Đặc biệt, ở đời sống tinh thần vốn được xem là nguồn cội của nhận thức, thuật ngữ “mental health” được sử dụng rộng rãi nhầm thể hiện lên trạng thái sức khỏe tinh thần của một cá nhân nà
Trang 1BỘ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN LANG
- BÀI TIỂU LUẬN CUỐI KỲ
TƯ DUY PHẢN BIỆN
GASLIGHTING ÁNH SÁNG NGỤY TẠO CỦA KẺ BẠO HÀNH TÂM LÝ
GVHD: PGS.TS Vũ Ngọc Bích
Khoa: Quan hệ công chúng – Truyền thông Lớp: Multimedia 11 MHP: 71PHIL20012
TP Hồ Chí Minh, ngày 11 tháng 04 năm 2022
Trang 2MỤC LỤC
lời cảm ơn. 3
CHƯƠNG 1: PHẦN MỞ ĐẦU 4
1.1/ Giới thiệu đề tài & Lý do nghiên cứu đề tài: 4
1.2/ Mục đích chọn đề tài 4
CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN 6
2.1/ Cơ sở lý thuyết: 6
2.2/ Giả thuyết, nhận định về Gaslight 9
CHƯƠNG 3: PHẦN NỘI DUNG 10
3.1/ Luận điểm và các dẫn chứng 10
3.1.1/ Ngụy biện về đánh tráo vấn đề: 11
3.1.2/ Ngụy biện lợi dụng cảm xúc: 13
3.1.3/ Ngụy biện đánh lạc hướng (ignoratio elenchi) 13
3.2/ Nhận xét về vấn đề nghiên cứu – Kết luận 15
3.2.1/ Nhận xét về vấn đề nghiên cứu 15
3.2.2) Kết luận 16
Tài liệu tham khảo 17
Tài liệu tiếng việt: 17
Tài liệu tiếng Anh: 18
Trang 3lời cảm ơn
Lời nói đầu tiên, em xin cảm ơn quý thầy cô và mọi người đã dành thời gian để đọc bài tiểu luận với chủ đề Gaslighting này của em Em xin cảm ơn trường Đại Học Văn Lang đã đưa bộ môn Tư duy phản biện vào chương trình đào tạo của ngành
Truyền thông đa phương tiện chúng em Em xin gửi lời cảm ơn sâu xắc đến giảng viên
bộ môn - PGS.TS Vũ Ngọc Bích – người thầy nhiệt huyết đã dành trọn thời gian, công sức đồng hành cùng chúng em trong học phần 71PHIL20012này Trong suốt quá trình học tập, em cảm ơn thầy vì đã truyền đạt nhiều kiến thức quý báu, không chỉ trên phương diện sách vở mà còn là kinh nghiệm sống, kĩ năng giao tiếp Em tin rằng tất thảy những điều đó đều là hành trang quý báu và là những bài học vô giá giúp chúng
em trên con đường hoàn thiện bản thân về sau này
Đối với cá nhân em, tư duy phản biện là một bộ môn khoa học rất hay và lý thú khi nó khai thác về cách ứng xử, giao tiếp, nhưng đồng thời nó lại bật lên kĩ năng phản biện giúp chúng ta nâng cao khả năng lý luận, lập luận, để từ đó hình thành nên những
tư duy phản biện tốt nhất cho mỗi cá nhân Tuy thời gian qua, chúng ta đã trải qua nhiều bất tiện do tình hình dịch Covid vẫn đang là một mối hiểm họa đối với xã hội, nhưng em hiểu rằng bộ môn Tư duy phản biện là một trong những môn học cần chúng
ta dành nhiều thời gian để nghiên cứu, cũng như thực hành với nó Do đó bài tiểu luận của em chắc hẳn sẽ vẫn còn nhiều thiếu sót, và có nhiều chỗ chưa thực sự chính xác Kính mong được nhận những lời nhận xét, góp ý từ các quý thầy cô Em xin chân thành cảm ơn
TP HCM, ngày 11 tháng 4 năm 2022
Trần Bửu Trung
Trang 4CHƯƠNG 1: PHẦN MỞ ĐẦU
1.1/ Giới thiệu đề tài & Lý do nghiên cứu đề tài:
Trong xã hội ngày nay, do sự tăng trưởng nhanh về mọi mặt của xã hội dẫn đến các nhu cầu về vật chất lẫn tinh thần của mọi cá nhân đều được nâng cao Đặc biệt, ở đời sống tinh thần vốn được xem là nguồn cội của nhận thức, thuật ngữ “mental
health” được sử dụng rộng rãi nhầm thể hiện lên trạng thái sức khỏe tinh thần của một
cá nhân nào đó, tuy nhiên khi đời sống vật chất ngày càng được nâng cao hơn thì các bệnh lý “ảnh hưởng xã hội” đang dần thao túng lấy tâm trí con người chúng ta Chúng
ta đã quá quen với các hội chứng tâm lý chung của xã hội như peer preesure, fomo (fear of miss out), ScPD… ảnh hưởng trầm trọng đến sức khỏe tinh thần của con
người, và ở một chiều hướng khác, con người đang dần trở nên lạnh nhạt và tàn nhẫn với nhau Body shaming, slut shaming, cat call, racism, male chauvinism… đều được các cá nhân đem ra bàn tán và xem đấy như là một trò “tiêu khiển” mặc cho nó đem lại hậu quả trầm trọng cho người khác Thì đến với bài tiểu luận lần này, tôi xin được phép nghiên cứu và khai thác một khía cạnh khác, phổ biến trong đời sống tinh thần chúng
ta, đó chính là Gaslighting – Thao túng tâm lý nạn nhân Tôi tin rằng, mỗi người trong
số chúng ta đều đã ít nhất một lần trải qua, hoặc chứng kiến một cá nhân nào đó bị Gas-light, thao túng tâm lý là một trong những cách tồi tệ nhất, để hụy hoại tinh thần của chúng ta, nó được xem như cơn ác mộng “4T” khi dần dần ăn mòn tâm trí con người, khiến cho cá nhân rơi vào tình trạng breakdown với trạng thái mental health khủng hoảng trầm trọng
1.2/ Mục đích chọn đề tài
Là một người thích nghiên cứu về tâm lý con người nói riêng và các bệnh lý, tâm lý xã hội nói chung Tôi muốn đưa ra một góc nhìn theo quan điểm cá nhân về hội chứng thao túng tâm lý Gaslighting và những vấn đề xung quanh nó thông qua những kiến thức mà tôi đã học được trong bộ môn Tư duy phản biện Mối quan hệ giữa
Trang 5Gaslighting đối với đời sống tinh thần của con người là gì? Có tất cả bao nhiêu dạng thức ngụy biện tồn tại dưới hội chứng thao túng tâm lý ấy? Và hơn hết tôi muốn nâng cao nhận thức của chúng ta về Gaslighting, hay nói cách khác, hi vọng qua bài tiểu luận dưới đây, chúng ta sẽ hiểu được phần nào tầm quan trọng khi giữ được trạng thái
“mental health” ở mức tốt nhất, khi xung quanh xã hội chúng ta ngày nay luôn tồn tại những hội chứng tâm lý gây ảnh hưởng trầm trọng đến với đời sống tinh thần chúng ta Một mối quan hệ độc hại khi một cá nhân thao túng tâm lý đối phương sẽ có thể gây ra những gì? Hay có bao giờ liệu chúng ta đã vô tình tự self-gaslighting chính bản thân chúng ta hay không? Vậy, nguyên căn gaslighting tồn tại, ảnh hưởng và hệ lụy của nó
là gì? Mời mọi người cùng đón nhận bài tiểu luận sau đây
Trang 6CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN
2.1/ Cơ sở lý thuyết:
Gaslight, về mặt định nghĩa, là một thủ thuật tâm lý nhằm thao túng tâm trí, điều khiển trí óc của nạn nhân, nó cũng có thể được xem là một dạng thức khác của bạo hành về mặt tâm lý, khi nó gây ra những tổn hại, ảnh hưởng trầm trọng đối với trạng thái tinh thần của nạn nhân Gaslight, như một vết căn nguyên khi mới đầu chỉ gây ra
sự bối rối, hoang mang cho nạn nhân, nhưng về sau các mức độ dần lan nhanh khiến nạn nhân trở nên nghi ngờ, khủng hoảng trong suy nghĩ, trí nhớ và dần mất đi cảm nhận về thực tế
Thuật ngữ Gaslighting hay gas-lighting (thắp
sáng đèn ga) được sử dụng lần đầu vào năm 1938 trong vở kịch cùng tên Gaslight (1938) – nói về hành vi bạo hành tâm lý có hệ thống của Jack Manningham lên người vợ Bella Manningham, và
về sau thuật ngữ này được sử dụng rộng rãi trong lĩnh vực nghiên cứu tâm lý và tâm lý trị liệu
Gaslight (1944) với cảnh quay huyền thoại, đó là khi Jack đang dùng chiếc đèn gas trên mái gác xếp,
và khi Bella nhận ra ánh đèn gas dần mờ đi và nàng
đã nói với Jack, tuy nhiên Jack lại một mực phủ nhận, và ngụy biện rằng đó chỉ là cảm giác do Bella
tự tưởng tượng ra Gaslighting tạo sự nghi ngờ về bản thân cho nạn nhân, tạo điều kiện cho kẻ bạo hành có nhiều cơ hội để thực hiện những hành vi tổn hại về cả thể xác lẫn tinh thần cho nạn nhân Và đến khi một lúc nào đó, tâm trí nạn nhân dần trở nên vụn
vỡ, họ lo sợ thế giới xung quanh, ngờ vực tất thảy mọi thứ, kể cả sự tồn tại của bản thân thì đó là lúc họ trở nên phụ thuộc hoàn toàn vào kẻ bạo hành Thao túng tâm lý
Trang 7khiến một cá nhân chết dần, chết mòn theo năm tháng, nó ngụy tạo một ánh sáng cứu rỗi cho nạn nhân dựa dẫm vào nhưng thực chất đó là bóng đêm vĩnh cửu
Chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp Gaslighting trong đời sống hàng ngày, nó tồn tại dưới nhiều dạng thức, nhiều hình thức, trong nhiều môi trường sống kể cả gia đình, nhà trường, công sở, và các mối quan hệ xung quanh chúng ta Một trong những khía cạnh tồi tệ nhất của Gaslighting chính là một mối tình độc hại, đây là khi kẻ bạo hành
áp đặt thủ thuật thao túng tâm lý nạn nhân nặng nề nhất và biến nạn nhân thành con rối phụ vào bản thân mình Một dạng thức gaslighting đặc biệt nữa chính là
self-gaslighting (tự thao túng tâm lý bản thân), đây là một hiện tượng tâm lý rất đỗi bình thường nhưng phần lớn ít người trong số chúng ta nhận thức được Đó là khi bản thân
vô thức tự hỏi rằng “Mình có đang làm quá mọi chuyện lên không nhỉ?”,
self-gaslighting khiến cho chúng ta nghi ngờ chính bản thân mình, và nó là tiền đề tạo sự bất ổn trong thế giới tinh thần chúng ta và hậu quả lớn nhất là các bệnh lý tâm thần kèm theo như DID (Dissociative identity disorder), ScPD (Schizoid Personality
Disorder), và kể cả đó là Depression Self-gaslighting khiến cho chúng ta dần mất đi khả năng phán đoán, trở nên tự ti và thu hẹp chính mình, hay nói cách khác chúng ta đang bị giam cầm chính bởi bản thân chúng ta
Một dạng thức gas-lighting đang phổ biến hiện nay chính là media – gaslighting một dạng thao túng tâm lý khác thông qua cái phương tiện truyền thông Nhất là khi bước vào thời đại số, internet là một quốc gia không biên giới với tốc độ lan truyền thông tin nhanh đến mức chóng mặt Cũng từ đó, các tin tức độc hại, báo lá cải xuất hiện tràn lan trên các nền tảng internet, tôi xin được lấy ví dụ là những bài báo mang hơi hướng “kích động” của các thế lực thù địch, một trong số đó là tổ chức Việt Tân – tập hợp các tàn dư của xã hội cũ – Việt Nam Cộng Hòa, với mục đích lôi kéo, kích động chủ nghĩa tự do trong quần chúng nhân dân, Việt Tân đã cho ra mắt hàng loạt bài báo lá cải, đả đảo chính quyền Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, một điều đáng buồn thay là
Trang 8thực trạng nhận thức của người dân về media gaslighting vẫn còn thấp, thế nên đã có nhiều người mù quáng tin vào những câu chuyện bịa đặt của Việt Tân, từ đó làm chia
rẽ, mất tinh thần đoàn kết dân tộc Một trong những cách nhận dạng media gaslighting chính là việc thông tin một chiều, và nguồn thông tin bị biến đổi mà bạn đang tiếp cận Một ví dụ chỉ ra rằng, nếu bạn dành 30’ mỗi ngày để đọc báo, và bạn bị thu hút bởi lập luận, nội dung của một bài bào nào đó và điều này thôi thúc bạn đi tìm hiểu sâu về mặt nội dung Tuy nhiên, thực chất bạn không tìm ra bất kì thông tin nào từ bài báo đó, mọi thông tin đều sai sự thật, hoặc đó chỉ là thông tin bịa đặt Media gaslighting nói riêng hay gaslighting nói chung tồn tại với mục đích thao túng tâm lý con người ở mọi mặt trong đời sống Việc nhận thức bản thân chúng ta đang bị gaslighting hay chính chúng
ta đã trở thành kẻ thao túng người khác là một điều không dễ dàng, và hậu quả mà nó mang lại luôn gây ra những ảnh hưởng trầm trọng kể cả về mặt vật chất lẫn tinh thần của nạn nhân
Vậy gaslighting để lại hậu quả gì
cho xã hội? Ngoài các hậu quả như tôi đã
nêu trên đó là ảnh hưởng về mặt tâm lý,
tinh thần và cả thể xác của nạn nhân
Thao túng tâm lý còn gây ra những ảnh
hưởng chung cho toàn cả xã hội Khi
bước vào thời đại số, con người dần trở
nên phụ thuộc vào các phương tiện điện
tử và các nền tảng mạng xã hội, từ đó
một phần trong số chúng ta ít giao tiếp
với nhau hơn, và dần có xu hướng lạnh
nhạt với nhau Một ví dụ điển hình chính
là việc Cyberbullying – bạo lực mạng,
khi mà con người mượn danh “công lý”
Trang 9để thực thi một “tội ác”, họ sẵn sàng buông ra những câu chửi tột cùng của độc ác để bạo hành nạn nhân Gaslighting cũng vậy, việc thao túng tâm lý xuất hiện ngày một nhiều hơn trong đời sống, con số nạn nhân từ những cuộc Gaslighting đang ở mức báo động Nhất là trong tình yêu, nạn nhân của gaslight trở nên phụ thuộc và thường xuyên
bị bạo hành tàn nhẫn bởi đối phương, tôi xin được lấy case study cho trường hợp này chính là vụ bê bối của nữ diễn viên Seo Ye Jin thao túng tâm lý người chồng cũ - Kim Jung Hyun, và ngoài ra còn hàng trăm, hàng ngàn nạn nhân đang bị gaslighting bởi chính cuộc tình của họ Thật không ngoa khi nói Gaslighting như một căn bệnh “ung thư cảm xúc”, với giai đoạn đầu chỉ là sự nghi ngờ, hoang mang nhưng theo thời gian, mầm mống đó di căn khắp tâm trí chúng ta, và cuối cùng nó đã đạt được mục đích của
nó – căn bệnh trầm cảm
2.2/ Giả thuyết, nhận định về Gaslight
"Nếu dối trá hoặc đức tin xấu được đưa vào quá trình giao tiếp, sẽ có sự thao túng, có thể là nghịch đảo."
- Albert Jacquard
Trên bình diện quan điểm cá nhân, Gaslighting đích thực là một tội ác với tất cả những gì mà nó gây ra cho nạn nhân Gaslighting chính là căn nguyên gây ra sự bất ổn cho tâm lý xã hội, và những kẻ gaslighter xứng đáng được xưng danh là tội phạm, các hành vi xâm phạm, đả thương, bạo hành về mặt tâm lý và thể xác của chúng cần được
xã hội lên án gay gắt và bài trừ, tránh để những trường hợp đáng tiếc cứ xảy ra đến với nạn nhân và lặp lại như một vòng lặp vô hình và vô tận Sau đây tôi xin được trình bày phần phản biện của mình đối với Gaslight – và những vấn đề xung quanh nó
Trang 10CHƯƠNG 3: PHẦN NỘI DUNG
3.1/ Luận điểm và các dẫn chứng
Điều đầu tiên, tôi xin được phép một lần nữa khẳng định rằng trên quan điểm cá nhân, tôi hoàn toàn KHÔNG đồng ý và ủng hộ việc Gaslighting trên mọi mặt trong đời sống Gaslighting là tội ác, gaslighter – là tội phạm, đó là điều không thể bàn cãi Nếu chúng ta ủng hộ và dung túng cho các hành vi gaslight cứ tiếp diễn thì chẳng phải
chúng ta đang để “một cái ác đã được hình thành khi họ cố đấu tranh lại một cái ác khác.”
Vì sao tôi gọi hành vi Gaslighting chính là một tội ác đang hiện hữu trong xã hội ngày nay Đầu tiên, xét về hành vi thao túng tâm lý nạn nhân, điều này được xem như một dạng thức xâm phạm nhân quyền, làm ảnh hưởng đến quyền tự do, sức khỏe, tinh
thần của nạn nhân (theo điều 23,24,25 Hiến Pháp 2013) Thử tưởng tượng nếu một xã
hội chỉ toàn là những lời dối trá, thì khi đó những kẻ lợi dụng gaslight đã hủy hoại biết bao nhiêu cuộc đời Thủ thuật thao túng tâm lý, biến nạn nhân thành những con rối vô tri, ép họ phải phụ thuộc vào kẻ bạo hành suốt đời Họa chăng gaslight đã tước đi quyền tự do của một cá nhân Tự do là một trong những nhân quyền và là điều kiện tiên quyết cho một cuộc sống lý tưởng, thế nhưng chỉ vì họ trót tin vào những lời
đường mật, những câu chuyện ngụy biện từ những kẻ gaslighter, thứ mong ước nguyên thủy nhất của họ đã bị tước đi vĩnh viễn, giờ đây họ như bị lạc lõng trong chính thế giới của mình, vô định, mênh mông, họ chỉ tìm được duy nhất ánh sáng đến từ kẻ gaslighter thế nhưng đó chẳng phải là một câu chuyện cổ tích đẹp đẽ mà vĩnh hằng, mà thực chất đó chính là ngụy tạo cho sự lừa dối mãi mãi
Trang 11Còn đối với các hành vi self-gaslighting, liệu cách mà chúng ta đang thao túng chính tâm trí của mình đang thể hiện rằng bản thân chúng ta trở nên thất bại, và có lỗi với chính bản thân mình Cuộc đời là mỗi chuyến đi, và trên những cuộc hành trình ấy chúng ta đã học được nhiều điều quý báu giành cho bản thân, mỗi cá thể đều trở nên riêng biệt và độc đáo theo lối riêng của chính mình, việc được sống với đúng bản thân mình chính là một
đặc ân vô giá Nói như nhà tâm lý học Carl Jung “Bạn là những gì bạn làm, không phải những gì bạn nói rằng bạn sẽ làm.” Việc self-gaslighting chẳng khác việc chúng
ta tự tay giam cầm chính bản thân mình trước thế giới bên ngoài Hãy dừng việc để
những câu hỏi vô định “Tất cả là do lỗi của mình!", “Mình có đang quá nhạy cảm không nhỉ?”… nuốt chửng lấy tâm trí bạn Thay vào đó, chúng ta có thể đặt ra những câu hỏi như “Mình có thực sự liên tục đổ lỗi cho bản thân vì đó là những gì mình thấy”, Tiến sĩ Robin Stern, tác giả của cuốn “The gaslight effect” đã chỉ ra rằng việc
chúng ta phủ nhận đi thực tế chính là một trong những mối nguy hại dẫn ta đến với self-gaslighting Vì vậy, đừng trốn tránh đi thực tại mà đắm chìm vào trong biển suy nghĩ của bản thân, chính bản thân chúng ta giam cầm chính mình và cũng chỉ có chúng
ta mới có thể giải thoát cho chính mình
Một trong những khía cạnh khác mà tôi muốn được đề cập trong bài tiểu luận này, đó chính là việc thao túng tâm lý là một hành vi lừa dối, đánh tráo sự thật, và trong suốt quá trình này thường xảy ra các lỗi ngụy biện Các lỗi ngụy biện đó bao gồm như sau:
3.1.1/ Ngụy biện về đánh tráo vấn đề: hay còn được gọi với cái tên luận điệu so sánh ẩu (faulty analogy), ở hình thức ngụy biện này, người ngụy biện dùng lời nói để