(SKKN mới NHẤT) NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢNG dạy môn NGỮ văn 7 BẰNG PHƯƠNG PHÁP DÙNG bản đồ tư DUY TRONG TRƯỜNG THCS

Qua việc tìm hiểu và vận dụng phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy, tôi nhận thấy phương pháp dạy học này rất có hiệu quả trong công tác giảng dạy và học tập của học sinh.. Xuất phát t

-o00o -SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢNG DẠY MÔN NGỮ VĂN 7 BẰNG PHƯƠNG PHÁP DÙNG BẢN ĐỒ

TƯ DUY TRONG TRƯỜNG THCS.

Môn: Ngữ văn

Cấp hoc: Trung học cơ sở

Tên Tác giả: Tạ Thị Kiên

Đơn vị công tác: Trường THCS Liên Trung

Đan Phượng – Hà Nội

Chức vụ: Giáo viên

A ĐẶT VẤN ĐỀ

NĂM HỌC 2021 - 2022

1 Cơ sở lý luận

Ngữ văn là một môn học thuộc nhóm khoa học xã hội Đây là môn học có vai trò rất quan trọng trong đời sống và trong sự phát triển tư duy của con người Đồng thời môn học này có tầm quan trọng trong việc giáo dục quan điểm, tư tưởng, tình cảm cho học sinh Mặt khác nó cũng là môn học thuộc nhóm công cụ, môn Văn còn thể hiện rõ mối quan hệ với rất nhiều các môn học khác trong các nhà trường phổ thông Học tốt môn Văn

sẽ tác động tích cực tới các môn học khác và ngược lại, các môn học khác cũng góp phần học tốt môn Văn Điều đó đặt ra yêu cầu tăng cường tính thực hành, giảm lí thuyết, gắn học với hành, gắn kiến thức với thực tiễn hết sức phong phú, sinh động của cuộc sống

2 Cơ sở thực tiễn:

Năm học 2011 - 2012 là năm học Bộ giáo dục và đào tạo tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy và học Ngữ văn trong các nhà trường phổ thông Một trong những phương pháp dạy học mới và hiện đại nhất được đưa vào là phương pháp dạy học bằng bản đồ

tư duy (BĐTD) - một phương pháp dạy học mới đang được rất nhiều nước trên thế giới áp dụng Qua việc tìm hiểu và vận dụng phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy, tôi nhận thấy phương pháp dạy học này rất có hiệu quả trong công tác giảng dạy và học tập của học sinh Bước đầu đã giảm bớt được tâm lý ngại học văn, khơi gợi trong học sinh tình yêu đối với môn học, đồng thời đem đến cho các em cái nhìn mới, tư duy mới về môn học Ngữ văn Vậy thế nào là phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy? Cần sử dụng bản đồ tư duy như thế nào để nâng cao chất lượng trong các giờ học văn? Đó là những vấn đề tôi muốn cùng được chia sẻ với các đồng nghiệp trong sáng kiến kinh nghiệm này Bản đồ tư duy là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng BĐTD một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, có thể miêu tả nó l à một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não, giúp con người khai thác tiềm năng vô tận của bộ não BĐTD giúp học sinh có được phương pháp học hiệu quả hơn Việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Thực tế cho thấy một số học sinh học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, các em thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau

đã quên phần trước và không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó vào những phần sau Phần lớn số

học sinh khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình Sử dụng thành thạo BĐTD trong dạy học sẽ gúp học sinh có được phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy BĐTD - giúp học sinh học tập một cách tích cực Một số kết quả nghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà

do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình vì vậy việc sử dụng BĐTD giúp học sinhhọc tập một cách tích cực, huy động tối

đa tiềm năng của bộ não

Xuất phát từ những lí do trên, cùng với quá trình giảng dạy của bộ môn tôi xây dựng đề tài .“ Nâng cao chất lượng giảng dạy môn Ngữ văn

7 bằng phương pháp sử dụng bản đồ tư duy”.

3 Mục đích viết sáng kiến kinh nghiệm

Trên cơ sở tìm hiểu lí luận và thực tiễn, tôi đi sâu vào khai thác nội dung và phương pháp, sử dụng các BĐTD để dạy môn Ngữ văn, ở 2 lớp khối 7 ở trường trung học cơ sở Tôi viết đề tài này ngoài việc củng cố kiến thức, tôi còn trau dồi đạo đức rèn luyện kĩ năng chuyên môn nghiệp vụ, đồng thời giáo dục tư tưởng đạo đức, rèn kĩ năng cho học sinh, tăng sự yêu thích môn Văn Tôi cùng với các đồng chí giáo viên dạy môn Ngữ văn, trao đổi những kinh nghiệm trong phương pháp giảng dạy sử dụng BĐTD để đáp ứng yêu cầu đổi mới dạy học hiện nay Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, thường xuyên sưu tầm trên mạng, trên nhóm chuyên môn để lấy

tư liệu áp dụng vào bài giảng, làm cho bài giảng trở nên sinh động, phát huy tính tích cực của học sinh trong giảng dạy môn Ngữ văn

4 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là học sinh lớp7 ở trường trung học cơ sở

5 Phạm vi và thời gian:

Phạm vi của đề tài thực hiện ở lớp 7 trường THCS

Thời gian thực hiện đề tài từ năm 2020 đến nay tôi thường xuyên áp dụng vào bài giảng, kết quả giờ học rất sinh động, học sinh có hứng thú học hơn

6 Đối tượng khảo sát thực tế:

Trong quá trình giảng dạy tôi tiến hành các biện pháp khảo sát như sau: Điều tra tình hình học tập của học sinh đối với môn Ngữ văn Tiến hành dạy mỗi lớp 7 một bài để lấy kết quả giờ học

Lớp Giỏi Khá TB Yếu

SL % SL % SL % SL %

7b (35 hs) 5 14 10 28,5 15 43,5 5 14

Từ những kết quả giờ học trên tôi rút ra nhận xét như sau

Nhà văn hoá lớn của nhân loại Lê-nin từng nói:"Văn học là nhân học" vậy mà một thực trạng đáng lo ngại là học sinh bây giờ không còn thích học văn Thực trạng này lâu nay đã được báo động Ban đầu chỉ đơn thuần là những lời than thở với nhau của những người trực tiếp giảng dạy môn văn và nay đã trở thành vấn đề của báo chí và dư luận Ai đã trực tiếp dạy và chấm bài làm văn của học sinh trong những năm gần đây mới thấy cần thiết phải có những thay đổi về phương pháp dạy văn và học văn hiện nay Qua công tác giảng dạy cũng như chấm trả các bài kiểm tra Ngữ văn, tôi nhận thấy có rất nhiều những biểu hiện thể hiện tâm lý chán học văn của học sinh, cụ thể là:

Học sinh thờ ơ với Văn: Những năm gần đây, nhiều người quan tâm đến công tác giáo dục không khỏi lo ngại trước một thực trạng, đó là tâm lý thờ ơ với việc học văn ở các trường phổ thông Điều đáng buồn nhất cho các giáo viên dạy văn là nhiều học sinh có năng khiếu văn cũng không muốn tham gia đội tuyển văn Các em còn phải dành thời gian học các môn khác Phần lớn phụ huynh khi đã định hướng cho con mình sẽ thi khối A thì chỉ chủ yếu chú trọng ba môn: Toán, Lý, Hóa Điều đáng lo ngại hơn nữa, là có không ít phụ huynh đã chọn hướng cho con thi khối A từ khi học tiểu học Một bậc học mà học sinh còn đang được rèn nói, viết, mới bắt đầu làm quen với những khái niệm về từ ngữ mà đã định hướng khối A thì thật

là nguy hại

Khả năng trình bày: Khi học sinh tạo lập một văn bản giáo viên có thể dễ dàng nhận ra những lỗi sai cơ bản của học sinh như: dùng từ sai, viết câu sai, viết chính tả sai, bố cục và lời văn hết sức lủng củng, thiếu logic Đặc biệt có những bài văn diễn đạt ngô nghê, tối nghĩa Đây là một tình trạng đã trở nên phổ biến và thậm chí là đáng báo động trong xã hội ta Mục tiêu của bậc học phổ thông là đào tạo con người toàn diện, nhưng thực

tế hiện nay cho thấy, các bộ môn khoa học xã hội thường bị học sinh xem nhẹ, mặc dù kiến thức của các bộ môn này vô cùng quan trọng cho tất cả mọi người Muốn khôi phục sự quan tâm của xã hội đối với các bộ môn khoa học xã hội, không thể chỉ bằng biện pháp kêu gọi mà chúng ta phải

tích cực đổi mới phương pháp dạy học văn, khơi gợi lại hứng thú học văn của học sinh, hình thành cho các em phương pháp học văn hiệu quả nhất

7 Phương pháp nghiên cứu:

Trong quá trình thực hiện tôi sử dụng các phương pháp:

Dạy khảo sát ở lớp7 và lấy kết quả

Sử dụng phương pháp sưu tầm các nguồn tài liệu

Phương pháp phân tích, so sánh, đánh giá, nhận định, phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp sử dụng câu hỏi gợi mở nêu vấn đề, phương pháp quan sát

Phương pháp trao đổi đàm thoại giữa giáo viên, với học sinh

Phương pháp điều tra: Thông qua các bài tập, bài kiểm tra của học sinh để lấy số liệu so sánh đối chiếu kết quả

Phương pháp tổng hợp

B NỘI DUNG

1 Bản chất của BĐTD trong dạy học

BĐTD là kĩ thuật dạy học tổ chức và phát triển tư duy giúp người học chuyển tải thông tin vào bộ não rồi được thông tin ra ngoài bộ não một cách dễ dàng, đồng thời là phương tiện ghi chép sáng tạo và hiệu quả, mở rộng, đào sâu

và kết nối các ý tưởng, bao quát được các ý tưởng trên phạm vi sâu rộng Dạy học bằng bản đồ tư duy - một giải pháp góp phần đổi mới cơ bản giáo dục

a BĐTD tận dụng được các nguyên tắc của trí nhớ siêu đẳng:

Sự hình dung: BĐTD có rất nhiều hình ảnh để bạn hình dung về

kiến thức cần nhớ Đây là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của trí nhớ siêu đẳng với não bộ, BĐTD giống như một bức tranh lớn đầy hình ảnh màu sắc phong phú hơn là một bài học khô khan, nhàm chán

Sự liên tưởng, tưởng tượng: BĐTD hiển thị sự liên kết giữa các ý

tưởng một cách rất rõ ràng

Làm nổi bật sự việc: Thay cho những từ ngữ tẻ nhạt đơn điệu,

BĐTD cho phép giáo viên và học sinh làm nổi bật các ý tưởng trọng tâm bằng việc sử dụng những màu sắc, kích cỡ, hình ảnh đa dạng Hơn nữa, việc BĐTD dùng rất nhiều màu sắc khiến giáo viên và học sinh phải vận dụng trí tưởng tượng sáng tạo đầy phong phú của mình Nhưng đây không chỉ là một bức tranh đầy màu sắc sặc sỡ thông thường, BĐTD giúp tạo ra một bức tranh mang tính lý luận, liên kết chặt chẽ về những gì được học

b BĐTD sử dụng cả hai bán cầu não cùng một lúc:

BĐTD thật sự giúp bạn tận dụng các chức năng của não trái lẫn não phải khi học Đây chính là công cụ học tập vận dụng được sức mạnh của cả

bộ não Nếu vận dụng đúng cách, nó sẽ hoàn toàn giải phóng những năng lực tiềm ẩn trong bạn, đưa bạn lên một đẳng cấp mới, đẳng cấp của một tài năng thực thụ hay thậm chí của một thiên tài

2 Ý nghĩa của việc sử dụng BĐTD

Sử dụng BĐTD giúp học sinh học tập độc lập, phát triển tư duy lôgic: Học sinh tự có thể sử dụng BĐTD để hỗ trợ việc tự học ở nhà như

tìm hiểu trước bài mới, củng cố, ôn tập kiến thức bằng cách vẽ BĐTD trên giấy, bìa… hoặc để tư duy một vấn đề mới Qua đó phát triển khả năng tư duy lôgic, củng cố khắc sâu kiến thức, kĩ năng ghi chép Học sinh trực tiếp làm viêc với máy tính, phát triển khả năng ứng dụng công nghệ thông tin,

sử dụng máy tính trong học tập

BĐTD giúp HS học được phương pháp học: Việc rèn luyện phương

pháp họct ập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Thực tế cho thấy một số học sinh học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém Phần lớn số học sinh này khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình Sử dụng thành thạo BĐTD trong dạy học học sinh sẽ học được phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy

BĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực: Một số kết quả

nghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình vì vậy việc sử dụng BĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực, huy động tối đa tiềm năng của bộ não Việc học sinh tự vẽ BĐTD có ưu điểm là phát huy tối đa tính sáng tạo của học sinh phát triển năng khiếu hội họa, sở thích của học sinh, các em tự do chọn màu sắc (xanh, đỏ, vàng, tím…), đường nét (đậm, nhạt, thẳng, cong…), các em tự “sáng tác” nên trên mỗi BĐTD thể hiện rõ cách hiểu, cách trình bày kiến thức của từng học sinh và BĐTD do các em tự thiết kế nên các em yêu quí, trân trọng “tác phẩm” của mình

3 Yêu cầu khi sử dụng BĐTD

a Mục đích sử dụng

Việc sử dụng BĐTD giúp giáo viên đổi mới phương pháp dạy học, giúp học sinh học tập tích cực đó chính là một trong những cách làm thiết thực triển khai nội dung dạy học có hiệu quả - nội dung quan trọng nhất trong năm nội dung của phong trào thi đua “Xây dựng Trường học thân thiện, học sinh tích cực” mà Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động

Sử dụng thành thạo và hiệu quả Bản đồ Tư duy trong dạy học sẽ mang lại nhiều kết quả tốt và đáng khích lệ trong phương thức học tập của học sinh và phương pháp giảng dạy của giáo viên Học sinh sẽ học được phương pháp học tập, tăng tính chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy Giáo viên sẽ tiết kiệm được thời gian, tăng sự linh hoạt trong bài giảng, và quan trọng nhất sẽ giúp học sinh nắm được kiến thức thông qua một “bản đồ” thể hiện các liên kết chặt chẽ của tri thức

b Về nội dung, hình thức

Người dùng có thể vẽ bản đồ tư duy bằng tay hoặc sử dụng phần mềm, chẳng hạn như MindMap Những nguyên tắc để tạo sơ đồ tư duy tốt cần xem xét nhiều yếu tố bao gồm ảnh trung tâm của bản đồ, các nhánh, màu sắc, hình ảnh chủ đạo và từ khóa Phải đảm bảo tính khoa học, chính

xác, sát với nội dung bài học, đảm bảo tính khoa học, tính chính xác là yêu cầu chung Tính khoa học được thể hiện ở chỗ các nhánh của bản đồ phản ánh chính xác nội dung chính của bài, khi nhìn vào đó người khác có thể hiểu được nội dung cả bài

c Về phương pháp, kĩ thuật

Giáo viên vận dụng phối kết hợp với các phương pháp đặc trưng: Trong dạy học Ngữ văn, không có phương pháp nào là tối ưu, cho nên phải kết hợp đa dạng các phương pháp trong dạy học Muốn truyền thụ được kiến thức cơ bản cho học sinh, người thầy phải vận dụng nhuần nhuyễn, hợp lí hệ thống các phương pháp dạy học

4 Biện pháp thực hiện có hiệu quả

4.1 Dùng BĐTD kiểm tra bài cũ

Khâu kiểm tra bài cũ sau mỗi bài học là quan trọng và không thể thiếu được trong dạy học nói chung và môn Ngữ văn nói riêng Chính vì vậy tôi luôn thực hiện công việc này trước khi dạy bài mới

Ví dụ 1:

Ở môn Ngữ văn 7 khi dạy Tiết 90 văn bản Đức tính giản dị của Bác

Hồ, tôi kiểm tra bài cũ kiến thức bài Tinh thần yêu ngước của nhân dân ta,

câu hỏi như sau:

? Em hãy trình bày nội dung chính của văn bản Tinh thần yêu nước của nhân dân ta của tác giả Phạm Văn Đồng bằng BĐTD

Sau đó tôi gợi ý để học sinh có thể vẽ một sơ đồ các ý như sau

4.2 Dùng BĐTD để dạy bài mới :

Tùy thuộc vào mục đích, nội dung của bài, giáo viên có thể lựa chọn một số phương pháp và biện pháp sử dụng cho phù hợp Khi sử dụng

BĐTD giáo viên hướng dẫn học sinh nghiên cứu kiến thức mới ở nhà, khi lên lớp sau phần tìm hiểu chung là phần tìm hiểu chi tiết giáo viên cho học sinh tìm hiểu bố cục văn bản và tiến hành vẽ sơ đồ theo 2 bước đó là vẽ nhánh chính trước sau đó vẽ nhánh phụ

Giáo viên đưa ra một từ khoá để nêu kiến thức của bài mới rồi yêu cầu học sinh vẽ BĐTD bằng cách đặt câu hỏi, gợi ý cho các em để các em tìm ra các tự liên quan đến từ khoá đó và hoàn thiện BĐTD Qua BĐTD đó học sinh sẽ nắm được kiến thức bài học một cách dễ dàng

Ví dụ 2:

Khi dạy văn bản Nam quốc sơn hà (Tiết 18, môn Ngữ văn lớp 7), sau

phần đọc và tìm hiểu chung, giáo viên có thể hỏi:

? Bố cục văn bản có thể chia mấy phần, nội dung các phần như thế nào? Điều cần ghi nhớ sau khi học xong một văn bản là gì?

Sau đó giáo viên vẽ mô hình BĐTD lên bảng BĐTD gồm 4 nhánh chính, ở mỗi nhánh có thể phân thành nhiều nhánh nhỏ tuỳ thuộc vào nội dung bài học Để có thể hoàn thiện được mô hình BĐTD của bài học, giáo viên sử dụng hệ thống câu hỏi định hướng để khai thác kiến thức Học sinh

sẽ dựa vào phần chuẩn bị văn bản để xác định các ý chính hai câu đầu, hai câu cuối, nghệ thuật, nội dung.) Tiếp tục gọi học sinh hoàn thành các nhánh của BĐTD bằng hệ thống câu hỏi nhỏ có tính gợi mở (nội dung chính của các câu, thái độ của tác giả như thế nào?) Phần nôi dung, nghệ thuật có thể viết hoặc không viết, BĐTD này giáo viên vẽ ở góc phải của bảng Cuối cùng giáo viên cho điểm học sinh và chốt sơ đồ như sau:

Ví dụ 3:

Khi dạy Tiết 90 văn bản Đức tính giản dị của Bác Hồ (Ngữ văn7) tôi sử

dụng BĐTD Trước khi lên lớp giáo viên yêu cầu học sinh tập vẽ sơ đồ ở nhà trước Ở trên lớp sau phần tìm hiểu chung vào phần tìm hiểu chi tiết, mục thứ

nhất là Những biểu hiện của đức tính giản dị, tôi hỏi:

? Đức tính giản dị của Bác được biểu hiện ở những khía cạnh nào? Hãy trình bày bằng BĐTD.

Tôi vẽ gợi ý từ khóa và 4 nhánh chính biểu hiện của đức tính giản dị sau

đó gọi học sinh điền nội dung theo gợi ý của tôi, học sinh khác nhận xét câu trả lời của bạn Cuối cùng tôi tiến hành dạy bài mới theo bản đồ đã vẽ, BĐTD đó như sau:

Hết mục thứ nhất, tôi chuyển sang mục hai tìm hiểu về nghệ thuật lập luận của văn bản và tổng kết

4.3 Dùng BĐTD để củng cố kiến thức :

Sau mỗi bài học, giáo viên hướng dẫn, gợi ý để học sinh tự hệ thống kiến thức trọng tâm, kiến thức cần nhớ của bài học bằng cách vẽ BĐTD Mỗi bài học được vẽ kiến thức trên một trang giấy rời rồi kẹp lại thành tập