tác giả dân gian

kể lại trọn vẹn một biến cố lịch sử, từ đó nêu lên một vấn đề thuộc đời sống văn hóa tinh thần Còn ở truyện lịch sử, sự kiện là một khâu quan trọng, thiết yếu để tác giả khắc họa sống động nhân cách, tài năng của nhân vật

Về cách xử lý, thông qua các sự kiện lịch sử, truyền thuyết gạt bỏ những gì là ngẫu nhiên, thứ yếu, đồng thời tìm cách phát hiện ra bản chất của

biến cố lịch sử, phát hiện ra “tính cách dân tộc”và “cá tính lịch sử” Truyền

thuyết cũng sẵn sàng tô vẽ, sửa đổi sử theo quan điểm nhân dân Còn trong truyện lịch sử, tác giả sẽ chọn lấy các sự kiện giúp nhân vật lịch sử thể hiện rõ nhất tài năng và nhân cách của mình Tuy nhiên, khi xử lý sự kiện lịch sử, về nguyên tắc, tác giả cần tôn trọng sự thật, khách quan, không được làm sai lạc

lịch sử, không được gạt bỏ hoặc thêm thắt chi tiết theo chủ quan người viết

mà làm mất đi tính xác thực của các yếu tố lịch sử

Ngôn ngữ trong truyền thuyết chú trọng tính biểu cảm nên mẫu câu

rất đa dạng Tác phẩm dùng nhiều từ ngữ biểu cảm và khai thác tối đa ngôn ngữ toàn dân Đây cũng là phương cách đưa tác phẩm hòa nhập sâu rộng vào

đời sống dân gian Trái lại, ngôn ngữ trong truyện lịch sử chú trọng tính thông tin, tái hiện không khí thời đại xưa, con người xưa Bởi vậy truyện lịch sử có

xu hướng dùng câu ngắn gọn, từ ngữ hàm súc, chứa đựng nhiều thông tin song cũng không kém phần biểu cảm

Giọng kể: Cách đánh giá nhân vật trong truyền thuyết và lịch sử giống

nhau ở chỗ, đều theo tinh thần “cái quan định luận” Tuy nhiên, nếu truyền

thuyết chủ yếu mang âm điệu ngợi ca, tôn vinh thì truyện lịch sử lại không chỉ dừng lại ở đó, ngoài âm điệu ngợi ca, tôn vinh ra nó còn có khen, có chê, đôi khi mỉa mai kín đáo Điều này xuất phát từ chức năng thể loại: truyền thuyết nhằm tôn vinh người có công với dân tộc còn truyện lịch sử không chỉ tôn vinh

và ngợi ca mà còn để lại bài học ứng xử cho hậu thế Đó mới chính là cái cốt của truyện lịch sử

Chức năng tác phẩm: Cả truyền thuyết và truyện lịch sử đều có chức năng là đánh giá sự kiện và con người lịch sử theo cách nhìn của nhân dân Nhưng nếu truyền thuyết chỉ nhằm thể hiện lòng biết ơn, ngưỡng mộ, tôn thờ người có công đức đối với nhân dân và dân tộc thì truyện lịch sử lại kết hợp

ca ngợi, tôn vinh các anh hùng nhằm đưa ra những tấm gương làm bài học đối nhân xử thế, bài học giáo dục cho các thế hệ sau

Truyền thuyết lịch sử và truyện lịch sử có mối quan hệ khăng khít với nhau từ xa xưa Chính đặc điểm và sự vận động nội tại của chúng đã khiến

chúng dễ bị đồng nhất hoặc nhầm lẫn Truyền thuyết lịch sử và chuyện kể lịch

sử dù đôi chỗ còn quan hệ khá nhập nhằng nhưng cũng có nhiều điểm khác biệt, không gây khó khăn lắm cho việc nhận diện từng thể loại Vì vậy, chúng

ta không nên tiếp tục đồng nhất chúng