Thế giới xung quanh ta có vô vàn sự vật và hiện tượng phong phú và đa dạng. Nhưng dù phong phú và đa dạng đến đâu thì cũng quy về hai lĩnh vực: vật chất và ý thức. Trên cơ sở những thành tựu của chủ nghĩa duy vật, khoa học và thực tiễn xã hội, triết học Mác Lênin đã góp phần làm sáng tỏ những vấn đề trên. Có rất nhiều quan điểm triết học xoay quanh vấn đề về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức, nhưng chỉ có quan điểm triết học Mác Lênin là đúng và đầy đủ nhất: vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau. Vật chất sinh ra và quyết định sự ra đời của ý thức, đồng thời ý thức tác động trở lại vật chất. Trong mối quan hệ với vật chất, ý thức có thể tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người. Sự tác động trở lại của ý thức đối với vật chất diễn ra theo 2 hướng: tích cực hoặc tiêu cực. Nếu con người nhận thức đúng, có tri thức khoa học, có tình cảm cách mạng, có nghị lực, có ý chí thì hành động của con người phù hợp với các quy luật khách quan, con người có năng lực vượt qua những thách thức trong quá trình thực hiện mục đích của mình, thế giới được cải tạo – đó là sự tác động tích cực của ý thức. Còn nếu ý thức của con người phản ánh không đúng hiện thực khách quan, bản chất, quy luật khách quan thì ngay từ đầu, hướng hành động của con người đã đi ngược với các quy luật khách quan, hành động ấy sẽ có tác dụng tiêu cực đối với hoạt động thực tiễn, đối với hiện thực khách quan. Để làm rõ hơn mối quan hệ về vật chất và ý thức đồng thời vận dụng được các quan điểm ấy vào thực tiễn, chúng em quyết định chọn vấn đề: Phân tích mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức. Từ đó xây dựng ý nghĩa phương pháp luận và tập vận dụng xử lý một số tình huống đơn giản
Trang 1TR ƯỜ NG Đ I H C KINH T QU C DÂN Ạ Ọ Ế Ố
BÀI TI U LU N Ể Ậ
Lênin
Khóa: …./ L p: ớ ……
Nhóm 6
Hà N i, Tháng 10 Năm 2019 ộ
Trang 2M c L c ụ ụ
1.3 Vận dụng xử lý từ các tình huống mang tính cá nhân: 10 1.4 Vận dụng xử lý các tình huống mang tính vĩ mô: 11 1.5 Rút ra lối tư duy giải quyết các vấn đề một cách tổng quát nhất: 14
Trang 3LỜI MỞ ĐẦU
Thế giới xung quanh ta có vô vàn sự vật và hiện tượng phong phú và đa dạng Nhưng dù phong phú và đa dạng đến đâu thì cũng quy về hai lĩnh vực: vật chất và
ý thức Trên cơ sở những thành tựu của chủ nghĩa duy vật, khoa học và thực tiễn
xã hội, triết học Mác- Lênin đã góp phần làm sáng tỏ những vấn đề trên Có rất nhiều quan điểm triết học xoay quanh vấn đề về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức, nhưng chỉ có quan điểm triết học Mác- Lênin là đúng và đầy đủ nhất: vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau Vật chất sinh ra và quyết định sự
ra đời của ý thức, đồng thời ý thức tác động trở lại vật chất
Trong mối quan hệ với vật chất, ý thức có thể tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người Sự tác động trở lại của ý thức đối với vật chất diễn ra theo 2 hướng: tích cực hoặc tiêu cực Nếu con người nhận thức đúng,
có tri thức khoa học, có tình cảm cách mạng, có nghị lực, có ý chí thì hành động của con người phù hợp với các quy luật khách quan, con người có năng lực vượt qua những thách thức trong quá trình thực hiện mục đích của mình, thế giới được cải tạo – đó là sự tác động tích cực của ý thức Còn nếu ý thức của con người phản ánh không đúng hiện thực khách quan, bản chất, quy luật khách quan thì ngay từ đầu, hướng hành động của con người đã đi ngược với các quy luật khách quan, hành động ấy sẽ có tác dụng tiêu cực đối với hoạt động thực tiễn, đối với hiện thực khách quan
Để làm rõ hơn mối quan hệ về vật chất và ý thức đồng thời vận dụng được các
quan điểm ấy vào thực tiễn, chúng em quyết định chọn vấn đề: Phân tích mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức Từ đó xây dựng ý nghĩa phương pháp luận và tập vận dụng xử lý một số tình huống đơn giản
Trang 41 Lý luận về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức
Quan điểm triết học Mác-Lênin đã khẳng định mối quan hệ giữa vật chất và ý thức là mối quan hệ biện chứng Trong mối quan
hệ này, vật chất có trước, ý thức có sau, vật chất là
nguồn gốc của ý thức, quyết định ý thức, song ý
thức không hoàn toàn thụ động mà nó có thể tác
động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn
của con người
1.1 Vật chất quyết định sự ra đời của ý thức
Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định: Vật chất có trước, ý thức có sau, vật chất là nguồn gốc của ý thức, quyết định ý thức vì:
Ý thức là sản phẩm của một dạng vật chất có tổ chức cao là bộ óc con người lên chỉ khi có con người mới có ý thức Trong mối quan hệ giữa con người với thế giới vật chất thì con người là kết quả quá trình phát triển lâu dài của thế giới vật chất, là sản phẩm của thế giới vật chất Kết luận này đã được chứng minh bởi sự phát triển hết sức lâu dài của khoa học về giới tự nhiên; nó là một bằng chứng khoa học chứng minh quan điểm: vật chất có trước, ý thức có sau
Các yếu tố tạo thành nguồn gốc tự nhiên, nguồn gốc xã hội của ý thức (bộ óc người, thế giới ý thức là sản phẩm của một dạng vật chất có tổ chức cao là bộ óc người nên chỉ khi có con người khách quan tác động đến bộ óc gây ra các hiện tượng phản ánh, lao động, ngôn ngữ), hoặc là chính bản thân thế giới vật chất (thế giới khách quan), hoặc là những dạng tồn tại của vật chất (bộ óc người, hiện tượng phản ảnh, lao động, ngôn ngữ) đã khẳng định vật chất là nguồn gốc của ý thức
Ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất, là hình ảnh chủ quan về thế giới vật chất nên nội dung của ý thức được quyết định bởi vật chất Sự vận động và phát triển của ý thức, hình thức biểu hiện của ý thức bị các quy luật sinh học, các quy luật xã hội và sự tác động của môi trường sống quyết định Những yếu tố này thuộc lĩnh vực vật chất nên vật chất không chỉ quyết định nội dung mà còn quyết định cả hình thức biểu hiện cũng như mọi sự biến đổi của ý thức
Trang 5Lênin đã đưa ra một định nghĩa toàn diện sâu sắc và khoa học về phạm trù vật chất “Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, phản ánh
và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác’’
Từ định nghĩa của Lênin cũng đã khẳng định: vật chất là thực tại khách quan,
vào bộ não con người thông qua tri giác và cảm giác” Thật vậy, vật chất là nguồn gốc của ý thức và quyết định nội dung của ý thức
Thứ nhất, bộ óc con người phải phát triển ở trình độ cao thì mới có sự ra đời của ý thức Phải có thế giới xung quanh là tự nhiên và xã hội bên ngoài con người mới tạo ra được ý thức, hay nói cách khác ý thức là sự tương tác giữa bộ não con người và thế giới khách quan Thử giả dụ, nếu một ngày nào đó sinh ra mà bộ não không hoạt động được hay không có não bộ thì đương nhiên không thể có ý thức được Giống như câu chuyện cậu bé sống trong rừng cùng bày đàn sói và không tiếp xúc với xã hội loài người thì sau khi trở về xã hội loài người hành động của cậu ta giống như những con sói – tức là không có ý thức về hành vi của loài người Thứ hai, là phải có lao động và ngôn ngữ đây chính là nguồn gốc xã hội của ý thức Nhờ vào có lao động mà các giác quan của con người phản ánh tinh tế hơn đối với hiện thực,… ngôn ngữ là cầu nối để trao đổi về kinh nghiệm hay tình cảm , hay là phương tiện để thể hiện ý thức Và ở đây, cũng có thể thấy rằng nguồn gốc của xã hội mang ý nghĩa quyết định hơn cho sự ra đời của ý thức
Vật chất là tiền đề cho sự tồn tại và phát triển của ý thức lên khi vật chất thay đổi thì ý thức cũng thay đổi theo
Ví dụ: Trẻ em vùng sâu vùng xa thường yếu về công nghệ thông tin do thiếu điều kiện về cơ sở vật chất , máy móc và người có trình độ giảng dạy Nhưng nếu vấn đề vật chất được đáp ứng thì trình độ công nghệ thông tin của các em sẽ tốt hơn rất nhiều Từ ví dụ này, thấy rằng vật chất thế nào thì ý thức như thế đó.Vật chất quyết định ý thức
Trang 61.2 Ý thức tác động trở lại vật chất
Trước hết chúng ta đưa ra định nghĩa của ý thức: “Ý thức là sự phản ánh sáng tạo thế giới khách quan vào trong não bộ con người thông qua lao động và ngôn ngữ Nó là toàn bộ hoạt động tinh thần của con người như tình cảm yêu thương, tâm trạng, cảm xúc, lý trí, tập quán, truyền thống, thói quen, quan điểm, tư tưởng ,
lý luận,….”
Trong mối quan hệ với vật chất, ý thức có thể tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người
Vì ý thức là ý thức của con người nên nói đến vai trò của ý thức là nói đến vai trò của con người Bản thân ý thức tự nó không trực tiếp thay đổi được gì trong hiện thực Muốn thay đổi hiện thực, con người phải tiến hành những hoạt động vật chất Song, mọi hoạt động của con người đều do ý thức chỉ đạo, nên vai trò của ý thức không phải trực tiếp tạo ra hay thay đổi thế giới vật chất mà nó trang bị cho con người tri thức về thực tại khách quan, trên cơ sở ấy con người xác định mục tiêu, đề ra phương hướng, xây dựng kế hoạch, lựa chọn phương pháp, biện pháp, công cụ, phương tiện, để thực hiện mục tiêu của mình Ở đây, ý thức đã thể hiện
sự tác động của mình đối với vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người
Sự tác động trở lại của ý thức đối với vật chất diễn ra theo hai hướng: tích cực hoặc tiêu cực Nếu con người nhận thức đúng, có tri thức khoa học, có tình cảm cách mạng, có nghị lực, có ý chí thì hành động của con người phù hợp với các quy luật khách quan, con người có năng lực vượt qua những thách thức trong quá trình thực hiện mục đích của mình, thế giới được cải tạo - đó là sự tác động tích cực của
ý thức Còn nếu ý thức của con người phản ánh không đúng hiện thực khách quan, bản chất, quy luật khách quan thì ngay từ đầu, hướng hành động của con người đã
đi ngược lại các quy luật khách quan, hành động ấy sẽ có tác dụng tiêu cực đối với hoạt động thực tiễn, đối với hiện thực khách quan
Các yếu tố tinh thần đều có tác dụng trở lại vật chất một cách mạnh mẽ
Ví dụ: Nếu tâm trạng người công nhân mà không tốt thì sẽ làm giảm năng suất của một dây chuyền trong sản xuất nhà máy Bằng chứng rõ hơn là đường lối cách
Trang 7mạng đúng đắn của Việt Nam , nếu không có đường lối đúng đắn của Đảng thì dân tộc ta cũng không thể thắng lợi trong cuộc chiến tranh chống quân xâm lược Pháp
và Mĩ cũng như Lênin từng nói :’’ Không có lý luận cách mạng thì cũng không thể
có phong trào cách mạng’’
Như vậy, ý thức không hoàn toàn phụ thuộc vào vật chất mà ý thức có thể tác động trở lại Vật chất đóng vai trò cải biến thế giới khách quan thông qua hoạt động thực tiễn của con người
Ý thức phản ánh đúng hiện thực khách quan có tác dụng thúc đẩy hoạt động hoạt động thực tiễn của con người qua quá trình cải tạo thế giới vật chất Khi phản ánh đúng hiện thực khách quan thì chúng ta hiểu bản chất quy luật vận động của các sự vật hiện tượng trong thế giới khách quan
Ý thức phản ánh không đúng thực tại khách quan có thể kìm hãm hoạt động thực tiễn của con người trong quá trình cải tạo thế giới quan
2 Ý nghĩa phương pháp luận:
Dựa trên những cơ sở quan điểm lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin về vật chất,
ý thức và mối quan hệ giữa vật chất ý thức nêu trên, chủ nghĩa duy vật biện chứng
đã xây dựng nên nguyên tắc phương pháp luận chung nhất, cơ bản nhất đối với
hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người: “ Trong hoạt động nhận thức và
thực tiễn, cần xuất phát từ thực tế khách quan, tôn trọng khách quan, đồng thời
phát huy tính năng động chủ quan”
Đầu tiên, “Xuất phát từ thực tế khách quan, tôn trọng khách quan” có nghĩa là
lấy thực tế khách quan là xuất phát của vật chất, đồng thời phải có thái độ tôn trọng với hiện thực khách quan – tôn trọng quy luật, nhận thức và hành động theo quy luật; tôn trọng vai trò quyết định của đời sống vật chất với đời sống tinh thần của
con người và xã hội Do vật chất có vai trò quyết định ý thức và ý thức là sự phản ánh vật chất (đã nếu ở trên), nên trong giải quyết các vấn đề nhận thức và thực
tiễn, phải lấy khách quan làm căn cứ cho mọi hoạt động Bên cạnh đó, phải tôn trọng sự thật khách quan, tránh thái độ chủ quan, nóng vội, định kiến, thiếu trung thực Nhận thức đúng đắn khách quan chính là tiền đề xác định mục tiêu, đường
Trang 8lối, chính sách sao cho phù hợp để từ đó trở thành cơ sở cho hoạt động thực tiễn của chủ thể Trong lịch sử, V.I Lênin đã nhiều lần nhấn mạnh không được lấy ý muốn chủ quan của mình làm chính sách, không được lấy tình cảm làm điểm xuất phát cho chiến lược và sách lược cách mạng Nếu con người chỉ dựa vào ý nghĩ chủ quan, khát vọng, niềm tin của bản thân mà không dựa trên những quy luật khách quan thì sẽ mắc bệnh chủ quan duy ý chí - lấy ý chí chủ quan áp đặt cho thực tế, lấy ảo tưởng thay cho hiện thực
Trên thực tế, có rất nhiều cá nhân mắc phải chứng bệnh chủ quan duy ý chí, đi theo chủ nghĩa kinh nghiệm mà không xem xét, cân nhắc về các quy luật khách
quan, dẫn đến nhận thức sai về thế giới “Chủ nghĩa kinh nghiệm” hay chủ nghĩa
duy nghiệm (Empiricism) là một khuynh hướng lý thuyết về tri thức triết học với đặc điểm nhấn mạnh vai trò của trải nghiệm Trải nghiệm có thể được hiểu là bao gồm tất cả các nội dung của ý thức hoặc nó có thể được giới hạn trong dữ liệu của các giác quan mà thôi. (Wikipedia, 2018) Chủ nghĩa kinh nghiệm chỉ được kiểm nghiệm bằng cách quan sát về thế giới tự nhiên, quan hệ chặt chẽ với trải nghiệm
Mà khi đặt trong mối tương quan giữa các sự vật và hiện tượng thì mọi sự vật, hiện tượng đều phải đặt trong sự ràng buộc, tác động qua lại lẫn nhau, có nghĩa là, hiện tượng này xảy ra sẽ kéo theo sự vật, hiện tượng khác và ngược lại
Ví dụ: Trong ca dao, dân ca Việt Nam có câu:
“Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm” Đây là một câu ca dao, tục ngữ về kinh nghiệm quan sát thời tiết của cha ông, tuy nhiên nó hoàn toàn chỉ dựa trên kinh nghiệm chứ không hề có sự kiểm chứng khoa học Trên cơ sở của mối tương quan giữa sự vật ,hiện tượng, nếu trời mưa thì chuồn chuồn bay thấp, vậy ngược lại, nếu muốn mưa thì chỉ cần làm cho chuồn chuồn bay thấp là được, tuy nhiên, điều này là không xảy ra Từ đó, có thể thấy, con người không nên chỉ dựa vào kinh nghiệm, vì không phải kinh nghiệm là luôn đúng, và cũng không được áp dụng một cách cứng nhắc các kinh nghiệm chủ quan vào giải quyết các vấn đề thực tế đời sống mà không cần xem xét các yếu tố khách quan sẵn có
Trang 9Tuy nhiên, nếu con người không chỉ một mực xuất phát từ thực tế khách quan
mà không kết hợp, phát huy tính năng động chủ quan thì sẽ gây ra “bệnh bị động” Theo cở sở lí luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, ý thức có thể tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn nên con
người phải phát huy tính năng động chủ quan.
Phát huy tính năng động chủ quan tức là phát huy vai trò tích cực, năng động, sáng tạo của ý thức và phát huy vai trò nhân tố con người trong việc vật chất hóa tính tích cực, năng động, sáng tạo ấy Bản thân ý thức tự nó không trực tiếp thay đổi được gì trong hiện thực mà ý thức muốn tác động trở lại đời sống hiện thực phải bằng lực lượng vật chất, nghĩa là phải được con người thực hiện trong thực tiễn Điều ấy có nghĩa là sự tác động của ý thức đối với vật chất phải thông qua hoạt động của con người được bắt đầu từ khâu nhận thức cho được quy luật khách quan, biết vận dụng đúng đắn quy luật khách quan, phải có ý chí, phải có phương pháp để tổ chức hành động Vai trò của ý thức là ở chỗ trang bị cho con người những tri thức về bản chất quy luật khách quan của đối tượng, trên cơ sở ấy, con người xác định đúng đắn mục tiêu và đề ra phương hướng hoạt động phù hợp Tiếp theo, con người với ý thức của mình xác định các biện pháp để thực hiện tổ chức các hoạt động thực tiễn Cuối cùng, bằng sự nỗ lực và ý chí mạnh mẽ của mình, con người có thể thực hiện được mục tiêu đề ra Ở đây ý thức, tư tưởng có thể quyết định làm cho con người hoạt động đúng và thành công khi phản ánh đúng đắn, sâu sắc thế giới khách quan, vì đó là cơ sở quan trọng cho việc xác định mục tiêu, phương hướng và biện pháp chính xác Ngược lại, ý thức, tư tưởng có thể làm cho con người hoạt động sai và thất bại khi con người phản ánh sai thế giới khách
quan Vì vậy, phải phát huy tính năng động, sáng tạo của ý thức, phát huy vai
trò nhân tố con người để tác động cải tạo thế giới khách quan; đồng thời phải khắc phục bệnh bảo thủ, trì trệ, thái độ tiêu cực, thụ động, ỷ lại, ngồi chờ trong quá trình đổi mới hiện nay
Trang 103 Vận dụng xử lý tình huống đơn giản
Từ những phân tích về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức cùng ý nghĩa phương pháp luận, con người hoàn toàn có thể vận dụng vào giải quyết các vấn đề đơn giản trong thực tiễn và nhận thức
1.3 Vận dụng xử lý từ các tình huống mang tính cá nhân:
Trước hết, có thể vận dụng mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức vào trong các vấn đề nhỏ như cuộc sống học tập của sinh viên Đầu tiên, vật chất quyết định ý thức nên trong nhận thức và hoạt động thực tiễn đòi hỏi phải xuất
phát từ thực tế khách quan Vì vậy, bản thân mỗi người phải tự xác định được các
điều kiện khách quan ảnh hưởng đến cuộc sống học tập của bản thân Ví dụ: Sinh
viên Đại học Kinh tế Quốc Dân phải ưu tiên việc tự học hàng đầu để có thể đạt được kết quả tốt nhất, trong khi học ở trên một phần thì cần đọc bài trước và xem lại bài khi về nhà, trong khi quỹ thời gian chỉ có 24h/ngày Điều đó đòi hỏi sinh viên phải có sự cân nhắc theo điều kiện chủ quan là quỹ thời gian có hạn mà phải học nhiều môn, để từ đó lên thời gian biểu cho hợp lý Mặt khác, mỗi người cần
phải đặc biệt chú ý tôn trọng tính khách quan và hành động theo các quy luật
mang tính khách quan, thể hiện qua một số hành động như: tuân thủ theo thời khóa
biểu mà mỗi khoa đã giao cho sinh viên để đi học đúng giờ, tham dự các tiết học đầy đủ, v.v Ngoài ra, cần phải tuân thủ theo đúng nội quy nhà trường, chấp hành đúng kỷ luật đặc biệt là những quy chế về việc cấm thi, học lại… Thứ hai, vì ý
thức có sự tác động trở lại đối với vật chất nên cần phải phát huy tính năng động
chủ quan tức là phải phát huy tính tích cực, năng động và sáng tạo của ý thức
Điều này có thể được kiểm chứng rõ rệt trong cách nhà trường cho sinh viên được
tự đăng ký tín chỉ, tạo điều kiện cho sinh viên tự lập, xây dựng lịch học cho bản thân một cách linh động, phát huy sức sáng tạo, năng động của mình.Ngoài ra, trong kết cấu của ý thức thì tri thức là yếu tố quan trọng nhất.Tri thức là phương