Ý nghĩa thực tiễn của đề tài - Đề xuất được 6 biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh với những hướng dẫn
Trang 11
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Đất nước ta đang bước vào thời kỳ mới của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa Đại hội toàn quốc lần thứ IX đã xác định, một trong những con đường của công nghiệp hóa là đặc biệt coi trọng và phát triển giáo dục - đào tạo, khoa học - công nghệ, xem đây là nền tảng và động lực của sự phát triển Sự thách thức bằng cạnh tranh trí tuệ đang đòi hỏi sự đổi mới giáo dục trong đó có sự đổi mới căn bản về phương pháp dạy và học nhằm tạo ra lớp người đáp ứng với đòi hỏi thực tiễn của xã hội Đó là những con người năng động, sáng tạo, có năng lực giải quyết các vấn đề, có khả năng thích ứng với mọi biến động trong đời sống kinh tế - xã hội, có đạo đức trong sáng, có lối sống lành mạnh, có đầy đủ sức khỏe và đặc biệt phải tích cực nhận thức để cải tạo thế giới và cải tạo chính bản thân mình
Phát huy tính tích cực nhận thức của người học là một trong những nhiệm vụ chủ yếu của quá trình dạy học Vấn đề này đã được đặt ra trong ngành giáo dục nước ta từ những năm 1960 và trong công cuộc cải cách giáo dục lần hai thì nó đã trở thành một trong những phương hướng cải cách quan trọng nhằm đào tạo ra những người lao động sáng tạo, làm chủ đất nước Vì vậy nó luôn là trung tâm chú ý của lý luận, thực tiễn dạy học và cho đến nay vẫn là một trong những vấn đề quan trọng nhất của giáo dục
Giáo dục mầm non là khâu đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân, chịu trách nhiệm chăm sóc - giáo dục trẻ từ 0 - 6 tuổi, đây là giai đoạn quan trọng nhất, đặt nền móng cho sự phát triển nhân cách toàn diện của trẻ Trường mầm non cũng chính là nơi thuận lợi nhất để tạo ra những tiền đề đầu tiên cho sự hình thành nhân cách con người mới Trong bối cảnh đất nước thay đổi và hội nhập, cùng với sự đổi mới trong giáo dục nói chung, giáo dục mầm non cần có những đổi mới nhằm hình thành ở trẻ những năng
Trang 22 lực để hình thành nền tảng nhân cách ban đầu, phát huy mạnh mẽ hơn nữa vai trò của thế hệ trẻ Đổi mới giáo dục mầm non cho đến nay đã thu được nhiều kết quả nhất định Tuy nhiên để việc đổi mới đạt những thành tựu lớn hơn nữa thì việc cải tiến các phương pháp, biện pháp tổ chức các hoạt động giáo dục phải hướng tới phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ nhiều hơn
Tính tích cực nhận thức biểu thị sự nỗ lực của chủ thể trong quá trình hoạt động trí tuệ, sự huy động cao các chức năng tâm lý (hứng thú, chú ý, ghi nhớ, tư duy… ), nhằm đạt hiệu quả cao nhất trong hoạt động của mình Trẻ
em ở lứa tuổi mầm non đã có những biểu hiện của tính tích cực nhận thức Đặc biệt trẻ 5 - 6 tuổi đã thể hiện rất rõ sự tích cực, chủ động khi tham gia các hoạt động, tích cực tìm hiểu và nhận thức về thế giới xung quanh Vì vậy, phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ là hết sức cần thiết, nó không chỉ thúc đẩy sự phát triển nhận thức của trẻ mà còn góp phần vào việc hình thành nhân cách cho trẻ
Trẻ mẫu giáo luôn có nhu cầu được tiếp xúc với thế giới xung quanh nhằm tích lũy những kinh nghiệm về tự nhiên, xã hội Một trong những nội dung về khám phá khoa học đó là khám phá thiên nhiên vô sinh Thiên nhiên
vô sinh là các nhân tố vật lý và hóa học của tự nhiên được coi là thực thể
“không sống” bao gồm: các nhân tố khí hậu (ánh sáng, nhiệt độ, không khí, gió, mây, mưa, ); các nhân tố thổ nhưỡng (đất, cát, đá, sỏi,…) và một số nhân tố khác Lĩnh vực này luôn đem lại những tri thức mới và hấp dẫn được trẻ cũng như kích thích trí tò mò, lòng ham muốn được khám phá những điều mới lạ của trẻ Hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh giúp trẻ suy nghĩ nhiều hơn về những gì trẻ nhìn thấy và cảm nhận được, kích thích khả năng quan sát, so sánh, phân tích - tổng hợp, suy luận, thử nghiệm… Chính
vì vậy hoạt động khám phá khoa học nói chung và hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh nói riêng là một hoạt động tạo được nhiều điều kiện thuận lợi
để phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ
Trang 33 Tuy nhiên, thực tế ở trường mầm non hiện nay việc tổ chức hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh cho trẻ vẫn chưa thực sự được quan tâm
và còn bộc lộ nhiều hạn chế Đây là một lĩnh vực không hoàn toàn mới nhưng phần lớn giáo viên vẫn gặp khó khăn khi tổ chức hoạt động này Một mặt do giáo viên chưa có những biện pháp hữu hiệu để phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ sao cho hiệu quả nhất Mặt khác, do quan niệm chưa đúng về việc tổ chức các hoạt động khám phá thiên thiên vô sinh cho trẻ, giáo viên thường tổ chức theo kiểu “cho trẻ làm quen” mà chưa thực sự “cho trẻ khám phá” nên kết quả đạt được chưa cao Do đó chưa thực sự khai thác hết tiềm năng của hoạt động khám phá thiên thiên vô sinh và sự phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ Điều này làm nảy sinh mâu thuẫn giữa yêu cầu nâng cao tính tích cực nhận thức cho trẻ và khả năng còn hạn chế của giáo viên trong việc tổ chức hoạt động khám phá khoa học nói chung và hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh nói riêng Trên thực tế đã có một số công trình nghiên cứu về tính tích cực nhận thức của trẻ mầm non nhưng chưa có nghiên cứu nào đề cập tới vấn
đề phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
Chính vì những lý do trên, tôi đã chọn “Một số biện pháp phát huy
tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh” làm đề tài cho khóa luận tốt nghiệp của tôi
2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
2.1 Ý nghĩa khoa học của đề tài
- Làm rõ cơ sở lý luận về tính tích cực và vấn phát huy tính tích cực cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi; hoạt động cho trẻ tìm hiểu về thiên nhiên vô sinh đối với lứa tuổi mẫu giáo; vai trò của việc phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
Trang 44
- Xác định cơ sở khoa học của việc xây dựng một số biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
2.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài
- Đề xuất được 6 biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ mẫu giáo
5 - 6 tuổi thông qua hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh với những hướng dẫn thực hiện cụ thể
- Đề tài là tài liệu tham khảo cần thiết cho sinh viên ngành Giáo dục mầm non
và giáo viên mầm non quan tâm đến vấn đề phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
3 Mục tiêu nghiên cứu
Đề xuất một số biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh nhằm nâng cao hiệu quả chăm sóc - giáo dục ở trường mầm non
4 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lý luận về một số biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổng thông qua hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
- Tìm hiểu thực trạng việc sử dụng các biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi ở trường mầm non Phong Châu - thị xã Phú Thọ - tỉnh Phú Thọ
- Đề xuất và thử nghiệm một số biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động khám phá thiên nhiên
vô sinh
5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
5.1 Đối tượng nghiên cứu
Một số biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ mẫu giáo
5 - 6 tuổi ở trường mầm non Phong Châu - thị xã Phú Thọ - tỉnh Phú Thọ
Trang 55
5.2 Phạm vi nghiên cứu
- Nghiên cứu những biểu hiện tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh trong các hoạt động ở trường mầm non Phong Châu - thị xã Phú Thọ - tỉnh Phú Thọ (hoạt động có chủ đích, hoạt động góc, hoạt động ngoài trời…)
- Nghiên cứu một số biện pháp biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động khám phá thiên nhiên
vô sinh ở trường mầm non Phong Châu - thị xã Phú Thọ - tỉnh Phú Thọ trong các hoạt động có chủ đích, hoạt động góc, hoạt động ngoài trời…
6 Phương pháp nghiên cứu
6.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận
Đọc và phân tích những tài liệu có liên quan đến đề tài nghiên cứu
6.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
6.2.1 Phương pháp quan sát
- Quan sát và ghi chép các biểu hiện tính tích cực nhận thức của trẻ thông qua hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
- Quan sát và ghi chép quá trình tổ chức hoạt động khám phá thiên nhiên
vô sinh của giáo viên tại trường mầm non Phong Châu - thị xã Phú Thọ - tỉnh Phú Thọ
6.2.2 Phương pháp đàm thoại
- Trao đổi với giáo viên để nắm thêm những thông tin về vấn đề nghiên cứu
- Trò chuyện với trẻ 5 - 6 tuổi để nắm được đặc điểm tâm lý các yếu tố kích thích tính tích cực của trẻ trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
6.2.3 Phương pháp điều tra
- Bằng phiếu Anket để tìm hiểu cách thức tổ chức hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi ở trường mầm non Phong Châu - thị xã Phú Thọ - tỉnh Phú Thọ
Trang 66
- Điều tra mức độ tích cực, chủ động của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi ở trường mầm non Phong Châu - thị xã Phú Thọ - tỉnh Phú Thọ khi tham gia khám phá thiên nhiên vô sinh
6.3 Phương pháp thống kê toán học
Phương pháp này được sử dụng để xử lý kết quả nghiên cứu
Trang 77
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1 Cơ sở lý luận
1.1.1 Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề
Trong quá trình giáo dục, nước ta cũng như nhiều nước phát triển trên thế giới đã và đang sử dụng phương pháp sư phạm theo hướng tích cực hiện đại, chú trọng khả năng tiếp nhận của từng học sinh với tư cách là chủ thể nhận thức và sáng tạo Quá trình sử dụng phương pháp đó đã và đang thu được những hiệu quả nhất định Vấn đề đó cho thấy, phát huy tính tích cực nhận thức cho học sinh không phải là một vấn đề mới, mà là vấn đề đã được quan tâm nghiên cứu từ xưa đến nay và vẫn còn tiếp tục được nghiên cứu
Từ xa xưa có rất nhiều công trình nghiên cứu về tính tích cực nhận thức nói chung và tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo nói riêng, họ cho rằng hiệu quả của quá trình dạy học phụ thuộc vào trình độ của giáo viên, khả năng nhận thức của trẻ và tính tích cực của trẻ Trong đó tính tích cực
nhận thức của trẻ được coi như là một trong những nguyên tắc “vàng” trong
dạy học của rất nhiều nhà giáo dục như Khổng Tử, Xôcrat, Cômenxki … Trong quá trình dạy học họ luôn coi người học là trung tâm và đã đưa ra một
số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của người học
Xôcat (469 – 399 TCN), xuất thân từ một gia đình thợ thủ công và đã trở thành một triết gia duy tâm cổ đại của Hy Lạp, ông đã đưa ra một hệ thống các phương pháp hỏi - đáp - tranh luận Quá trình hỏi - đáp bằng những câu hỏi từ thấp đến cao, từ gần đến xa, từ dễ đến khó để cho người học đi đến chân lý Đây là phương pháp dạy học tích cực, vừa mang tính truyền thông, vừa là cơ sở của phương pháp dạy học hiện đại (dạy học nêu vấn đề)
Khổng Tử (551 - 479 TCN) người Trung Hoa, là người học cao, tài rộng, có chí lớn, ông đã nêu lên những nguyên tắc và phương pháp giáo dục tích cực, đó là: nguyên tắc phát huy tính tích cực của người học, nguyên tắc
Trang 88 sát đối tượng, nguyên tắc liên hệ với thực tiễn Những nguyên tắc ông đưa
ra đến nay vẫn còn nguyên giá trị Ông coi việc phát huy mặt tích cực, sáng tạo, phát huy năng lực nội lực trong dạy học phải sát đối tượng, cá biệt hóa đối tượng, coi trọng việc kết hợp học với hành, lý luận kết hợp với thực tiễn, coi trọng việc phát huy tính tích cực của học sinh
J.A.Cômexki (1592 - 1670) đề cao nguyên tắc phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học Vì vậy trong dạy học ông luôn bắt học sinh tự tìm tòi, suy nghĩ để nắm được bản chất của sự vật, hiện tượng Ông cho rằng cảm giác là nguồn gốc của ý thức, do đó yêu cầu trẻ tích cực tri giác thế giới khách quan bằng các giác quan
J.J.Rutxo (1712 - 1778), nhà giáo dục người Pháp thế kỷ XVIII khẳng
định: “Giáo dục không được áp đặt, nhà giáo dục phải đáp ứng mọi yêu cầu
đòi hỏi của đứa trẻ” Giáo dục phải hướng cho học sinh tự giành những kiến
thức bằng con đường tự tìm hiểu, khám phá sáng tạo Trong giáo dục người lớn không được áp đặt trẻ theo ý mình
Sang thế kỷ XX, vấn đề phát huy tính tích cực nhận thức của người học tiếp tục được rất nhiều nhà giáo dục đề cập đến trong các công trình nghiên cứu của mình như B.P.Exipov, L.P.aristova, I.Ia.Lecner, M.A.Đanhilov, Okon, S.kiner, M.V.catkin, Bruner họ đã đưa ra 5 hướng nghiên cứu như sau:
Thứ nhất: Nghiên cứu và xem xét tính tích cực nhận thức của người
học trong mối tương quan giữa nhận thức - tình cảm - ý chí để tìm kiếm con đường và những điều kiện cần thiết để phát huy tính tích cực nhận thức của người học
Thứ hai: Nghiên cứu bản chất và cấu trúc tính tích cực nhận thức của
người lớn và trẻ em Trong đó, lưu ý tới vai trò chủ động của chủ thể nhận thức trong quá trình nhận thức Theo họ tính tích cực nhận thức là thái độ cải tạo của chủ thể nhận thức đối với đối tượng nhận thức thông qua việc huy
Trang 99 động các chức năng tâm lý ở mức độ cao nhằm giải quyết các nhiệm vụ nhận thức
Thứ ba: Nghiên cứu một số dấu hiệu của tính tích cực nhận thức và
mức độ biểu hiện tính tích cực nhận thức của học sinh và đưa ra những yêu cầu đối với giáo viên cùng với phương pháp, biện pháp nhằm nâng cao tính tích cực nhận thức của trẻ em trong quá trình dạy học Hình thành cho trẻ chú ý bền vững
Thứ tư: Nghiên cứu mối quan hệ giữa tính tích cực nhận thức và tính
độc lập nhận thức của học sinh trong việc hình thành những vấn đề nhận thức và giải quyết vấn đề đó
Nhà giáo dục B.P.Exinov và L.P.Aristova đã quan niệm, ngay trong tính tích cực nhận thức đã phải có tính độc lập khi hình thành vấn đề và xác định cách giải quyết vấn đề
Nhà giáo dục Uxova quan niệm rằng tính tích cực được coi là mức độ chuẩn bị cho tính độc lập
Nhà giáo dục I.Ia.Lecner lại cho rằng tính tích cực là điều kiện của tính độc lập, không thể có tính độc lập mà thiếu tính tích cực được
Thứ năm: Phân loại tính tích cực nhận thức Các nhà nghiên cứu đã
dựa vào chức năng tâm lý và mức độ huy động đến tốc độ phát triển tâm lý của trẻ mẫu giáo, đặc biệt đến sự hình thành các phẩm chat trí tuệ cần thiết cho trẻ vào phổ thông
Các nhà nghiên cứu A.A.Liublinxkaia, N.P.Xaculina… đã nghiên cứu vấn đề bản chất của tính tích cực nhận thức ở trẻ mẫu giáo và một số dấu hiệu nhận biết tính tích cực nhận thức của trẻ trong học tập
A.V.Daparogiet, A.V.Xorokina… nghiên cứu về vai trò của tính tích cực nhận thức với tính độc lập trong hoạt động nhận thức của trẻ em, trong
đó có trẻ mẫu giáo Các tác giả đã chỉ ra rằng tính tích cực nhận thức là một trong những nhân tố quyết định hoạt động nhận thức của con người
Trang 1010
Ở Việt Nam từ những năm 60 của thế kỷ XX, vấn đề phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh đã được đặt ra trong ngành giáo dục Trong những năm gần đây đứng trước nhiệm vụ đổi mới và nâng cao chất lượng Giáo dục - Đào tạo, nhiều nhà nghiên cứu tâm lý giáo dục đã đi sâu nghiên cứu các vấn đề bản chất và mối quan hệ giữa hoạt động dạy và hoạt động học, giữa vai trò của người dạy và ngừi học, nghiên cứu các phương pháp, biện pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của mọi học sinh Trong số đó phải kể đến giáo sư Đặng Vũ Hoạt, Hà Thế Ngữ, Hồ Ngọc Đại, Nguyễn Kỳ, Thái Duy Tuyên… và rất nhiều người khác Các tác giả đều nhấn mạnh vai trò của chủ thể và sự cần thiết phải phát huy tính tích cực nhận thức của người học Theo tác giả Nguyễn Kỳ, tính tích cực nhận thức
là sự ham muốn hoạt động nhận thức của chủ thể và chính chủ thể tạo nên những biểu hiện bên trong và bên ngoài Lòng ham muốn hiểu biết trở thành
ý đồ học tập với điều kiện làm nổi lên một động cơ
Tác giả Duy Tuyên cho rằng, để phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh cần phải dùng các phương pháp đa dạng và phối hợp chúng với nhau, sử dụng các phương tiện và dụng cụ trực quan để khích thích hứng thú của trẻ
Tác giả Đặng Vũ Hoạt đã đưa ra 6 phương hướng để phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh Đó là các phương pháp:
- Giáo dục động cơ, thái độ học tập trên cơ sở thấm nhuần mục đích học tập động viên khuyến khích kịp thời
- Dạy học nêu vấn đề được coi là một trong những phương hướng cơ bản nhất
- Tiến hành cho trẻ so sánh các sự vật, hiện tượng, tiến hành hệ thống hóa, khai thác các tri thức
- Cho trẻ vận dụng tri thức đã học vào hoàn cảnh khác nhau
- Gắn lý luận với thưc tiễn, khai thác vốn sống của người học
- Phát triển ý thức tự kiểm tra, tự đánh giá của người học
Trang 1111 Một số nhà tâm lý học, giáo dục học mầm non đã nghiên cứu về tính tích cực nhận thức của tể mẫu giáo như: Trịnh Dân, Ngô Công Hoàn, Ngô Hiệu, Nguyễn Thị Hòa, Lê Thị Thanh Thúy, Bùi Thị Kim Tuyến, Độ Thị Minh Liên… Trong các công trình nghiên cứu của mình các tác giả đã nêu lên bản chất và tiêu chí đánh giá tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo lớn (Nguyễn Thị Hòa, Ngô Hiệu), nêu lên mối liên hệ tính tích cực nhận thức và sự sáng tạo trong hoạt động tạo hình (Lê Thanh Thủy)…
Tóm lại: Vấn đề phát huy tính tích cực nhận thức cho học sinh nói
chung và trẻ mẫu giáo nói riêng luôn là vấn đề quan trọng và vô cùng cẩn thiết Đối với trẻ mẫu giáo lớn, phát huy tính tích cực nhận thức trong các hoạt động sẽ tạo điều kiện cho trẻ hình thành và phát triển nhân cách, đồng thời đây cũng là khâu chuẩn bị để trẻ bước vào học ở trường phổ thông Trong các công trình nghên cứu của các tác giả trong nước và nước ngoài đã
đề cập đến việc phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ mẫu giáo lớn trong rất nhiều hoạt động, song việc tổ chức hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh cho trẻ nhằm phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ mẫu giáo lớn còn
chưa được nhiều tác giả nghiên cứu Vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu “một
số biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ mẫu giáo lớn thông qua hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh tại trường mầm non Phong Châu - thị xã Phú Thọ - tỉnh Phú Thọ” có ý nghĩa về cả lý luận và thực tiễn,
đáp ứng được yêu cầu đổi mới của giáo dục nói chung và giáo dục mầm non nói riêng
1.1.2 Một số khái niệm
1.1.2.1 Khái niệm biện pháp
Theo từ điển Tiếng Việt “ Biện pháp là cách làm, cách giải quyết một vấn đề cụ thể”
Như vậy, chúng ta có thể hiểu: Biện pháp là cách làm cụ thể, cách thức tiến hành một vấn đề, một nhiệm vụ nào đó để đạt được mục đích đề ra
1.2.1.1 Khái niệm về tính tích cực
Trang 1212 Trên thế giới, có rất nhiều các quan điểm khác nhau về tính tích cực, dưới đây là một số quan điểm điển hình:
- Quan điểm thứ nhất: dưới góc độ triết học
Khi bàn về tính tích cực, Ph Ănghen cho rằng : tính tích cực là đặc tính chung của mọi sinh vật sống, là sự tự vận động của sinh vật sống Tính tích cực không những là nguồn gốc duy trì hay biến đổi các mối quan hệ có ý nghĩa sống còn của sinh vật sống với thế giới xung quanh mà còn mang đến cho sinh vật sống khả năng tự điều chỉnh thích ngi với thế giới xung quang ấy
Phát triển học thuyết Mác-Ănghen, V.I.Lênin cho rằng tính tích cực
là thái độ cải tạo của chủ thể với thế giới xung quanh, là khả năng của con người đối với việc tổ chức cuộc sống, điều chỉnh các nhu cầu năng lực của
họ thông qua các mối quan hệ xã hội
Như vậy dưới góc độ của triết học thì tính tích cực có nguồn gốc cả bên trong lẫn bên ngoài, trong đó yếu tố bên trong giữ vai trò quyết định Tính tích cực là một đặc tính của sinh vật sống, luôn vận động phát triển đi lên Tính tích cực là thái độ cải tạo của chủ thể đối với khách thể, do đó nó có vai trò quan trọng trong việc tạo ra thế giới khách quan và biến đổi cải tạo nó
- Quan điểm thứ hai: dưới góc độ ngôn ngữ học
+ Theo từ điển bách khoa toàn thư Xô viết: tính tích cực chỉ sự hoạt động tính tích cực đối lập với tính bị động, thiếu chủ động
+ Theo từ điển Tiếng Việt: tính tích cực là sự tỏ ra hăng hái, nhiệt tình với công việc, với nhiệm vụ
+ Theo từ điển tâm lý học: tính tích cực được gắn liền với hoạt động
và được hiểu theo các nghĩa:
Là điểu kiện thúc đẩy, tạo ra hoạt động, hiện thực hóa hoạt động hay làm biến đổi hoạt động tính tích cực là thuộc tính của sự tự vận động của hoạt động
Ở mức độ cao: tính tích cực được đặc trưng bằng tính ước chế các hành động bên trong của chủ thể ngay tại thời điểm đó Được đặc trưng bằng
Trang 1313 tính chủ động của chủ thể, được xác định bằng năng lực của chính chủ thể vượt ra khỏi giới hạn của tính mục đích đặt ra ban đầu
Tính tích cực được đặc trưng bởi tính bền vững tương đối của hoạt động đối với mục đích, không lùi trước những khó khăn gặp phải trong khi tiến hành hoạt động
- Quan điểm thứ ba: dưới góc độ tâm lý giáo dục
Tính tích cực được đề cập trong một số công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý giáo dục theo các khía cạnh sau:
Một số tác giả như V.I.A.Rômanov, X.Đ.Xmimov … xem xét tính tích cực từ góc độ chức năng và vai trò của chủ thể đối với thế giới bên ngoài , họ cho rằng tính tích cực chính là tính chủ động của chủ thể, nó thực hiện chức năng chỉ báo hành động của con người Theo họ, sự phát triển tính tích cực chính là sự phức tạp dần các chức năng của tính chủ thể
+ Xem xét tính tích cực gắn với một hoạt động nào đó Tiêu biểu là N.A.Lêonchiev, V.A.Daparôgiel, A.A.Luiblinxkaia… họ cho rằng tính tích cực chỉ sự sẵn sàng hoạt động, con người tích cực là con người ở trạng thái hoạt động
+ Xem xét tính tích cực trong mối quan hệ chặt chẽ với trạng thái hoạt động của con người , với thái độ cải tạo thế giới của họ Tiêu biểu là R.mile (nhà khoa học người Đức) Arkhâghenxki (nhà khoa học người Nga), theo họ không nên xem xét tính tích cực chỉ là trạng thái hoạt động và cũng không nên tách mặt bên ngoài và bên trong của tính tích cực , mà sự phát triển của tính tích cực được xem xét đặc trưng bởi số lượng và chất lượng
và chất lượng hoạt động của con người
- Quan điểm cuối cùng: xem xét tính tích cực của nhân cách là khả năng con người tiến hành việc cải tạo thế giới mang ý nghĩa xã hội, trên cơ
sở tiếp thu nền văn hóa vật chất và tinh thần được thể hiện trong sự sáng tạo, trong giao tiếp, trong các hành động
Trang 1414 Trên cơ sở phân tích các quan điểm, chúng tôi nhất trí với quan điểm cho rằng : “tính tích cực là phẩm chất quan trọng của nhân cách, là thái độ cải tạo, biến đổi của chủ thể đối với thế giới xung quang Tính tích cực gắn liền với hoạt động, là thuộc tính của sự tự vận động của hoạt động Tính tích cực luôn mang tính chủ động, nó đối lập với tính bị động Động
cơ, nhu cầu, hứng thú của hoạt động chính là nguồn gốc bên trong của tính tích cực , là động lực thúc đẩy con người hoạt động”
1.2.1.2 Khái niệm về tính tích cực nhận thức
Quan điểm thứ nhất: Dưới góc độ triết học, theo lí thuyết phản ánh của V.I.Lênin, tính tích cực nhận thức được thể hiện thái độ cải tạo của chủ cải tạo của chủ thể nhận thức đối với đối tượng nhận thức Nghĩa là tài liệu được phản ánh vào não học sinh và được chế biến đi, được hòa vào vốn kinh nghiệm đã có của chúng và được vận dụng linh hoạt, sáng tạo vào các tình huống khác nhau nhằm cải tạo hiện thực và cải tạo bản thân mình
Quan điểm thứ hai: Dưới góc độ tâm lý học, nhiều nhà tâm lý đã xem tính tích cực nhận thức là một dạng hoạt động và một số tác giả khác lại coi tính tích cực nhận thức như là một phẩm chất của nhân cách Theo T.samova coi tính tích cực nhận thức như mục đích của hoạt động, như phương tiện và kết quả của hoạt động Trên thực tế mục đích của việc học tập không phải chỉ là nắm kiến thức, kĩ năng – kỹ xảo mà là hình thành những phẩm chất của nhân cách
Qua điểm thứ ba: Xem xét tính tích cực nhận thức dưới góc độ tâm lý
và triết học Theo giáo sư Đặng Vụ Hoạt thì tính tích cực nhận thức được đặc trưng bởi sự biển đổi năng động, liên tục, bên trong của cấu trúc các mô hình tâm lý của hoạt động nhận thức của chủ thể, giúp cho chủ thể nâng cao được chất lượng phản ánh và cải tạo khách thể theo mục đích dạy học nhất định
Tóm lại Trên cơ sở nghiên cứu, phân tích các quan niệm về tính tích
cực nhận thức của tác giả trong và ngoài nước, đã xác định: tính tích cực
nhận thức là một phẩm chất tâm lý của cá nhân trong hoạt động nhận thức,
Trang 1515
là thái độ cải tạo của chủ thể đối với khách thể thông qua việc huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lý nhằm giải quyết những nhiệm vụ nhận thức Nó được thể hiện như là 1 năng lực trí tuệ phức tạp, đòi hỏi sự nỗ lực của tư duy
Tính tích cực nhận thức cũng như tất cả các hoạt động nhân cách đều chứa đựng quy luật nhất định trong sự phát triển và hệ quả của sự phát triển
ấy được xác định bằng các yếu tố sau:
- Nhu cầu nhận thức, hứng thú nhận thức
- Khả năng huy động các giác quan, các thao tác tư duy, khả năng biểu đạt suy nghĩ, hiểu biết; khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng đã có
Kiên trì, độc lập, sáng tạo trong việc giải quyết nhiệm vụ nhận thức
1.1.2.4 Khái niệm về thiên nhiên vô sinh
Thiên nhiên vô sinh là những sự vật hiện tượng trong trế giới tự nhiên, bao gồm đất, đá, cát, sỏi, nước, không khí, ánh sáng… Thiên nhiên vô sinh không có quá trình đồng hoá và dị hoá, chúng không sinh ra mà chỉ bị tan rã
và bị bào mòn do ảnh hưởng của những hiện tượng tự nhiên, chúng rất gần gũi với con người, bao quanh con người và có ảnh hưởng rất lớn đến sự tồn tại và phát triển của con người
Vật liệu trong thiên nhiên vô sinh vừa là phương tiện, vừa là đối tượng kích thích trẻ hoạt động để phát triển về thể chất và tinh thần Vì chính trong quá trình hoạt động với vật liệu của thiên nhiên, trẻ em có thể phát hiện ra nhiều điều kỳ thú, hấp dẫn, làm nảy sinh ở trẻ những xúc cảm tinh tế, tạo ra trạng thái tinh thần dễ chịu và thoải mái
1.1.2.5 Khái niệm hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
Hoạt động cho trẻ khám phá thiên nhiên vô sinh chính là việc giáo viên tạo ra các điều kiện, cơ hội và tổ chức các hoạt động để cho trẻ tìm tòi, phát hiện và lĩnh hội những tri thứ về những sự vật, hiện tượng của thiên nhiên vô sinh như đất, đá, cát, sỏi, nước, không khí, ánh sáng…
Trang 1616 Đây thực chất là việc giáo viên tạo môi trường, tạo ra các tình huống
và tổ chức hoạt động cho trẻ tiếp xúc, trải nghiệm với các sự vật của thiên nhiên vô sinh Thông qua đó trẻ tiếp thu được những tri thức về đặc điểm, thuộc tính của sự vật, hiện tượng ấy và các mối liên hệ qua lại cũng như sự phát triển của chúng Điều quan trọng hơn cả là thông qua các hoạt động khám phá này trẻ học được các kỹ năng quan sát, so sánh, phân loại, đo lường, phán đoán, giải quyết vấn đề, chuyển tải ý kiến của mình và đưa ra kết luận
1.1.3 Một số vấn đề về tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi
1.1.3.1 Đặc điểm phát triển nhận thức của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi
- Có khả năng có ý chủ định 37 - 51 phút Có thể phân phối được chú
ý vào 2 - 3 đối tượng cùng một lúc, tuy nhiên thời gian phân phối chú ý chưa bền vững, dễ dao động Di chuyển chú ý của trẻ nhanh, nếu sự hướng dẫn di chuyển tốt
- Phẩm chất phân tán chú ý của trẻ còn mạnh Như vật, ở trẻ mẫu giáo lớn chú ý có chủ định bắt đầu phát triển mạnh, chú ý của trẻ đã bền vững hơn, tập trung hơn, dễ tập trung chú ý vào những đối tượng sinh động, hấp dẫn
*) Đặc điểm phát triển cảm giác, tri giác:
Trẻ mẫu giáo lớn cảm giác, tri giác ngày càng hoàn thiện và nâng cao Cảm giác của trẻ trở nên nhạy cảm hơn, chính xác hơn và có tính chất tự giác (độ nhạy cảm của các giác quan được tinh nhanh hơn) Đến cuối tuổi mẫu giáo, trẻ bắt đầu có khả năng tri giác có kế hoạch, có hệ thống những sự vật, hiện tượng xung quanh Trẻ tri giác chính xác hơn, phân biệt các đối
Trang 1717 tượng nhanh hơn Tri giác của trẻ thường gắn với chính hoạt động của trẻ Nếu cho trẻ tham gia tích cực vào các hoạt động, các sự vật hiện tượng sinh động, hấp dẫn thì trẻ càng phát triển và đạt được kết quả tốt
*) Đặc điểm phát triển trí nhớ:
Trí nhớ của trẻ mẫu giáo lớn phát triển mạnh song chủ yếu vẫn là trí nhớ không chủ định Trẻ ghi nhớ chủ yếu những gì gây hứng thú cho trẻ hoặc những gì gây ấn tượng mạnh Do đó những sự vật, hiện tượng nào gây chú ý cho trẻ nhiều hơn thì trẻ sẽ ghi nhớ tốt hơn Bên cạnh đó, trí nhớ của trẻ vẫn được đặc trưng bởi trí nhớ hình ảnh, do đó nếu cho trẻ tích cực hoạt động với đồ vật thì kết quả ghi nhớ sẽ cao
*) Đặc điểm phát triển tư duy:
Trẻ mẫu giáo lớn đã có cả ba loại tư duy, đó là: tư duy trực quan hành động, tư duy trực quan hình tượng và tư duy trừu tượng Trong đó kiểu tư duy tực quan hình tượng chiếm ưu thế Đặc biệt có một hình thức tư duy mới xuất hiện đó là tư duy trực quan sơ đồ Đây là bước trung gian của sự chuyển tiếp từ trực quan hình tượng đến tư duy logic Tư duy trực quan sơ
đồ thực chất vẫn là tư duy trực quan hình tượng, song bản thân hình tượng
đã trở nên khác trước, tức là nó đã bị mất đi những chi tiết rườm rà mà chỉ còn giữ lại những yếu tố giúp trẻ phản ánh một cách khái quát về những sự vật chứ không phải là từng sự vật riêng lẻ Kiểu tư duy này tạo ra cho trẻ khả năng phản ánh những mối liên hệ tồn tại khách quan là điều kiện cần đạt tới tri thức khái quát
Khả năng nhận thức của trẻ mẫu giáo lớn được phát triển thông qua hoạt động tích cực với các sự vật, hiện tượng của thế giới xung quanh Đặc điểm phát triển nhận thức của trẻ được thể hiện:
- Có nhiều thông tin về một số sự vật, hiện tượng nào đó nhưng chưa
có hiểu biết đầy đủ về sự vật, hiện tượng đó
Trang 1818
- Có thể tự tạo ra các thí nghiệm để xem xét việc gì sẽ xảy ra
và nghĩ ra lời giải thích cho những gì trẻ quan sát được, mặc dù trẻ vẫn chưa
có đủ khả năng sử dụng suy luận logic và tư duy trừu tượng
- Có thể làm một số thí nghiệm do cô hướng dẫn và có thể giải thích theo nhiều cách khác nhau
- Thường dành nhiều thời gian và chú ý hơn vào các hoạt đông mà trẻ thích Thích chơi theo nhóm 5 - 6 trẻ và thích trao đổi trong nhóm nhỏ
- Có thể nắm bắt các khái niệm trừu tượng nhưng trẻ vẫn cần các sự việc có thực để giải quyết các nhiệm vụ đó
- Thích vẽ và viết để ghi lại các sự việc
Tóm lại, trên cơ sở đặc điểm nhận thức của trẻ mẫu giáo lớn giúp cho các nhà giáo dục xem xét, đề xuất các biện pháp tổ chức hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh nhằm phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ
1.2.3.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo
*) Hứng thú nhận thức:
Một trong những đặc điểm nổi bật của trẻ mẫu giáo đó là chú ý không
có chủ định chiếm ưu thế Trẻ chỉ tập trung chú ý vào những đối tượng gây cho trẻ hứng thú, gợi cho trẻ sự tò mò, muốn khám phá Những đối tượng này sẽ kích thích trẻ hoạt động tìm tòi, phát hiện những điều mới mẻ Do đó
để phát huy tính tích cực nhận thức ở trẻ phải gây được hứng thú cho trẻ trong các hoạt động nhận thức, kích thích hứng thú nhận thức ở trẻ
Xét về môi trường hứng thú thì hứng thú là sự thống nhất giữa bản chất bên trong của chủ thể và thế giới khách quan… Chỉ cần một sự thay đổi nhỏ như thay đổi vị trí của đồ dùng cũng tạo nên cho trẻ sự thích thú Cha
mẹ, cô giáo cần nắm được để phát triển hứng thú nhận thức cho trẻ vì hứng thú là một yêu cầu cơ bản của tính tích cực nhận thức Bởi lẽ:
- Hứng thú như là một sự thúc đẩy bên trong làm giảm sự căng thẳng, sự mệt nhọc và dường như nó mở cửa ra con đường dẫn đến sự hiểu biết, nó làm cho việc nắm tri thức thoải mái và dễ dàng hơn, thuận lợi và có hiệu quả hơn
Trang 1919
- Học tập mà dựa trên hứng thú thì người học không chỉ nắm vững được nội dung rộng lớn, sâu sắc mà còn tạo nên thái độ của cá nhân đối với học tập như là một hoạt động dễ chịu và thích thú
*) Nhu cầu nhận thức:
Nhu cầu chính là động lực của tính tích cực nhận thức của nhân cách Nhu cầu được hiểu như là lòng ham thích, mong muốn say mê Nhu cầu nhận thức của trẻ gắn liền với nhu cầu mong muốn khẳng định mình và tự ý thức bản thân là nguồn gốc làm nảy sinh những ý muốn và hành động ở trẻ Nhu cầu không những là tiền đề mà còn là kết quả của hoạt động lao động, đồng thời là tiền đề và kết quả của hoạt động nhận thức Do đó nhu cầu là trạng thái của con người, điều khiển hành vi, xác định khuyh hướng tư duy, tình cảm, ý chí của con người Nhu cầu được hình thành trong quá trình giáo dục, nghĩa là trong quá trình con người làm quen với nền văn hóa của loài người
*) Kỹ năng nhận thức:
Là khả năng trẻ giải quyết nhiệm vụ dựa trên cơ sở tổng hợp những tri thức được hình thành bằng con đường luyện tập và nó tạo nên điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện các hành động trong những điều kiện quen thuộc và cả trong những điều kiện đã bị thay đổi Năng lực nhận thức cũng là một yếu tố dẫn đến tính tích cực nhận thức ở trẻ Những người làm công tác giáo dục cần hiểu rõ năng lực nhận thức của trẻ để tổ chức các hoạt động phù hợp với nhu cầu, hứng thú, năng lực của trẻ Nói cách khác việc tổ chức các hoạt động phải hướng vào “vùng phát triển gần nhất” của trẻ Có như vậy mới kích thích trẻ hoạt động và phát triển được tính tích cực nhận thức ở trẻ
*) Môi trường hoạt động của trẻ:
Môi trường hoạt động có ảnh hưởng rất lớn đến quá trình phát triển tính tích cực nhận thức của trẻ Theo J.Piaget trẻ nhỏ có vai trò tích cực với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội Chơi là hình thức cơ bản giúp trẻ phát triển khả năng suy nghĩ và sự giao tiếp tích cực ở trẻ Vai trò của giáo
Trang 2020 viên là khai thác các tình huống và các vật liệu trong môi trường để khuyến khích trẻ chơi
Hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh rất coi trọng việc tổ chức môi trường cho trẻ hoạt động, bởi xuất phát từ đặc điểm cách học của trẻ mầm non Môi trường cho trẻ hoạt động phù hợp, đa dạng, phong phú sẽ gây hứng thú cho trẻ, kích thích trẻ hoạt động, làm nảy sinh ý tưởng, sự sáng tạo của trẻ Vì vậy việc tổ chức tốt môi trường cho trẻ hoạt động sẽ tạo điều kiện
để phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ trong các hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh nói riêng và trong các hoạt động của trẻ ở trường mầm non nói chung
*) Cách thức tổ chức của giáo viên:
Trong hoạt động khám phá khoa học nói chung và hoạt động khám phá về thiên nhiên vô sinh nói riêng, cách tổ chức của giáo viên có ảnh hưởng rất lớn đến việc phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ Trước hết để
có thể kích thích hoạt động nhận thức của trẻ, giáo viên phải biết lựa chọn các phương pháp, biện pháp, hình thức phù hợp với đặc điểm phát triển của trẻ Thứ hai, trong khi tổ chức hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh giáo vên cần biết trang bị cho trẻ một hệ thống tri thức khoa học thông qua việc
hệ thống hóa, chính xác hóa những kiến thức, kỹ năng cho trẻ trong quá trình tổ chức hoạt động nói chung có mục đích học tập Đồng thời cần tạo cơ hội cho trẻ được hoạt động tích cực để tự tìm hiểu, khám phá và ứng dung những hiểu biết của mình vào hoạt động thực tiễn Trong khi tổ chức hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh cho trẻ giáo viên chỉ là người tổ chức định hướng, tạo cơ hội để trẻ tích cực hoạt động cá nhân hoặc theo nhóm nhỏ nhằm phát uy tính chủ động, độc lập sáng tạo của trẻ Giáo viên cần tôn trọng ý kiến của trẻ, chính sự tôn trọng này sẽ kích thích trẻ tự tin hơn trong hoạt động của mình Đây chính là điều kiện, là cơ hội để mỗi cá nhân phát huy được tính tích cực nhận thức của mình
Trang 21Thứ nhất, những dấu hiệu nói lên nhu cầu và hứng thú nhận thức của
trẻ Tính ham hiểu biết là một phẩm chất sẵn có của trẻ em, nó biểu hiện ở tính tích cực tìm hiểu và nhận thức thế giới xung quanh, ở nhu cầu muốn hoạt động với những sự vật hiện tượng của thế giới xung quanh, đó là hứng thú đối với nhiệm vụ nhận thức
Vì vậy muốn hình thành tính tích cực nhận thức cho trẻ mẫu giáo, trước hết cần hình thành cho chúng lòng ham muốn, say mê và ý chí nỗ lực vượt qua khó khăn để hoàn thành nhiệm vụ Nhu cầu, hứng thú nhận thức của trẻ trong quá trình tham gia vào hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh được biểu hiện bằng những dấu hiệu như:
- Thích thú khi được tiếp xúc, hoạt động với các đối tượng
- Trẻ tập trung chú ý vào quan sát, lắng nghe cố hướng dẫn Những biểu hiện được thể hiện như: trẻ tỏ ra rất hào hứng, thích thú vui sướng khi được sử dụng các giác quan của mình để tiếp xúc trực tiếp với các đối tượng như được sờ tay vào nước, tìm hiểu về các hiện tượng tự nhiên, tiếp xúc trực tiếp với các thành phần của thiên nhiên vô sinh hay tập làm các thí nghiệm đơn giản với các thành phần ấy… Trẻ say mê, chú ý cao trong quá trình tìm tòi, khám phá về thiên nhiên vô sinh Hứng thú được duy trì trong suốt quá trình hoạt động của trẻ
- Trẻ hay đặt ra những câu hỏi và có những thắc mắc mong muốn được cô giáo và người lớn giải thích cặn kẽ Việc đặt câu hỏi nói lên nhu cầu, hứng thú nhận thức của trẻ Trẻ mong muốn được biết nhiều hơn, sâu hơn, rõ hơn về những sự vật, hiện tượng của thiên nhiên vô sinh
Trang 2222
- Khi tổ chức hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh cho trẻ, thông qua sự quan sát của mình, giáo viên có thể xác định được những biểu hiện xúc cảm hứng thú của trẻ như: vui mừng, sung sướng khi được thỏa mãn nhu cầu nhận thức; đó là khi được người lớn giải thích cặn kẽ những thắc mắc của trẻ, hay tạo điều kiện để trẻ thực hiện thành công những nhiệm
vụ giáo viên đã giao cho một cách nhanh chóng và tốt nhất Ngược lại, chúng ta cũng có thể nhận thấy được sự giận dỗi hay nỗi thất vọng biểu hiện qua lời nói, nét mặt, cử chỉ của trẻ khi người lớn không làm thỏa mãn nhu cầu nhận thức cho trẻ hay trẻ gặp thất bại trong hành động
Thứ hai, những biểu hiện nói lên khả năng nhận thức của trẻ trong
hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh:
- Khả năng sử dụng các giác quan, các thao tác tư duy, trong quá trình khám phá thiên nhiên vô sinh
Quá trình nhận thức của con người trải qua hai cấp độ đó là nhận thức cảm tính và nhận thức lí tính Nhận thức cảm tính là cấp độ thứ nhất trong quá trình nhận thức của con người Nó bao gồm quá trình cảm giác và tri giác, hai quá trình này giúp cho con người có được những hiểu biết về những đặc điểm bên ngoài của đối tượng nhờ vào giác quan của mình Tuy nhiên để có những hiểu biết sâu sắc hơn, bản chất hơn về các sự vật, hiện tượng phải thông qua quá trình nhận thức lý tính Đó là quá trình tư duy và tưởng tượng
- Khả năng sử dụng ngôn ngữ để biểu đạt suy nghĩ của mình: “Ngôn ngữ là hiện thực trực tiếp của tư duy Nó là sự mã hóa của hoạt động tư duy” Trong hoạt động nhận thức của con người, ngôn ngữ và tư duy có mối quan hệ gắn bó mật thiết với nhau Trong hoạt động ngôn ngữ có hai quá trình song song, đó là quá trình tạo sinh và quá trình lĩnh hội Quá trình tạo sinh là quá trình tạo lập sinh sản lời nói, quá trình lĩnh hội là quá trình tiếp thu, cảm nhận, thông hiểu những tác động từ bên ngoài
Trang 2323 Đối với trẻ mầm non, khả năng biểu đạt chủ yếu bằng ngôn ngữ nói Bên cạnh đó cũng có một số cách biểu đạt khác làm cho trẻ thích thú như: dùng hình vẽ, ký hiệu, hành động… khả năng biểu đạt bằng ngôn ngữ của trẻ trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh được thể hiện: trẻ tích cực chia sẽ với cô và bạn những suy nghĩ và hiểu biết của mình bằng lời nói hoặc sử dụng ký hiệu, hình vẽ, hành động để ghi lại sự hiểu biết của mình về những sự vật xung quanh
- Khả năng vận dụng kinh nghiệm, kỹ năng đã có thể giải quyết nhiệm
vụ nhận thức
- Khi cho trẻ khám phá thiên nhiên vô sinh, trước những yêu cầu, bài tập, nhiệm vụ cô đặt ra cho trẻ, trẻ phải biết huy động vốn kiến thức, khả năng hiểu biết, các kỹ năng đã có để giải quyết nhanh nhất nhiệm vụ nhận thức đó
Thứ ba, biểu hiện của ý chí trong quá trình khám phá thiên nhiên vô sinh:
“ Ý chí là hình tâm lý điều chỉnh hành vi tích cực nhất ở con người Ý chí là khả năng khắc phục khó khăn để tiến hành hành động đã định và hoàn thành nó nhằm đạt được mục đích đã đề ra” Trong quá trình tham gia vào hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh, biểu hiện ý chí của trẻ được thế hiện qua các dấu hiệu như độc lập, tự chủ trong quá trình giải quyết nhiệm
vụ Tính độc lập là một phẩm chất quan trọng của ý chí, biết làm chủ hành động và suy nghĩ của mình mà không bị ảnh hưởng bởi tác động bên ngoài Tính độc lập trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh được thể hiện qua việc biết độc lập đưa ra câu trả lời, độc lập tìm kiếm phương thức để giải quyết các nhiệm vụ nhận thức, chủ động, tích cực tham gia vào các hoạt động nhận thức
- Biểu hiện sự cố gắng hoàn thành nhiệm vụ: sự nỗ lực cố gắng là một trong những biểu hiện của hành động ý chí Những biểu hiện về sự cố gắng như quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ nhận thức trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh, kiên trì theo đuổi mục đích đặt ra
Trang 2424
- Biểu hiện về sự sáng tạo: sự sáng tạo của trẻ trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh được thể hiện là trẻ có sáng kiến, biết giải quyết nhiệm vụ theo cách riêng của mình
Tất cả những biểu hiện về tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo lớn trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh được xem xét giữa các biểu hiện về nhu cầu, hứng thú nhận thức, khả năng sử dụng giác quan, ngôn ngữ, vận dụng những hiểu biết của mình để giải quyết nhiệm vụ nhận thức và biểu hiện ý chí trong nhận thức Những biểu hiện này là cơ sở để xác định các tiêu chí đánh giá tính tích cực nhận thức của trẻ trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
1.1.4 Hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh đối với trẻ 5 - 6 tuổi
1.1.4.1 Vị trí của hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh trong giáo dục mầm non
Khám phá khoa học nói chung và khám phá thiên nhiên vô sinh nói riêng là một trong những hoạt động vô cùng quan trọng trong việc giáo dục trẻ mầm non Nó góp phần tác động tích cực vào quá trình giáo dục toàn diện nhân cách cho trẻ, đặc biệt là giáo dục trí tuệ, thẩm mỹ
Cùng với các hoạt động khác, hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh góp phần phát triển toàn diện cho trẻ, cụ thể:
- Góp phần hình thành những biểu tượng đúng đắn về các sự vật, hiện tượng gần gũi xung quanh Cung cấp cho trẻ những tri thức đơn giản, có hệ thống về thiên nhiên vô sinh, giúp trẻ hiểu biết sơ đẳng về đặc điểm, tính chất, giá trị, mối liên hệ và sự phát triển của các sự vật trong thiên nhiên vô sinh
- Góp phần phát triển và hoàn thiện các giác quan, các quá trình tâm
lí, cảm giác, tri giác, trí nhớ, tư duy, ngôn ngữ… của trẻ Trong quá trình hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh trẻ được tích cực sử dụng các giác quan (nghe, nhìn, sờ mó, nếm, ngửi…) và được tiến hành các thao tác trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát, suy luận…), do đó các giác quan của trẻ phát triển, giúp trẻ dễ dàng biểu đạt được những suy nghĩ
Trang 2525 của mình, những biểu tượng mà trẻ thu nhận được trở nên chính xác, sinh động, hấp dẫn
- Góp phần hoàn thành ở trẻ thẩm mỹ - đạo đức:
Qua hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh, trẻ được hình thành và phát triển tâm hồn hồn nhiên, trong sáng, lòng nhân ái, tình cảm yêu thương với người thân, cô giáo, bạn bè, biết yêu và bảo vệ thiên nhiên, bảo vệ những truyền thống tốt đẹp của quê hương, đất nước… Qua đó bước đầu giúp trẻ
có lối sống văn minh, có tình yêu với cái đẹp, biết góp phần tạo nên cái đẹp
và đưa cái đẹp vào cuộc sống một cách sáng tạo
- Góp phần tích lũy cho trẻ vốn sống làm cơ sở để trẻ lĩnh hội những nội dung giáo dục khác
Tóm lại, hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh có vị trí rất quan trọng trong quá trình giáo dục và phát triển toàn diện cho trẻ mầm non, đặc biệt là trẻ mẫu giáo lớn Vì vậy yêu cầu các giáo viên cần nắm được và hiểu
rõ để tiến hành tổ chức hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh cho trẻ ở trường mầm non sao cho đạt hiệu quả cao nhất
1.1.4.2 Vai trò của hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh đối với trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi
Mục đích của hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh ở trường mầm non không phải là cung cấp những kiến thức khoa học cho trẻ mà là tạo điều kiện cho trẻ được trải nghiệm, tìm tòi, khám phá những gì trẻ quan tâm và muốn tìm hiểu Đối với trẻ mầm non, học khoa học chủ yếu là học cách suy nghĩ chứ chưa phải là học những quy luật của khoa học Điều quan trọng là giáo viên giúp trẻ suy nghĩ nhiều hơn về những gì chúng nhìn thấy và đang làm, kích thích trẻ quan sát, xem xét, suy luận, phỏng đoán… về các sự vật, hiện tượng xung quanh
Với quan niệm về cách dạy, cách học như trên, hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh chủ yếu nhằm:
Trang 26- Góp phần phát triển toàn diện nhân cách cho trẻ Trước hết hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh góp phần phát triển nhận thức cho trẻ Trong quá trình tham gia vào hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh, trẻ được tiếp xúc với các đối tượng, điều đó làm thỏa mãn trí tò mò và lòng ham hiểu biết của trẻ, kích thích và nuôi dưỡng hứng thú cho trẻ Qua hoạt động, trẻ được trực tiếp thao tác với các sự vật hiện tượng, trẻ sử dụng các giác quan để khám phá, nhờ đó mà quá trình tâm lí được rèn luyện, phát triển Bên cạnh đó, khi tham gia hoạt động, được tiếp xúc với thiên nhiên, trẻ có tình yêu với vẻ đẹp thiên nhiên, biết góp phần tạo nên cái đẹp và đưa cái đẹp vào cuộc sống một cách sáng tạo…
- Góp phần phát triển ngôn ngữ cho trẻ Thông qua việc phát triển vốn
từ, phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ đã giúp trẻ tích cực, chủ động trong quá trình trao đổi, giao lưu, giao tiếp với cô và các bạn…
Như vậy hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh có vai trò rất lớn đến sự phát triển toàn diện nhân cách của trẻ và tính tích cực nhận thức của trẻ Trong quá trình tổ chức hoạt động này cần tạo điều kiện cho trẻ có cơ hội hoạt động; bản thân trẻ phải hoạt động một cách tích cực; trẻ phải nắm được phương thức và kĩ năng hoạt động
1.1.4.3 Nội dung khám phá thiên nhiên vô sinh của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi
- Tìm hiểu và khám phá một số tính chất của các yếu tố trong thiên nhiên
Trang 2727
Ví dụ: gió (gió thổi mạnh, gió nhẹ); mây; mưa; mặt trời; mặt trăng; ánh nắng; bầu trời…
- Thí nghiệm đơn giản với một số đối tượng của thiên nhiên vô sinh
Ví dụ: vật nổi - vật chìm; vật cháy được - vật không cháy được; vật tan - không tan; nước bốc hơi; không khí có ở đâu? …
1.1.4.4 Phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
Tính tích cực là một phẩm chất tâm lý vô cùng quan trọng và cần thiết của con người nói chung và trẻ mẫu giáo nói riêng Tính tích cực nhận thức được hình thành và phát triển trong điều kiện trẻ được tiếp xúc hoạt động một cách tối đa nhất Muốn vậy giáo viên phải có những biện pháp hữu hiệu để tác động đến quá trình tổ chức hoạt động cho trẻ sao cho có hiệu quả nhất
Như vậy, để phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh thì nhiệm vụ của giáo viên là lựa chọn nội dung
và cách tổ chức hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh phù hợp với hứng thú, nhu cầu, khả năng nhận thức của trẻ, tạo điều kiện cho trẻ được tích cực
sử dụng các giác quan, các thao tác tư duy tham gia vào quá trình khám phá như quan sát, so sánh, phân loại, phỏng đoán, suy luận, thử nghiệm… tích cực biểu đạt suy nghĩ, hiểu biết của mình bằng lời nói, tích cực phát hiện và giải quyết vấn đề, tạo cơ hội cho trẻ được trực tiếp trải nghiệm
Để khêu gợi hứng thú nhận thức của trẻ, thúc đẩy sự tập trung chú ý làm cho nó vững chắc thì trong quá trình cho trẻ làm quen với thiên nhiên vô sinh, cần tính đến vấn đề luôn cho trẻ làm quen với cái mới, cái chưa biết rõ, tìm hiểu những tính chất, những mối liên hệ của sự vật hiện tượng, sử dụng trò chơi và các yếu tố chơi trong quá trình khám phá thiên nhiên vô sinh, tạo các tình huống có vấn đề hấp dẫn để kích thích trẻ suy nghĩ, tìm kiếm phương thức giải quyết, cho trẻ làm những thí nghiệm đơn giản… Nhờ đó, trong quá trình hoạt động với đối tượng, sự tập trung chú ý của trẻ trở nên
Trang 2828 vững chắc và lâu dài hơn, đứa trẻ tiếp nhận những thông tin đầy đủ hơn về sự vật, hiện tượng
Song để việc sử dụng trực quan có tính thử nghiệm trên tiết học được hiệu quả cao thì một trong những vấn đề quan trọng không thể không nhắc tới đó là những thủ thuật của cô giáo để kích thích trẻ tập trung chú ý vào tiết học, mà quá trình sử dụng trực quan có tính thử nghiệm trên tiết học cô giáo phải kết hợp nhiều thủ thuật đó chính là các câu hỏi kích thích trẻ hoạt
động với đối tượng tập trung chú ý để tìm ra lời giải đáp
Những câu hỏi như “Đây là cái gì? Không biết nó có tan trong nước không? Làm thế nào để biết được?”… sẽ kích thích trẻ, buộc trẻ phải suy nghĩ, hoạt động với đối tượng để tìm ra lời giải đáp đúng đắn Các câu hỏi
đó sẽ làm cho trẻ trở nên say sưa, tìm kiếm những cái mới, cái chưa biết về
sự vật, hiện tượng, và với giọng nói có sức thuyết phục, lời giải thích rõ ràng, mạch lạc, tác phong sư phạm của cô giáo cũng góp phần quan trọng vào việc gây hứng thú cho trẻ trên tiết học
Như vậy khi cho trẻ làm quen với bất kỳ một đối tượng nào trong thiên nhiên vô sinh cô giáo cần:
- Những thí nghiệm và những đối tượng đưa ra dạy trẻ phải phù hợp với đặc điểm tâm lý nhận thức của trẻ; tính trực quan, dễ nhận biết sự thay đổi
- Dựa vào những thuộc tính vốn có của sự vật, hiện tượng đưa ra những nội dung phù hợp với kinh nghiệm và hứng thú của trẻ
- Cho trẻ trực tiếp tiếp cận đối tượng, hoạt động với đối tượng: tự tay
bỏ đất, cát vào chậu nước xem nó chìm hay nổi hoặc cuộn miệng túi ny lông lại xem nó như thế nào? tại sao nó phồng lên?…
- Quá trình hướng dẫn trẻ cô giáo phải dùng nhiều thủ thuật đưa ra những câu hỏi kích thích trẻ tập trung chú ý vào tiết học tạo cho trẻ niềm say
mê, hứng thú tìm tòi, khám phá phát hiện những cái mới, cái chưa biết của
sự vật, hiện tượng
Trang 2929
- Để thực hiện tốt loại tiết học này đòi hỏi cô giáo phải có chuẩn bị
kỹ lưỡng cả về đối tượng dạy, tính thử nghiệm, những thủ thuật, hệ thống câu hỏi định đưa ra trong tiết học
Trong thực tế các trường mầm non, việc cho trẻ làm quen với thiên nhiên vô sinh còn rất hạn chế thậm chí nhiều trường chưa chạm đến lĩnh vực này, vì vậy việc áp dụng yếu tố trực quan có tính thực nghiệm trên tiết học
“làm quen với thiên nhiên vô sinh” trong quá trình cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh là rất quan trọng và cần thiết để kích thích hứng thú nhận thức của trẻ và giúp tiết học đạt hiệu quả cao Đây cũng chính là điều kiện
để trẻ thấy rõ hơn sự phong phú đa dạng của thế giới tự nhiên
1.2.1.2 Đối tượng điều tra
- 26 giáo viên dạy tại trường mầm non Phong Châu - thị xã Phú Thọ -
tỉnh Phú Thọ (trong đó có 6 giáo viên dạy lớp mẫu giáo lớn)
- Trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi thuộc trường mầm non Phong Châu - thị xã Phú Thọ - tỉnh Phú Thọ
1.2.1.3 Nội dung điều tra
- Biểu hiện tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo lớn trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
- Một số biện pháp giáo viên đã sử dụng để phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ mẫu giáo lớn trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
Trang 3030
- Thực trạng về những khó khăn của giáo viên trong việc phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo lớn trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
1.2.1.4 Phương pháp điều tra
Nhằm đảm bảo cho việc đánh giá kết quả thực trạng được khách quan
và chính xác, tôi đã sử dụng nhiều phương pháp để thu thập thông tin, đó là:
- Quan sát và ghi chép các hoạt động của giáo viên, các biểu hiện của trẻ
- Đàm thoại với giáo viên và với trẻ
- Phương pháp toán thống kê để xử lý số liệu
1.2.2 Thực trạng việc phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ mẫu giáo lớn trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh tại trường mầm non Phong Châu - thị xã Phú Thọ - tỉnh Phú Thọ
Kết quả điều tra bằng An két như sau:
* Bảng 1.1: Kết quả khảo sát trình độ 6 giáo viên lớp mẫu giáo lớn
(5 – 6 tuổi) ở trường mầm non Phong Châu
Tuổi
Dưới 25 tuổi Từ 25 tuổi
đến 35 tuổi
Từ 36 tuổi đến 45 tuổi
Từ 45 tuổi trở lên
Dựa vào kết quả khảo sát cho thấy:
Trang 3131 Phần lớn đội ngũ giáo viên mẫu giáp lớn 5 - 6 tuổi có trình độ trung cấp
(chiếm 83,33% ) một giáo viên có trình độ cao đẳng (chiếm 16,67%) Điều này cho thấy trình độ chuyên môn của giáo viên mầm non đạt tiêu chuẩn Và các giáo viên mầm non lớp 5 - 6 tuổi hiện nay đang theo học các lớp Đại học nhằm nâng cao kiến thức nhằm mục đích nuôi dạy các cháu tốt hơn
Nhìn chung các giáo viên đều có ý thức nâng cao trình độ chuyên môn, yêu nghề, mến trẻ, nhiệt tình với công việc, chịu khó tìm tòi sáng tạo những hình thức đổi mới hoạt động giáo dục trẻ mẫu giáo, áp dụng những tiến bộ khoa học giáo dục vào giảng dạy Tuy nhiên số lượng giáo viên đang trong thời kỳ sinh nở, nuôi con nhỏ, thêm vào đó do tính chất công việc của giáo viên mầm non phải có mặt tại trường từ sáng sớm, sau đó phải làm việc liên tục từ sáng sớm tới chiều (lên tiết học, cho trẻ ăn, ngủ, vệ sinh ) nên các cô thường rất mệt mỏi, không còn thời gian và tâm chí để nghĩ thêm các biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ một cách có hiệu quả
* Bảng 1.2: Kết quả khảo sát tác dụng của việc phát huy tính tích cực
nhận thức trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh đối với trẻ
Trẻ tích cực, chủ động tham gia các hoạt
động khám phá thiên nhiên vô sinh 26 100 Phát triển cho trẻ kỹ năng sử dụng các
giác quan và các thao tác tư duy 26 100 Giúp trẻ tiếp thu thêm nhiều tri thức về
Tác dụng khác: giáo dục đạo đức, thẩm
Tất cả các giáo viên cho rằng phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh có tác dụng giúp trẻ tích cực,
Trang 3232 chủ động tham gia các hoạt động cùng cô và bạn, rèn luyện cho trẻ kỹ năng sử dụng các giác quan và phát triển các thao tác tư duy cho trẻ 21/26 giáo viên (chiếm 80,76%) cho rằng phát huy tính tích cực nhận thức trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh ngoài những tác dụng còn có các tác dụng khác như giáo dục thẩm mỹ cho trẻ (dạy cho trẻ biết yêu vẻ đẹp thiên nhiên, mong muốn tạo ra cái đẹp và bảo vệ cái đẹp…), giáo dục đạo đức (yêu thiên nhiên, quê hương, đất nước…), giáo dục lao động (dạy cho trẻ biết ý nghĩa của đất, nước, cát, sỏi… với lao động…) Điều đó cho thấy các giáo viên đã nhận thức đúng tác dụng của phát huy tính tích cực nhận thức trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh đối với trẻ mẫu giáo lớn 5 - 6 tuổi
* Bảng 1.3: Kết quả khảo sát vai trò của việc phát huy tính tích cực
nhận thức cho trẻ mẫu giáo lớn 5 - 6 tuổi trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
Trang 3333 huy tính tích cực nhận thức trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi Như vậy, phát huy tính tích cực nhận thức trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh cho trẻ mẫu giáo nhỡ 5 - 6 tuổi có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển của trẻ Do đó cần phải có biện pháp thích hợp để công tác giáo dục cho trẻ đạt hiệu quả cao
* Bảng 1.4: Những biện pháp giáo viên sử dụng để phát huy tính tích cực
cho trẻ mẫu giáo lớn 5 - 6 tuổi trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
1 Xây dựng môi trường hoạt động phong phú,
2 Sử dụng trò chơi và các yếu tố chơi 3 50
3 Sử dụng hệ thống câu hỏi kích thích trẻ trả lời 4 66.7
* Bảng 1.5: Mức độ giáo viên sử dụng các biện pháp
STT Biện pháp
Thường xuyên
Không thường xuyên
Không bao giờ
Trang 3434 Các biện pháp trên được nhiều giáo viên áp dụng thường xuyên, họ cho rằng đây là những biện pháp quan trọng để phát huy tính tích cực của trẻ mẫu giáo lớn 5 - 6 tuổi trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
Kết quả này cho thấy, giáo viên mầm non cũng quan tâm, sử dụng các biện pháp phát huy tính tích cực của trẻ trong hoạt động khám phá thiên nhiên
vô sinh Tổ chức các trò chơi và các yếu tố chơi trong khi hoạt động cũng như dùng hệ thống câu hỏi phù hợp để kích thích trẻ tự trả lời, tự tư duy…
* Bảng 1.6: Kết quả khảo sát thời điểm thường được giáo viên sử
dụng để phát huy tính tích cực cho trẻ và mức độ tổ chức
Thời điểm tổ chức
Mức độ và số ý kiến lựa chọn Thường xuyên Thỉnh thoảng Không bao giờ
Hoạt động học có chủ
Tham quan, dạo chơi 5 83,33 1 16,67 0 0
Trong hoạt động góc và hoạt động buổi chiều chỉ có 3/6 giáo viên thường xuyên sử dụng các biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ, 3/6 giáo viên (chiếm 50%) chọn mức độ thỉnh thoảng Chỉ có 1/6 giáo viên chọn mức độ không bao giờ (chiếm 16,67%) trong giờ hoạt động buổi chiều
Trang 3535
* Bảng 1.7: Kết quả khảo sát những khó khăn mà giáo viên thường gặp khi tổ chức hoạt động cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi khám phá thiên nhiên vô sinh
Trẻ ít hứng thú tham gia vào hoạt động 5 83,33 Năng lực tổ chức của giáo viên hạn chế 4 66,7
Theo kết quả khảo sát thì đa số giáo viên gặp khó khăn khi tổ chức hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh cho trẻ là do lớp quá đông trẻ, thời gian cho trẻ hoạt động ít và trẻ ít hứng thú tham gia vào hoạt động (5/6 giáo viên, chiếm tỷ lệ 83,33%) Một số giáo viên khác gặp khó khăn do không gian chật chội (không gian cho trẻ hoạt động chật chội) Khi trẻ tham gia vào hoạt động trẻ rất hiếu động nên giáo viên vừa tổ chức cho trẻ tham gia vào hoạt động, vừa phải lo quản lớp Vì vậy hiệu quả giáo dục chưa thực sự đạt được hiệu quả cao
Qua khảo sát thực trạng phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ mẫu giáo lớn trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh ở trường mầm non Phong Châu - thị xã Phú Thọ - tỉnh Phú Thọ, tôi thấy rằng việc phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ ngày càng được quan tâm hơn, môi trường giáo dục, trình độ giáo viên trở thành đối tượng ưu tiên đầu tư của giáo dục Giáo viên mầm non đã nhận thức được vai trò quan trọng của việc tổ chức hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh đối với việc phát triển nhận thức của trẻ cũng như phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ Hầu hết các giáo viên đã biết sử dụng các biện pháp để phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ mẫu
Trang 3636 giáo lớn trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh Tuy nhiên một
số giáo viên chưa nhận thức đầy đủ và đúng về các biện pháp, mức độ sử dụng các biện pháp của giáo viên không giống nhau và hiệu quả đạt được chưa cao Trên thực tế, việc tổ chức hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh cho trẻ vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế Đây là một lĩnh vực không hoàn toàn mới nhưng phần lớn giáo viên vẫn gặp khó khăn khi tổ chức hoạt động này Một mặt do giáo viên chưa có những biện pháp hữu hiệu để phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ sao cho hiệu quả nhất Mặt khác, do quan niệm chưa đúng về việc tổ chức các hoạt động khám phá thiên thiên vô sinh cho trẻ, giáo viên thường tổ chức theo kiểu “cho trẻ làm quen” mà chưa thực sự “cho trẻ khám phá” nên kết quả đạt được chưa cao Do đó chưa thực sự khai thác hết tiềm năng của hoạt động khám phá thiên thiên vô sinh và sự phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ Điều này làm nảy sinh mâu thuẫn giữa yêu cầu nâng cao tính tích cực nhận thức cho trẻ và khả năng còn hạn chế của giáo viên trong việc tổ chức hoạt động khám phá khoa học nói chung và hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh nói riêng
Từ thực trạng trên, yêu cầu đặt ra là giáo viên cần có những biện pháp hữu hiệu để phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ mẫu giáo lớn trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục tong trường mầm non nói riêng và nâng cao hiệu quả giáo dục nước nhà nói chung
Trang 3737
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
Qua quá trình nghiên cứu lý luận và thực tiễn, chúng tôi tôi rút ra một số kết luận cần thiết với việc đề xuất các biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ mẫu giáo lớn trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh:
Tính tích cực gắn với hoạt động, trạng thái lao động của chủ thể Tính tích cực nhận thức là một phẩm chất tâm lý vô cùng quan trọng và cần thiết của con người nói chung và trẻ mẫu giáo nói riêng Tính tích cực nhận thức được hình thành và phát triển trong điều kiện trẻ được tiếp xúc hoạt động một cách tối đa nhất
Thiên nhiên vô sinh là môi trường hoạt động vô cùng phong phú, rất có sức quyến rũ đối với trẻ Vì đến với thiên nhiên vô sinh là sở thích vốn có của trẻ, nhưng không phải cứ đến với thiên nhiên vô sinh là trẻ biết phát hiện và cảm thụ được tính chất riêng biệt cũng như tiếp nhận được tất cả những tri thức phong phú của nó Do đó người lớn cần phải dạy trẻ biết ngắm nhìn, quan sát và hoạt động với thiên nhiên vô sinh với thái độ say mê, trân trọng, cần phải tạo điều kiện để trẻ được tiếp xúc với thiên nhiên vô sinh với những hình thức và phương pháp sáng tạo, thiết thực, đem lại hiệu quả giáo dục cao
Thực tiễn giáo dục mầm non cho thấy vấn đề phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ ngày càng được quan tâm hơn Tuy nhiên kết quả kiểm tra thực trạng cho thấy việc phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ trong hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh chưa cao Nguyên nhân là do giáo viên chưa có những biện pháp hữu hiệu để phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ sao cho hiệu quả nhất
Hình thức tổ chức hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh cho trẻ còn đơn điệu, chủ yếu là bằng hình thức hoạt động theo tập thể, chưa chú trọng việc tổ chức hoạt động theo nhóm Phương pháp tổ chức của cô còn thiếu sáng tạo, dập khuân máy móc theo kinh nghiệm cá nhân
Trang 3838 Điều kiện vật chất còn hạn chế, số lượng trẻ đông Giáo viên chưa chú ý đến sự tích cực của cá nhân trẻ trong khi hoạt động Mặc dù đã
cố gắng tổ chức hoạt động theo đúng chương trình của bộ giáo dục và đào tạo quy định, nhưng nhìn chung việc tổ chức của giáo viên vẫn còn qua loa, chưa thực sự lôi cuốn trẻ tích cực tham gia Bên cạnh đó cô thường cho trẻ tnham gia vào các hoạt động dễ, ít đưa vào những yếu tố mới lạ, những tình huống hấp dẫn nên chưa duy trì được hứng thú của trẻ do đó trẻ luôn thụ động, hạn chế sự tích cực
Như vậy để phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ mẫu giáo lớn, giúp trẻ phát triển toàn diện, các nhà giáo dục, giáo viên mầm non cần phải chú ý nhiều hơn nữa vào việc tìm ra những biện pháp phù hợp để đem lại hiệu quả giáo dục cao nhất Việc nghiên cứu các biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức trong hoạt động cho trẻ khám phá thiên nhiên vô sinh cần khắc phục các tồn tại trong thực tiễn nhằm góp phần về đổi mới hình thức và phương pháp tổ chức giáo dục trẻ ở trường mầm non
Trang 3939
Chương 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC NHẬN THỨC CHO TRẺ MẪU GIÁO 5 - 6 TUỔI THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG KHÁM PHÁ THIÊN NHIÊN VÔ SINH
2.1 Cơ sở định hướng cho việc xây dựng một số biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh
2.1.1 Dựa vào mục tiêu giáo dục mầm non trong giai đoạn hiện nay
Trong giai đoạn công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước, giáo dục mầm non giữ vai trò đặc biệt quan trọng với mục tiêu chăm sóc và giáo dục trẻ Cụ thể là:
- Phát triển một số giá trị, nét tính cách, phẩm chất cần thiết phù hợp với lứa tuổi như: mạnh dạn, tự tin, tự lực, độc lập, sáng tạo, linh hoạt, tự giác, dễ hòa nhập, dễ chia sẻ, nhân ái, hội nhập và bảo vệ môi trường…
- Tạo điều kiện thuận lợi cho trẻ tham gia vào cuộc sống, chuẩn bị học tập ở tiểu học và các bậc học sau có hiệu quả
Đây chính là một trong những định hướng xã hội quan trọng, giáo dục trẻ trở thành con người mới tích cực, năng động, sáng tạo và chủ động trong mọi hoàn cảnh khác nhau Do đó, việc lựa chọn và sử dụng các biện pháp giáo dục cũng phải hướng tới các biện pháp có thể tạo ra tính chủ động sáng tạo cho trẻ, nhất là trong hoạt động khám phá khoa học nói chung, hoạt động khám phá thiên nhiên vô sinh nói riêng
2.1.2 Dựa vào các quan điểm giáo dục
2.1.2.1 Dựa vào quan điểm hoạt động, nhân cách và phát triển
Theo quan điểm hoạt động, nhân cách và phát triển xem trẻ em là nhân cách trọn vẹn, trẻ em phát triển tốt nhất trong quá trình hoạt động Hoạt động là con đường hình thành và phát triển nhân cách trẻ Tính tích cực nhận thức của trẻ được hình thành và phát triển thông qua hoạt động nhận thức, qua hoạt động trải nghiệm thực tiễn của bản thân và hoạt động tương tác với
