NỘI DUNG Sáng kiến gồm 2 nội dung cơ bản: thực trạng và giải pháp thực hiện.Trong đó: phần thực trạng nêu lên những thuận lợi và khó khăn; phần giải phápthực hiện trình bày cụ thể về ha
Trang 1SINH LỚP 9
I ĐẶT VẤN ĐỀ
Văn là người Học văn, rèn luyện viết văn có vai trò quan trọng góp phần
hình thành nhân cách của học sinh
Việc cảm thụ tác phẩm văn chương giúp HS thể hiện được cách nhìnnhận, đánh giá của bản thân đồng thời góp phần bồi đắp tâm hồn trong sáng,lành mạnh cho HS, giúp các em có cách nhìn, suy nghĩ và có hành động tíchcực, bồi dưỡng tâm hồn trong sáng của các em thành con người có nhân cách,giàu tình cảm, cảm xúc, giàu lòng nhân ái, có ích cho xã hội, giữ gìn sự trongsáng của tiếng Việt, yêu thích môn Văn Đặc biệt trong thời kì bùng nổ thông tinthanh thiếu niên có xu hướng dần xa các giá trị truyền thống
Nghị luận văn học là một nội dung kiến thức quan trọng trong chươngtrình Ngữ văn 9, tập 2 Kiến thức và những kĩ năng làm văn nghị luận văn họccòn là hành trang để HS lớp 9 tiếp tục học tốt môn Ngữ văn ở chương trìnhTHPT và thi vào Đại học Đặc biệt, ở cấp THCS, nghị luận văn học trở thành
Trang 2nội dung không thể thiếu của một cuộc thi lớn dành riêng cho những HS có năngkhiếu “Học sinh giỏi môn Ngữ văn”.
Thực tế hiện nay kĩ năng viết văn nghị luận văn học của HS còn nhiều yếukém nên hiệu quả chưa cao
II NỘI DUNG
Sáng kiến gồm 2 nội dung cơ bản: thực trạng và giải pháp thực hiện.Trong đó: phần thực trạng nêu lên những thuận lợi và khó khăn; phần giải phápthực hiện trình bày cụ thể về hai vấn đề: Nghị luận về một tác phẩm truyện(hoặc đoạn trích) và nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ Cụ thể như sau:
1 Thực trạng
a Thuận lợi
- Được sự quan tâm, chỉ đạo và tạo mọi điều kiện của Ban giám hiệu nhàtrường: có máy chiếu, có máy tính được nối mạng Internet, có sử dụng wifi…
- Thư viện nhà trường có các loại sách văn học khá phong phú
- Hiện nay các phương tiện thông tin đại chúng phát triển rộng khắp, HS
có điều kiện tiếp cận thông tin khá dễ dàng, thuận lợi
- Được sự quan tâm, ủng hộ của phụ huynh học sinh
Trang 3- HS có ý thức học tập khá tốt, có tinh thần cầu tiến, ham học hỏi, tìm tòi,
có tính sáng tạo Yêu cái đẹp, yêu thích văn thơ
- Một số em tự trang bị sách tham khảo
b Khó khăn
- Năng lực nhận thức, cảm thụ và kĩ năng làm văn nghị luận văn học cònhạn chế
- Chưa biết cách bổ sung kiến thức và làm giàu vốn sống cho bản thân
- Thư viện chưa đáp ứng đủ nhu cầu tham khảo của GV và HS
2 Giải pháp thực hiện
Ở chương trình Ngữ văn lớp 9 đề cập hai kiểu bài nghị luận văn học lànghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) và nghị luận về một đoạn thơ, bàithơ Văn nghị luận văn học là một nội dung nằm trong chương trình dạy học, vìvậy để nội dung đó đạt được hiệu quả tôi đã lồng ghép, mở rộng thêm một sốkiến thức và kĩ năng về nội dung này ngay trong các tiết học có liên quan (dạybài mới, tiết luyện tập, tiết luyện nói, tiết tự chọn, tiết trả bài…) Cụ thể:
a Nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích)
Trang 4Trong nghị luận văn học có một kiểu bài khá quen thuộc: nghị luận về tácphẩm truyện (hoặc đoạn trích) Đối tượng nghị luận trong kiểu bài này là các tácphẩm văn học tự sự (có thể là một tác phẩm trọn vẹn hoặc đoạn trích)
Khi nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích), người viết thườngtrình bày những suy nghĩ, nhận xét, đánh giá của mình về nhân vật, sự kiện, chủ
đề hay nghệ thuật của tác phẩm cụ thể đó Chính vì vậy hình thức nghị luận vềmột tác phẩm truyện hoặc đoạn trích khá phong phú, có thể bao gồm: Phân tíchtác phẩm truyện (phân tích giá trị nội dung, giá trị nghệ thuật của truyện; phântích một phần trích cả truyện; phân tích một nhân vật của truyện; phân tích mộtnội dung chủ đề của truyện; phân tích một nét nghệ thuật đặc sắc của truyện );phát biểu cảm nghĩ về tác phẩm truyện (cảm nghĩ về một nhân vật,cảm nghĩ vềmột nội dung chủ đề sâu sắc của truyện ); bình luận, bình giảng về tác phẩmtruyện (bình luận về một nhân vật hay một nội dung chủ đề; bình giảng mộtđoạn trích ) Tất nhiên, việc phân định, tách bạch ranh giới giữa các hình thứcnghị luận trên chỉ ở mức độ tương đối Đồng thời trong quá trình nghị luận, cóthể đan xen các hình thức nói trên Tùy vào từng yêu cầu cụ thể của đề bài màxác định mức độ, phạm vi, hình thức nghị luận chính cũng như sự kết hợp vớicác hình thức nghị luận khác
Trang 5Ví dụ: Phân tích hình ảnh nhân vật ông Hai trong truyện ngắn Làng của
Kim Lân
Đây là dạng đề phân tích một nhân vật trong một tác phẩm truyện Đề bài trình bày những hiểu biết, cảm nhận, suy nghĩ của mình về nhân vật Cần giảiđáp được các vấn đề: Nhân vật có các đặc điểm nào? Đặc điểm ấy được tác giảthể hiện trong tác phẩm ra sao? Cách thể hiện nhân vật có gì sáng tạo, độc đáo?Qua nhân vật, ta liên hệ tới những phẩm chất gì của con người Việt Nam trongkháng chiến?
* Yêu cầu của một bài nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích)
Ngoài những yêu cầu chung về bố cục, về ngôn ngữ diễn đạt như đối vớicác loại văn bản nghị luận khác, cần chú ý những yêu cầu sau:
- Nhận xét, đánh giá về tác phẩm truyện phải xuất phát từ giá trị nội dung,giá trị nghệ thuật của tác phẩm được người viết phát hiện và khái quát trong quátrình tiếp cận tác phẩm đó (ví dụ như: tính cách, số phận nhân vật; ý nghĩa cốttruyện; các tình huống nghệ thuật; kết cấu của tác phẩm ) Những nhận xét,đánh giá này có thể hình thành từ nhiều nguồn khác nhau: từ chính những rungđộng, xúc cảm của mình khi tiếp cận và khám phá tác phẩm; từ những nhận xét
Trang 6đánh giá của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học về tác phẩm đó Việc phốihợp, dung hòa các điểm nhìn, các ý kiến trên sẽ góp phần làm cho nội dung nhậnxét, bình luận về tác phẩm thêm xác đáng, sâu sắc, toàn diện, tránh được sự suydiễn theo ý chủ quan của người viết bài.
- Các nhận xét, đánh giá về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) được hìnhthành trong quá trình nghị luận đòi hỏi phải rõ ràng, chính xác, có lập luậnthuyết phục Thông thường, các nhận xét đánh giá ấy được thể hiện thành nhữngluận điểm Các luận điểm được sắp xếp theo một trình tự chặt chẽ, lô-gíc Trongtừng luận điểm, hệ thống các luận cứ phải đảm bảo phong phú, đa dạng, tiêubiểu
- Trong quá trình nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) cần cóthói quen liên hệ, so sánh, đối chiếu (liên hệ với cuộc đời và phong cách sángtác của tác giả; liên hệ với hoàn cảnh sáng tác; liên hệ, so sánh, đối chiếu các tácphẩm khác cùng đề tài, cùng chủ đề, cùng tác giả ) Nếu nghị luận về đoạn tríchcủa tác phẩm truyện thì phải đặt đoạn trích ấy trong mối quan hệ chặt chẽ vớicấu trúc của tác phẩm (về cả kết cấu nghệ thuật cũng như nội dung chủ đề) Trên
cơ sở đó phân tích, đánh giá, khẳng định vị trí, vai trò của đoạn trích trong việcthể hiện chủ đề tác phẩm
Trang 7- Lời văn trong nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) phải linhhoạt, vừa khúc chiết, chặt chẽ để đảm bảo đặc trưng của văn nghị luận, lại vừa
có sự uyển chuyển, gợi cảm cho phù hợp với đối tượng nghị luận (là tác phẩmvăn học)
* Cách làm bài nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích)
- Xác định yêu cầu của đề bài: Đề văn nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc
đoạn trích) có cách biểu đạt rất đa dạng với nhiều mức độ yêu cầu khác nhau
Ví dụ: nghị luận theo hướng bày tỏ suy nghĩ, tình cảm; nghị luận theo
hướng đánh giá, nhận xét, bình luận; nghị luận theo hướng phân tích Do đó,khi làm bài phải căn cứ vào cách thức diễn đạt trong đề bài để xác định giới hạn,phạm vi, yêu cầu nghị luận
- Xây dựng và triển khai bố cục:
+ Mở bài: Có thể đi theo hướng trực tiếp hoặc gián tiếp Dù bằng cách
nào thì nội dung mở bài phải giới thiệu được tác giả, tác phẩm và nêu ý kiếnđánh giá chung nhất về tác phẩm truyện được nghị luận
Ví dụ: Giới thiệu tác giả, tác phẩm – Nêu ý kiến chung nhất về tác phẩm
đó
Trang 8(truyện hoặc đoạn trích) Hoặc: Giới thiệu mảng đề tài (nội dung chủ đề) – Dẫn
ra tác phẩm được nghị luận
+ Thân bài: Lần lượt nêu các luận điểm chính được sắp xếp theo một
trình tự hợp lí Hệ thống luận điểm có thể được hình thành theo nhiều hướng:trên cơ sở các tình huống được tác giả nêu trong tác phẩm; trên cơ sở giá trị tácphẩm (nếu đánh giá toàn diện về tác phẩm thì có giá trị nội dung - giá trị nghệthuật; nếu đánh giá giá trị nội dung thì có giá trị hiện thực - giá trị nhân đạo; nếuđánh giá giá trị nghệ thuật thì có kết cấu - nhân vật - ngôn ngữ - cách tạo tìnhhuống - lời thoại) Trong quá trình triển khai luận điểm cần dùng một hệ thốngluận cứ phong phú, xác đáng để minh họa nhằm tăng thêm độ tin cậy và sứcthuyết phục cho những ý kiến đánh giá về tác phẩm Luận cứ có thể được đưa radưới nhiều hình thức khác nhau: dùng hình thức kể chuyện, dùng hình thức miêu
tả, thuyết minh
+ Kết bài: Nêu khái quát nhận định, đánh giá chung về tác phẩm truyện.
Cần lưu ý là khi nêu đánh giá chung, có thể chỉ rõ tác phẩm truyện đang đượcnghị luận tiêu biểu cho sự nghiệp sáng tác của tác giả nào, thuộc giai đoạn vănhọc nào, mảng đề tài hay chủ đề gì
Trang 9Ví dụ: Qua truyện ngắn Làng, ta có thể hiểu một cách sâu sắc thêm về
hình ảnh những người nông dân kháng chiến Việt Nam với tình yêu quê hươngđất nước)
- Triển khai luận điểm: Chọn hình thức triển khai giàu cảm xúc, bám sát
những chi tiết, những hình ảnh được coi là đặc sắc, có giá trị nhất trong tácphẩm để khai thác Các luận điểm có thể được triển khai theo mô hình diễn dịchhoặc quy nạp
Trong quá trình viết bài người viết cần cố gắng thể hiện những suy nghĩ, những cảm xúc riêng được hình thành trong quá trình tiếp cận, khám phá các tác phẩm Qua đó thể hiện được khả năng cảm thụ tác phẩm Muốn cho bài văn
có tính liên kết chặt chẽ giữa các phần, các đoạn, người viết cần quan tâm sử dụng hình thức chuyển ý thật hợp lí (có thể thông qua các từ ngữ chuyển tiếp như: mặt khác, bên cạnh đó, không chỉ mà còn , hoặc chuyển ý thông qua các câu văn có ý nghĩa liên kết giữa các đoạn).
b Nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ
* Thế nào là nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ?
Trang 10Nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ đòi hỏi người viết phải thể hiện nănglực tiếp nhận, cảm thụ thơ của mình.
Nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ là trình bày nhận xét, đánh giá củamình về tư tưởng, tình cảm và nghệ thuật của đoạn thơ, bài thơ ấy
Hình thức thao tác chính của kiểu bài nghị luận này là phân tích hoặc bìnhgiảng
* Yêu cầu của một bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ
- Nói đến tư tưởng, tình cảm và nghệ thuật của đoạn thơ, bài thơ có nghĩa
là cần đề cập tới cả hai yếu tố: tác phẩm (văn bản) và tác giả (người sáng tác,sáng tạo ra văn bản) Điều này đòi hỏi người viết văn nghị luận phải quan tâmtới việc tìm hiểu cả những yếu tố trong văn bản (ngôn ngữ, hình tượng, các biệnpháp nghệ thuật, nội dung chủ đề, ) và những yếu tố nằm ngoài văn bản (hoàncảnh sáng tác, cuộc đời và phong cách nghệ thuật của tác giả)
Ví dụ: Khi nghị luận về bài thơ Mùa xuân nho nhỏ, muốn làm toát lên tư
tưởng chủ đề của tác phẩm thì cần phải đề cập tới thời điểm sáng tác, khi nhàthơ đang nằm trên giường bệnh, chuẩn bị từ giã cõi đời (vậy mà bài thơ vẫn trànđầy sức xuân, vẫn ngời lên khát vọng được dâng hiến cho đời)
Trang 11- Thơ là nghệ thuật ngôn từ Tư tưởng, tình cảm, nghệ thuật thơ phải đượcthể hiện qua ngôn từ, hình ảnh, giọng điệu Vì vậy quá trình nghị luận để rút ranhững nhận xét, đánh giá về tư tưởng, tình cảm cũng như giá trị nội dung – nghệthuật của một đoạn thơ, bài thơ phải xuất phát từ những khám phá về vẻ đẹp và
ý nghĩa biểu đạt của ngôn ngữ thơ, hình ảnh thơ, giọng điệu thơ; đồng thời phảikhai thác giá trị của các biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong bài thơ (sosánh, nhân hóa, ẩn dụ )
- Bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ phải hội tụ 2 yếu tố: năng lựccảm thụ văn chương và phương pháp làm một bài văn nghị luận Mặt khác, lờivăn và cách thức diễn đạt cần đảm bảo: vừa súc tích, chặt chẽ, thể hiện chínhkiến của người viết, vừa gợi cảm, sinh động, thể hiện sự rung động của ngườiviết
- Khi nghị luận phải hiểu đúng, hiểu sâu về đối tượng, từ đó mới trình bàylần lượt những cảm nhận, đánh giá của mình về những giá trị đặc sắc, nổi bậtcủa tác phẩm
- Chú ý chọn bình câu chữ, hình ảnh, nhịp điệu, cách gieo vần, cách sửdụng các biện pháp nghệ thuật
Trang 12- Để lời phân tích, đánh giá nhận xét thêm sâu sắc, người viết có thể việndẫn ý kiến của người khác (thường là các nhà nghiên cứu, phê bình văn học).Đồng thời, tập thói quen sử dụng thao tác liên hệ, so sánh, đối chiếu với nhữngcâu thơ, đoạn thơ, bài thơ khác cùng nội dung ý nghĩa, cùng đề tài (cùng tác giảhoặc khác tác giả).
* Cách làm bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ
- Tìm hiểu đề và tìm ý: cần đảm bảo các thao tác sau
Đọc kĩ đề, xác định giới hạn yêu cầu của đề (nghị luận về một đoạn thơhay cả bài thơ? Nghị luận dưới dạng bình giảng hay phân tích? )
Đọc kĩ đoạn thơ, bài thơ và tìm những thông tin liên quan (về tác giả, vềthời điểm và hoàn cảnh sáng tác)
Tìm những đoạn thơ, câu thơ, những hình ảnh thơ đặc sắc, tạo ấn tượngnhất trong bài; xác định các yếu tố cơ bản trong nội dung của đoạn thơ, bài thơ.Trên cơ sở đó hình thành những nhận xét, suy nghĩ chung nhất về bài thơ (ngôn
từ, hình ảnh, nhịp điệu )
- Lập dàn bài:
Trang 13+ Phần Mở bài: Giới thiệu tác giả, tác phẩm và đưa ra những ý kiến khái
quát nhất thể hiện cảm nhận và hiểu biết của mình về đoạn thơ, bài thơ Đây làcách thông thường
Có thể mở bài bằng nhiều cách như: Bắt đầu giới thiệu từ đề tài, chủ đề vàvị
trí của mảng đề tài, chủ đề ấy trong dòng chảy văn học Trên cơ sở đó dẫn ra tácphẩm và nêu nhận xét, đánh giá chung Cũng có người mở bài rất tự nhiên, nêuhoàn cảnh tiếp cận tác phẩm của mình, từ đó đưa ra những cảm nhận chung vềđoạn thơ, bài thơ
+ Phần Thân bài: Triển khai những cảm nhận, đánh giá về tác phẩm
thành
những luận điểm chính của bài văn Các luận điểm được sắp xếp theo trình tựhợp lí (theo bố cục hoặc theo mạch cảm xúc của tác giả); đồng thời phải được cụthể hóa thành những luận cứ, trình bày bằng thao tác phân tích (hoặc bình giảng)
có thể kết hợp với các phép lập luận chính của văn nghị luận: giải thích, chứngminh, bình luận
Trang 14+ Phần Kết bài: Tổng kết và khẳng định giá trị nội dung, nghệ thuật của
đoạn thơ, bài thơ từ đó nhấn mạnh thêm ý nghĩa sâu sắc, lớn lao của bài thơ đốivới sự nghiệp sáng tác của tác giả, đối với cuộc đời, đối với bạn đọc
- Tổ chức và triển khai luận điểm:
Ở mỗi luận điểm (thường ứng với ít nhất một đoạn văn), người viết cầnlựa chọn cách triển khai (theo phương pháp diễn dịch hay quy nạp) Trong đoạnvăn triển khai luận điểm, các luận cứ phải cụ thể, rõ ràng Có dẫn chứng minhhọa sinh động Mặt khác, lời văn phải thể hiện được cảm xúc chân thành củangười viết đối với đối tượng nghị luận
Trong quá trình triển khai luận điểm cần lưu ý: Việc trích dẫn thơ để minh họa cho ý kiến nhận xét, đánh giá phải có sự chọn lọc, tránh trích dẫn tràn lan Những câu thơ, đoạn thơ trích dẫn phải được phân tích, bình giảng để làm nổi bật cái hay, cái đẹp, nét độc đáo của từng hình ảnh thơ Có thể vận dụng hai hình thức trích dẫn thơ: dẫn trực tiếp và dẫn gián tiếp.
* Kiểm tra đánh giá
- GV thường xuyên yêu cầu HS thể hiện những nhận xét, đánh giá, cảmnhận riêng về những nội dung liên quan đến văn bản văn học đã học qua các
Trang 15hình thức kiểm tra miệng (kiểm tra thường xuyên), kiểm tra viết (kiểm tra địnhkì).
- Khi ra đề: GV chọn những vấn đề phù hợp với nhận thức, năng lực củahọc sinh
- GV nhận xét cụ thể, rõ ràng những ưu, khuyết điểm của từng bài viết
- Nêu ra hướng sửa chữa phù hợp cho HS Biểu dương, động viên kịp thời
để các em phát huy ưu điểm của bản thân
III ĐÁNH GIÁ VỀ TÍNH MỚI, TÍNH HIỆU QUẢ VÀ KHẢ THI, PHẠM VI ÁP DỤNG
1 Tính mới
Thực tế nội dung về văn nghị luận văn học trong chương trình sách giáokhoa Ngữ văn lớp 9 chỉ cung cấp cho học sinh những kiến thức và kĩ năng cơbản do thời lượng các tiết học có sự hạn chế Đối với đa số HS lớp 9 những nộidung đó chưa thật sự cụ thể, chi tiết nên trong những năm học trước đây khi học
sinh vận dụng làm bài nghị luận văn học còn nhiều lúng túng, thiếu sót Từ khi
áp dụng sáng kiến “Rèn luyện kĩ năng làm văn nghị luận văn học cho học sinh
lớp 9”, sáng kiến đã cung cấp thêm cho học sinh những vấn đề hữu ích giúp các