Rồi trong cuốn “Hướng dẫn dạy học môn Ngữ Văn trung học cơ sở theo chươngtrình giáo dục phổ thông mới” do tác giả Đỗ Ngọc Thống chủ biên cũng đã khẳng địnhmột trong ba mục tiêu cụ thể củ
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Trong một buổi tập huấn “Phổ biến sáng kiến kinh nghiệm cấp thành phố” do Sở
giáo dục đào tạo tổ chức, tôi rất tâm huyết một câu nói từ hội nghị đó là: “Người thầy không phải là người dạy cho học trò nhiều tri thức mà phải là người dạy cho học trò con đường đến với tri thức” Vâng, câu nói đó đã cho thấy vai trò quan trọng của người thầy
cũng như vai trò quan trọng của phương pháp dạy học với cuộc sống và tương lai của mỗihọc trò Câu nói đó cũng thôi thúc trong tôi những nghĩ suy, trăn trở phải làm sao để cóthể hình thành cho học trò yêu của mình những con đường đến với tri thức?
Rồi trong cuốn “Hướng dẫn dạy học môn Ngữ Văn trung học cơ sở theo chươngtrình giáo dục phổ thông mới” do tác giả Đỗ Ngọc Thống chủ biên cũng đã khẳng địnhmột trong ba mục tiêu cụ thể của chương trình Ngữ Văn THCS mới là: Mục tiêu về nănglực sử dụng tiếng Việt, tiếp nhận văn học, cảm thụ thẩm mĩ, phương pháp học tập… Vậy
để đạt được mục tiêu môn học đó, mỗi giáo viên chúng ta phải thật sự nhận ra, tích cựcthực hiện phương pháp dạy học mới để phát huy năng lực của người học cũng như pháthuy những năng lực đặc trưng của môn Ngữ Văn: Năng lực ngôn ngữ, năng lực cảm thụthẩm mĩ và những năng lực gần gũi, cần thiết khác như: năng lực giao tiếp và hợp tác;năng lực tự chủ và tự học; năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo Để từ đây, các emkhông chỉ có những phẩm chất tốt đẹp: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, tráchnhiệm, bồi dưỡng tâm hồn, hình thành và phát triển cá tính… Bên cạnh đó, môn học Ngữvăn còn giúp học sinh khám phá bản thân và thế giới xung quanh, thấu hiểu con người, cóđời sống tâm hồn phong phú , có quan niệm sống và ứng xử nhân văn, có tình yêu đối vớitiếng Việt và văn học, có ý thức về cội nguồn và bản sắc dân tộc, góp phần giữ gìn vàphát triển các giá trị văn hóa Việt Nam cũng như hội nhập quốc tế và tiếp thu tinh hoavăn hóa nhân loại Mục tiêu này của môn Ngữ Văn cũng đã chi phối rất nhiều đến mỗigiáo viên chúng ta trong quá trình dạy học, trong mỗi giờ lên lớp, mỗi tiết học của họctrò…
Trang 2Một lí do nữa thôi thúc tôi thực hiện đề tài này đó là cần hướng tới những yêu cầucần đạt về năng lực văn học ở cấp Trung học cơ sở: Nhận biết được các loại văn bản vănhọc, phân tích được tác dụng của một số yếu tố hình thức thuộc mỗi thể loại văn học,trình bày được cảm nhận, suy nghĩ về tác phẩm văn học và tác động của tác phẩm với bảnthân; bước đầu tạo ra được một số sản phẩm có tính văn học… Để đạt được mục tiêu đókhông thể thiếu đi năng lực cảm thụ thơ văn!
Hơn nữa, chương trình học kì 2, phần văn bản của các em cũng có nội dung rất gầngũi, thiết thực với những câu chuyện, trang bút kí, những bài thơ hấp dẫn, lôi cuốn, dễtiếp cận, cảm thụ Và, sau một học kì làm quen với cấp học mới, các em đã quen vớiphương pháp, kĩ năng học Lúc này là thời điểm lí tưởng, là địa chỉ cụ thể có thể thựchiện khả năng hình thành và phát triển năng lực cảm thụ thơ văn!
Từ những lí do trên, bản thân tôi đã trăn trở, suy nghĩ và tìm kiếm cho mình nhữnggiải pháp cụ thể, đúc rút những kinh nghiệm hữu ích để có thể giúp cho các em học sinhlớp 6 mà tôi trực tiếp giảng dạy có thể hình thành và phát triển cho mình năng lực cảmthụ thơ văn Để từ đây, các em có thể có được phương pháp học, niềm yêu thích, sự say
mê với môn học hay cụ thể nữa đó là các em được bồi dưỡng cảm xúc, tình cảm, lí tưởng
để có thể phát triển và làm giàu thêm đời sống tinh thần, làm phong phú thêm, đẹp thêmđời sống tâm hồn và nhân cách!
II PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN THỰC HIỆN ĐỀ TÀI.
1 Phạm vi thực hiện:
- Chương trình bộ môn Ngữ Văn 6 phần văn bản truyện, kí, thơ hiện đại gồm có
10 văn bản (Bài học đường đời đầu tiên, Sông nước Cà Mau, Bức tranh của em gái tôi, Vượt thác; Đêm nay Bác không ngủ, Lượm, Mưa, Cô Tô, Cây tre Việt Nam, Lao xao); học
trong 15 tiết trong đó có 3 tiết đọc thêm Chương trình đã có sự sắp xếp để tích hợp vớiphần Tiếng Việt, Tập làm văn khá chặt chẽ
-Chương trình dạy bồi dưỡng nhu cầu buổi chiều, nhà trường cũng qui định có 5buổi (tương đương với 15 tiết) liên quan đến 10 văn bản- tác phẩm được học
- Chương trình ôn luyện cho học sinh tham dự thi Olimpic Ngữ văn 6 cấp huyện
Trang 3– Ngoài ra, phần truyện kí, thơ hiện đại này còn được phân bố tích hợp với tập làmvăn: phần văn tự sự, phần văn miêu tả cả kì 1 và kì 2, phần Tiếng Việt như: So sánh; nhânhóa; ẩn dụ; hoán dụ; Tập làm thơ 4,5 chữ; Câu trần thuật đơn có từ là; Câu trần thuật đơnkhông có từ là; Các thành phần chính của câu; Dấu câu….
-Như thế, phạm vi của đề tài được thực hiện trong 45 tiết học cả buổi sáng và buổichiều (Chưa kể phần tích hợp trong các tiết Tiếng Việt, tập làm văn )
III PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:
-Để thực hiện đề tài tôi đã sử dụng các phương pháp: thống kê, khảo sát, quan sát, điềutra, phân loại, phân tích, tổng hợp, thực nghiệm
Trang 4“Khi đọc, tôi không chỉ thấy dòng chữ mà còn thấy cảnh tượng ở sau dòng chữ, trí tưởng tượng nhiều khi dẫn tôi đi rất xa, vẽ thêu ra lắm điều thú vị”
Ví dụ: Nhà văn Hoàng phủ Ngọc Tường đã từng nhớ lại: “Dế Mèn phiêu lưu kí”
giúp tôi phát hiện tình bạn như một sức mạnh kì diệu của tâm hồn… Khi đói quá, sắpchết Dế Trũi đã đưa càng cho Dế Mèn ăn, đề nghị bạn ăn lấy thịt mình để mà sống Tôinhận ra rằng, chính Mèn và Trũi mới là nhân vật của tâm hồn tôi, đã làm tôi chảy nước
mắt.” Hay, nhà thơ Hữu Thỉnh cũng tâm sự: “ Hồi nhỏ, khi đọc bài ca dao: Giã ơn cái cối cái chày/ nửa đêm gà gáy có mày, có tao/ Giã ơn cái cọc bờ ao/ Nửa đêm gà gáy có tao,
có mày” thì trái tim non nớt của tôi láng máng nhận ra vị đắng của cuộc đời đi ở xưa kia.
Khi đó, tôi chưa hiểu hết ý nghĩa của câu ca, nhưng tôi thấy nó thật gần gũi Cái cối, cáichày, cái cọc bờ ao, những thứ ấy quá quen thuộc với tôi nhưng cứ lạ mãi, tại sao nó lạitrở thành tiếng nói buồn tủi, bắt ta phải thương xót cảm thông? Trí tưởng tượng của tôiphát ra một bóng người cô độc, bị vắt kiệt sức, bị ném xuống tận đáy, bị loại ra khỏi cáithế giới người, chỉ còn biết thui thủi một mình thổ lộ tâm tư cùng những vật vô tri, vôgiác…” Đó chính là những cảm xúc, những rung động, cảm nhận, tưởng tưởng…, sốngcùng tác phẩm Đó cũng là cảm thụ văn học
Cảm thụ văn học có tác dụng như thế nào? Trước hết nó giúp các em phát triểnnăng lực xúc cảm, biết yêu thương nhiều hơn, cảm thông đồng cảm nhiều hơn với cuộcđời Giúp các em hiểu và yêu văn chương hơn, và khi đó chắc chắn các em sẽ học tốt hơnmôn Ngữ Văn, đặc biệt giúp các em hiểu, yêu cuộc sống và sống tốt hơn…
Trang 5Dạy học sinh biết cảm thụ thơ văn, ta không chỉ giúp các em phát huy những năng lực
chung như: năng lực tự chủ và tự học; năng lực giao tiếp và hợp tác; năng lực giải quyếtvấn đề và sáng tạo Mà còn phát huy năng lực đặc thù của bộ môn như:
*Năng lực ngôn ngữ:
Năng lực ngôn ngữ thể hiện chủ yếu ở việc sử dụng tiếng Việt, sử dụng ngôn ngữ
tự nhiên qua giao tiếp hàng ngày, thể hiện qua các kĩ năng đọc, viết, nói và nghe các vănbản thông thường năng lực này được hình thành dần qua từng lớp và khối lớp Ban đầuhọc sinh sử dụng ngôn ngữ một cách quán tính, sau đó mới tiến hành sử dụng một cách
có ý thức Và chương trình Ngữ văn 6 đã cung cấp một số kiến thức ngôn ngữ nền tảng
để người học có thể sử dụng trong việc thực hành đọc- hiểu, viết, nói và nghe các kiểuloại văn bản Cảm thụ tốt các văn bản của chương trình nói chung và phần truyện, kí, thơhiện đại nói riêng người học sẽ biết sử dụng ngôn ngữ một cách hiệu quả, truyền cảm,gây được ấn tượng và phát huy được khả năng giao tiếp
*Năng lực văn học:
Năng lực văn học là năng lực tiếp nhận, giải mã cái hay, cái đẹp của văn bản vănhọc, thể hiện chủ yếu ở việc học sinh biết đọc hiểu ngôn từ nghệ thuật thông qua các vănbản văn học; nhận biết, lí giải, nhận xét và đánh giá những đặc sắc về hình thức văn bảnvăn học, từ đó biết tiếp nhận đúng và sáng tạo các thông điệp nội dung (nghĩa, ý nghĩa,chủ đề, tư tưởng, cảm xúc ) Năng lực văn học còn thể hiện ở khả năng tạo lập văn bản,biết cách biểu đạt (viết và nói) kết quả cảm nhận, hiểu và lí giải giá trị thẩm mĩ của vănbản văn học, bước đầu có thể tạo ra các sản phẩm văn học…
Muốn hình thành và phát triển năng lực văn học và năng lực ngôn ngữ phải thôngqua các kĩ năng: đọc, viết, nói, nghe từ các văn bản mà mình cảm thụ được
*Năng lực cảm thụ thẩm mĩ:
Năng lực thưởng thức văn học, cảm thụ thẩm mĩ là khả năng của mỗi cá nhân trongviệc nhận ra được các giá trị thẩm mĩ của tác phẩm, sự vật, hiện tượng, con người vàcuộc sống thông qua những cảm nhận, rung động trước cái đẹp và cái thiện, từ đó biếthướng những suy nghĩ, hành vi của mình theo cái đẹp, cái thiện Năng lực cảm thụ thẩm
mĩ là năng lực đặc thù, quan trọng của môn học Ngữ văn Năng lực cảm thụ thẩm mĩđược thể hiện ở những phương diện sau:
– Cảm nhận vẻ đẹp của ngôn ngữ văn học, biết rung động trước những hình ảnh, hìnhtượng được khơi gợi trong tác phẩm về thiên nhiên, con người, cuộc sống qua ngôn ngữnghệ thuật
Trang 6– Nhận ra được những giá trị thẩm mĩ được thể hiện trong tác phẩm văn học: cái đẹp, cáixấu, cái hài, cái bi, cái cao cả, cái thấp hèn,… Từ đó cảm nhận được những giá trị tưtưởng và cảm hứng nghệ thuật của nhà văn được thể hiện qua tác phẩm.
– Cảm, hiểu được những giá trị của bản thân qua việc cảm hiểu tác phẩm văn học; hìnhthành và nâng cao nhận thức và xúc cảm thẩm mĩ của cá nhân; biết cảm nhận và rungđộng trước vẻ đẹp của thiên nhiên, con người, cuộc sống; có những hành vi đẹp đối vớibản thân và các mối quan hệ xã hội; hình thành thế giới quan thẩm mĩ cho bản thân quaviệc tiếp nhận tác phẩm văn chương Như thế, từ việc tiếp xúc với các văn bản văn học,
HS sẽ biết rung động trước cái đẹp, biết sống và hành động vì cái đẹp, nhận ra cái xấu vàphê phán những hình tượng, biểu hiện không đẹp trong cuộc sống, biết đam mê và mơước cho cuộc sống tốt đẹp hơn
2 Cơ sở thực tiễn của vấn đề:
- Ngay từ thuở còn nằm trong nôi, mỗi chúng ta đã được đắm chìm trong lời ru,câu hát, những câu chuyện cổ tích của bà, của mẹ Khi đến trường Mầm non, chúng ta
được các cô cho học những tiết “Làm quen với văn học” qua những bài thơ, những câu
chuyện gần gũi, thân thương Khi vào trường Tiểu học cũng vẫn được tiếp xúc, cảm thụvới những bài Tiếng Việt xinh xắn, đáng yêu mà sâu sa, kì diệu Lên cấp 2, cấp 3 là
những văn bản thật sinh động, hấp dẫn hàm chứa nhiều ý nghĩa nhân văn… Như thế, một
trong những điều đem lại cho con người niềm vui sống là: biết cảm nhận cái hay, cái đẹp,
ý nghĩa cuộc đời qua những áng thơ văn Dù sau này con người ấy có theo nghề nào đi
chăng nữa Vì trong các tác phẩm văn chương, cuộc sống đã được kết tinh thành “cái đẹp” qua tài năng và tình cảm, tâm huyết của người viết Bởi thế dạy cho học sinh biết
cảm thụ thơ văn ngay từ khi vào lớp 6 là một yêu cầu vô cùng quan trọng và cẩn thiết
Khi các em lên đến lớp 6 là các em bắt đầu đến với một cấp học mới với nhữngthay đổi hoàn toàn mới lạ từ phương pháp đến kiến thức Đây là lúc mà mỗi giáo viênNgữ văn chúng ta không thể không chú ý đến việc dạy học sao cho hiệu quả giúp các emđược làm quen, nhận thức, cảm thụ được những cái hay, cái đẹp của văn chương để từđây các em có thể hình thành và phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ để có thể vững vàngbước đi trên con đường cảm thụ văn chương một cách tự tin, say mê và cũng để tậnhưởng niềm hạnh phúc tinh thần trong cuộc sống
Khi cảm thụ văn chương tốt, đời sống tâm hồn các em sẽ giàu có hơn, trái tim các
em sẽ biết yêu thương và rung động nhiều hơn Thông qua việc tiếp cận với cảm thụ, vớicác hình tượng nghệ thuật trong các văn bản, các em sẽ được hình thành, phát triển khả
Trang 7năng đọc, cảm thụ, phân tích , đánh giá văn học; tư duy hình tượng; cảm xúc thẩm mĩ vàđịnh hướng thị hiếu lành mạnh, góp phần hoàn thiện nhân cách, sáng tạo nghệ thuật Tuynhiên, tất cả các biểu hiện của năng lực văn học sẽ được hình thành qua các kĩ năng đọc,viết, nói, nghe… Và rồi những trạng thái rung động trực tiếp của con người trước cáchiện tượng thẩm mĩ khách quan trong thế giới tự nhiên, trong đời sống, trong nghệ thuật.
Khi đó tự nó sẽ hình thành năng khiếu văn chương…
Tuy nhiên trong thực tế, chúng ta thấy còn một số học sinh lười học, mải chơi,chưa tập trung Nhiều học trò còn giữ thói quen học tập ở tiểu học, chưa biết cách tự học;ngại học văn, ngại đọc và làm văn nhất là những tác phẩm truyện có dung lượng khádài…
Qua thực tế giảng dạy, đặc biệt khi dạy Ngữ Văn 6, qua các văn bản truyện, kí hiệnđại, học sinh có định hướng phát triển tốt năng lực cảm thụ, song còn 1 số học sinh rụt
rè, chưa tự tin phát biểu trước sự cảm nhận, chưa dám nói lên những suy nghĩ, nhận xét,cảm xúc của mình Kĩ năng giao tiếp còn kém, năng lực phản biện còn hạn chế…
Đứng trước điều đó, tôi đã thực hiện một bài tập khảo sát ngắn như sau:
Đọc kĩ văn bản “Bài học đường đời đầu tiên” (Trích “Dế Mèn phiêu lưu kí”- Tô Hoài) và
cho biết:
a/ Ai là người kể chuyện? Điều đó có tác dụng gì?
b/ Tác giả đã miêu tả ngoại hình, hành động của Dế Mèn qua những từ ngữ nào?Việc miêu tả đó cho thấy thái độ và tính cách ra sao? Cảm xúc và ấn tượng của em về những
từ ngữ, hình ảnh, biện pháp nghệ thuật mà tác giả sử dụng trong đoạn văn?
c/ Thái độ đối xử của Mèn với Choắt như thế nào?Tìm những từ ngữ miêu tả tâm trạng của Dế Mèn khi chứng kiến cái chết của Dế Choắt? Em hình dung như thế nào về tâm trạng của Dế Mèn trong đoạn văn?
d/ Viết đoạn văn (khoảng 10-12 câu), nêu cảm nghĩ của em về nhân vật Dế Mèn?
e/ Hãy kể lại một trải nghiệm – một bài học đường đời đầu tiên- của em?
Kết quả: Hầu hết các em trả lời:
a/ Đúng người kể chuyện mà không nêu đúng tác dụng (Kể theo ngôi 1, tạo sự gần gũigiữa người kể và bạn đọc; tạo sự thuận lợi trong việc thể hiện tâm trạng, ý nghĩ, thái độcủa nhân vật đối với những gì xảy ra xung quanh và đối với chính mình )
b/ Tìm đúng những từ ngữ miêu tả ngoại hình, hành động mà không phân tích được đặc
sắc nghệ thuật (dùng nhiều tính từ, động từ, từ láy và nghệ thuật nhân hóa tài ba khiến
Trang 8nhân vật hiện lên chân thực, sinh động…) Cảm xúc và ấn tượng về cách sử dụng từ ngữ
chưa rõ ràng, còn chung chung…
c/ Tìm được từ ngữ miêu tả thái độ, tâm trạng nhưng không hình dung được tâm trạngcủa Dế Mèn
d/ Hầu hết, các em không trả lời đúng mà chỉ trả lời chung chung, không nêu rõ đượccảm nhận về nhân vật (Vừa đáng yêu ở ngoại hình đẹp cường tráng, mạnh mẽ, hùngdũng, nhưng đáng trách ở thái độ kiêu căng, ngông cuồng, tự phụ, xem thường mọingười Nhưng cuối cùng biết ân hận, ăn năn- một trong những điều không thể thiếu giúpcon người trưởng thành và nhận ra nhiều bài học sâu sắc… )
e/ Học sinh kể lại trải nghiệm một cách hời hợt, thiếu cảm xúc…
*Sè liÖu thèng kª : ®iÓm kh¶o s¸t cña häc sinh 2 lớp như sau:
sè
Sèbµi
§iÓmgiái
§iÓm kh¸ §iÓm TB §iÓm yÕu Trªn
II BIỆN PHÁP CỤ THỂ ĐỂ THỰC HIỆN VẤN ĐỀ:
1 Giúp các em tự biết cách soạn bài ở nhà để phát triển năng lực tự học, tự cảm thụ:
- Ngay từ đầu năm học, khi làm quen với các em, ta cần giúp các em có cách soạn
văn sao cho hiệu quả Đây là điều rất cần thiết để giúp các em tự học, tự cảm thụ mônNgữ Văn Bởi khi ở cấp Tiểu học nhiều em không quan tâm hoặc rất ngại chuẩn bị bài ởnhà trước khi đến lớp Có nhiều em vì sợ cô giáo kiểm tra nên chuẩn bị một cách chiếu
lệ, chống đối Đối với môn Ngữ Văn chuẩn bị bài là một khâu rất quan trọng, nó chẳngnhững tạo cho các em ý thức tự học mà còn giúp các em có được những cảm xúc, cảmtính ban đầu với nhân vật, với nội dung, nghệ thuật, câu chữ, hình ảnh có trong tác phẩm
Để từ đó khi lên lớp, chẳng những các em có thể tiếp thu bài trên lớp một cách dễ dàng
mà còn khắc sâu, có thêm những cảm xúc sâu sắc về tác phẩm Vậy làm thế nào để chuẩn
bị bài một cách hứng thú, hiệu quả Đây là cách mà tôi đã ứng dụng và giúp các em soạn
Trang 9phần văn bản ngay từ những tiết đầu tiên khi bước vào cấp học mới với các bước cụ thểnhư:
+Chú ý đọc kĩ và ghi lại những nét chính về hoàn cảnh sáng tác, xuất xứ; giúp ích
cho việc cảm thụ đánh giá tác phẩm
+Xác đinh thể loại Mỗi thể loại có đặc trưng riêng, cần hiểu nó để có cái nhìn sâu
hơn về tác phẩm
+Đọc nhiều lần (khoảng 5 lần) văn bản và tìm ra cách đọc
+Tóm tắt truyện, tập đọc diễn cảm thơ
+Tìm bố cục: Chia đoạn và tìm ra nội dung chính của từng đoạn
+Nêu rõ nhận xét, ấn tượng, cảm xúc khái quát của mình về văn bản
II Trả lời câu hỏi phần : “Đọc, hiểu văn bản”:
+Trả lời theo cá nhân, suy nghĩ sau khi đọc nhiều lần văn bản
III Thắc mắc cần giải đáp:
+Ghi lại những băn khoăn, thắc mắc của mình về tác phẩm để hỏi bạn, hỏi cô (Chi tiếtkhó, tên văn bản, suy nghĩ về nhân vật…)
VD: Sau khi học văn bản “Con Rồng, cháu Tiên” em có băn khoăn muốn biết thêm về ý
nghĩa tên các nhân vật như: Lạc Long Quân, Âu Cơ…?
IV Những sáng tạo hoặc vận dụng riêng của em:
-VD: kể lại truyện theo ngôi kể mới, kết cục mới, tưởng tượng một cuộc gặp gỡ hay nóichuyện với nhân vật nào đó trong tác phẩm Kể lại truyện bằng thơ, kể lại bài thơ bằngcâu chuyện, vẽ tranh minh họa một chi tiết mình thích Liên hệ phẩm chất, tính cách của
nhân vật, tình huống câu chuyện, bài thơ vào cuộc sống…(VD: Từ 2 nhân vật trong văn bản “Sơn tinh, Thủy Tinh”, có thể rút ra bài học về: sự đúng giờ, đúng hẹn để thành công,
dành chiến thắng; biết kiềm chế cảm xúc, không nên ghen tị…
Rồi đến học kì 2, khi các em đã quen với phương pháp soạn bài, học bộ môn là lúc các
em được tiếp xúc với các tác phẩm truyện, kí, thơ hiện đại, chúng ta phải chú ý hướng dẫncác em cách tiếp cận văn bản hiện đại Cần dành thời gian hướng dẫn các em ngoài việc
soạn bài kĩ càng, theo đúng các yêu cầu với 4 bước cụ thể như trên, cần nhấn mạnh, lưu ý
thêm với các em về kĩ năng đọc hiểu một văn bản truyện nói chung và truyện hiện đại nói
riêng, ngoài việc nắm chắc những thông tin về tác giả, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm, ta cần nắm được cốt truyện; phân tích, nêu cảm nghĩ về nhân vật chính; xác định và chỉ ra được tác dụng của ngôi kể; giải thích ý nghĩa nhan đề; phân tích được một số chi tiết
Trang 10(đoạn văn đặc sắc) khắc họa nhân vật, cảnh vật…Ghi lại những ảnh hưởng, tác động từ tác phẩm truyện đến cuộc sống, suy nghĩ của em? Liên hệ với thực tế những tình huống, vấn đề đặt ra từ câu chuyện?
Khi soạn hay muốn đọc hiểu một văn bản thơ ngoài việc trả lời các câu hỏi trong phầnđọc hiểu văn bản của sách giáo khoa, cần trả lời thêm được các câu hỏi:
+Bài thơ viết về con người, sự vật nào?
+Qua đó bài thơ muốn gửi gắm điều gì? Thông điệp sâu kín nào?
+Nội dung thông điệp đó được nhà thơ thể hiện bằng những hình thức nghệ thuật độc đáo ra sao?
+Tình cảm, cảm xúc của người viết ở bài này là gì?Được thể hiện như thế nào?Có ý nghĩa gì?
+Bài thơ có tác động gì tới tâm hồn, tình cảm, suy nghĩ, hành vi và lối sống của em không?
+Muốn hiểu, đánh giá được giá trị của bài thơ nên bắt đầu từ đâu và cần chú ý những gì?
Các câu hỏi này được biến thành những phiếu học tập cụ thể Chú ý giao bài vớinhững yêu cầu của từng tiết học không chỉ theo phiếu học tập mà còn có những câu hỏithảo luận nhóm, bài tập theo dự án… Tạo thành thói quen, thành kĩ năng để các em có thể
có thêm những chìa khóa giúp cảm thụ sâu hơn văn bản; thành thục dần với việc khám phátác phẩm truyện, kí, thơ…
2 Luôn tạo cho các em sự hứng thú khi tiếp xúc với thơ văn; biết gắn thơ văn với đời sống để có thêm vốn sống, vốn hiểu biết từ thực tế và văn học mới có thể nâng cao năng lực cảm thụ thơ văn:
Ngay từ những ngày đầu vào lớp 6, các em còn rất non nớt, ngây thơ khi phải tiếpxúc với một cấp học mới, một chương trình mới, với những tiết học cụ thể Lúc này làthời gian tốt nhất để chúng ta giúp các em trau dồi hứng thú khi tiếp xúc với thơ văn.Giáo viên chúng ta sẽ lôi cuốn các em bằng những bài (đoạn) thơ hay, xúc động; nhữngcâu chuyện bổ ích, lí thú Cho các bạn biết đọc diễn cảm, đọc to lên; cho các em tự tómtắt, kể lại một cách sáng tạo những câu chuyện được học Trong các giờ học để các em tự
do nêu cảm nhận, suy nghĩ về các hình ảnh chi tiết nghệ thuật có trong văn bản (Ví dụ:
Chi tiết Dế Mèn đứng trước nấm mồ của Dế Choắt (Bài học đường đời đầu tiên- Tô Hoài; Người anh đứng trước tâm trạng của cô em gái (Bức tranh của em gái tôi- Tạ Duy Anh)… Thậm chí cho các em tự chuyển thể thành những kịch bản, tiểu phẩm từ những
câu chuyện được học Nhiều học sinh tỏ ra rất hào hứng, mong chờ đến tiết Ngữ Văn Đóchính là những biểu hiện ban đầu của hứng thú, mỗi giáo viên chúng ta cần giữ gìn vànuôi dưỡng để nó phát triển liên tục, mạnh mẽ, đến mức say mê
Trang 11Tuy nhiên, cũng có những học sinh chưa thích văn thơ, thiếu sự say mê cần thiết;thậm chí, có những em còn chưa biết đọc lưu loát được văn bản Khi đó các em sẽ khó
có nguồn cảm xúc, chưa thể xúc động thật sự với những gì đẹp đẽ, sâu xa, lí thú quanhững trang văn Lúc này, đòi hỏi mỗi giáo viên chúng ta phải có sự kiên trì Phải độngviên, giao bài tập cá nhân, bài tập cho các nhóm và dành ra khoảng 5- 7 phút đầu giờ để
kiểm tra, nhận xét, tuyên dương các em Phải thật sự bền bỉ bởi: “Nếu không “làm thân” với văn thơ thì không nghe được tiếng lòng chân thật của nó Muốn “làm thân” với văn thơ, chính ta cũng phải có tấm lòng chân thật, có tình cảm thiết tha, yêu quí văn thơ… (Lê Trí Viễn).
Tóm lại chỉ khi tạo cho các em niềm hứng thú khi tiếp xúc với văn thơ, các em sẽvượt qua được khó khăn, trở ngại, cố gắng luyện tập để cảm thụ văn học tốt và học giỏimôn Ngữ Văn Có khi chỉ đơn giản là giúp các em biết đọc diễn cảm một văn bản; biếtchăm chú lắng nghe để tìm hiểu cái đẹp của thiên nhiên, của cuộc sống, của thơ văn; tậpdùng từ ngữ cho đúng và hay; nói viết thành câu cho rõ ý, sinh động… đó đều là giúp các
em phát triển về năng lực cảm thụ văn học Từ đây các em có nhận thức đúng, tình cảmđẹp, từ đó đến với văn học một cách tự giác, say mê Đây là yếu tố không thể thiếu củacảm thụ văn học
Bên cạnh đó, cảm thụ văn học là quá trình nhận thức có ảnh hưởng bởi “vốn sống”của mỗi người Cái “vốn” ấy trước hết được tích lũy bằng những hiểu biết và cảm xúccủa bản thân qua sự hoạt động, quan sát và những trải nghiệm hàng ngày trong cuộcsống Đặc biệt trong chương trình kì 2, phần văn miêu tả cũng có đến 6 tiết học liên quantrực tiếp và nhiều tiết khác liên quan gián tiếp đến sự quan sát, so sánh, nhận xét trongvăn miêu tả Bởi thế ta cần hướng cho các em nâng cao kĩ năng quan sát, nhận xét, liên hệ
từ văn chương đến cuộc sống của thực tế của các em Thực tế có những cảnh vật, conngười, sự việc diễn ra quanh ta tưởng chừng như rất quen thuộc, nhưng nếu ta không chú
ý quan sát, nhận xét để có cảm xúc và ghi nhớ (hoặc ghi chép lại) thì chúng ta sẽ khôngthể làm giàu thêm vốn hiểu biết về cuộc sống quanh ta Chính vì vậy, tập cho học sinhquan sát thường xuyên, quan sát bằng nhiều giác quan (mắt nhìn, tai nghe, tay sờ, mũingửi ) là một thói quen rất cần thiết của mỗi học sinh Nếu không quan sát, các em khôngthể có vốn sống và khi đó các em sẽ có sự “tùy tiện”, thiếu chính xác trong quá trình tạo
lập văn bản nói, viết Điều đó dẫn đến trường hợp có học sinh viết: “Trời cuối tháng, trăng sáng vằng vặc, chi chít muôn ngàn vì sao lấp lánh”; “Con lợn nhà em có 4 cái chân to bằng 4 cái ống điếu”; …
Trang 12Nhưng quan sát như thế nào mới có kết quả tốt và phục vụ cho việc tích lũy “vốnsống”, vốn văn chương? Nhà văn Tô Hoài- người nổi tiếng về tài quan sát và miêu tả đã
mách giùm các em kinh nghiệm như sau: “Quan sát giỏi phải tìm ra nét chính, thấy được tính riêng, móc được những ngóc ngách của sự vật, của vấn đề Nhiều khi chẳng cần dàn
đủ sự việc, chỉ cần chép lại những đặc điểm mà mình cảm nhất như: một câu nói lột tả tính nết, những dáng người và hình bóng, tiếng động, ánh đèn, nét mặt, một trạng thái tư tưởng do mình đã khổ công nhìn, nghe, nghĩ mới bật lên và khi thấy bật lên được thì thích thú, hào hứng, không ghi không chịu được”.
Quan sát nhiều, quan sát kĩ chẳng những giúp cho các em viết được bài văn hay màcòn tạo điều kiện để cho các em cảm nhận được vẻ đẹp của thơ văn một cách tinh tế, sâusắc Khi cố công giúp học sinh quan sát cũng là chúng ta đang hướng đến dạy học pháttriển năng lực Bởi mục tiêu cuối cùng của dạy học phát triển năng lực không phải là hệthống kiến thức, là khối lượng nội dung, là biết thật nhiều… mà mỗi khi dạy một vấn đề,một kiến thức nào đó, người giáo viên cần phải xác định rõ: dạy cái này để làm gì? giúpích gì cho người học; những hiểu biết ấy có thể vận dụng vào những tình huống nào trongcuộc sống? Người học cũng phải luôn tự đặt câu hỏi tương tự và tự tìm hiểu trả lời, khi
đó học sinh mới có năng lực để sống tốt hơn, làm việc hiệu quả hơn, đáp ứng được nhữngyêu cầu của xã hội đang thay đổi từng ngày Chỉ khi giúp các em biết liên hệ, quan sát từtác phẩm, quan sát từ đời sống… các em mới hiểu về cuộc sống, để không chỉ được mởmang kiến thức mà còn hiểu cách tìm ra tri thức đó; biết tri thức đó giúp được gì chomình để tiến xa hơn trong tương lai
Ví dụ: Khi dạy về văn bản “ Bài học đường đời đầu tiên” (Trích “Dế Mèn phiêu lưu
kí”-Tô Hoài), ta có thể gợi dẫn để các em có thêm năng lực quan sát, cảm nhận, liên hệ với
đời sống hàng ngày bằng những câu hỏi gần gũi như: Em đã từng làm chuyện gì khiến mình phải tiếc nuối, ân hận không? Em có thể chia sẻ câu chuyện và cảm xúc của mình trước sự việc đó với các bạn không? Khi học sinh kể lại những trải nghiệm đó, ta không
quên dạy các em cách lồng ghép cảm xúc của mình khi kể cũng như cách sử dụng ngônngữ sao cho truyền cảm phù hợp, lô gíc Người nghe cũng cần sử dụng những ánh mắt,
thái độ thân thiện, đồng cảm, tích cực… và trả lời được câu hỏi: Em thích điều gì nhất trong phần trình bày của bạn? Nếu có thể, em muốn thay đổi điều gì nhất trong phần trình bày này? Đó chính là sự quan sát và lồng ghép thiết thực nhất.
Trang 13Hay dạy văn bản “Bức tranh của em gái tôi”- Tạ Duy Anh, ta cũng có thể đưa những bài
tập dưới dạng phiếu học tập để học sinh vừa có thêm tâm thế tiếp nhận bài học, vừa đượcgắn liền bài học với những vốn sống, những trải nghiệm từ thực tế của các em như:
Phiếu 1: Ghi lại một cách chân thực thái độ, suy nghĩ của em bằng cách chọn một trong các phương án sau:
1 Khi một người thân (anh, chị, em ruột …), hoặc bạn cùng lớp đạt thành tích thực sự xuất sắc, cảm xúc của em như thế nào?
A Vui mừng B Khó chịu C Buồn bã D Khác…
2 Khi một người mà em không/ ít yêu mến, thậm chí còn ghét, đưa ra những nhận xét tốt
về em trước mặt mọi người, em sẽ:
A Cảm ơn B Hối hận C Dửng dưng D Khác…
3 Sẵn sàng chỉ ra những điều chưa hoàn hảo của mình là hành động:
A Nên làm Vì………
B Không nên làm Vì………
Phiếu 2: Học sinh thực hiện một trong hai bài yêu cầu sau:
1.Viết một bức thư, gửi cho bố/ mẹ hoặc người thân trong gia đình về cảm giác của emkhi bị/ được so sánh với người khác?
2 Hãy thử cố gắng tìm và ghi lại một/ một số điều tốt đẹp của một người bạn hoặc mộtngười ở xung quanh mà em chưa yêu mến…
Như thế, thông qua văn bản được học, các em được tiếp xúc, được khơi dậy niềmhứng thú, nhu cầu, nguyện vọng, ảnh hưởng đến cách xử thế của từng em Bởi học tập làmột hoạt động nhằm vào kiến thức, kĩ năng… Ta phải để các em hiểu biết, tiếp thu vàđưa kiến thức, kĩ năng vào vốn sống, vốn kinh nghiệm của bản thân, tức là lĩnh hội kiếnthức, kĩ năng đó Học sinh lĩnh hội văn chương là một hoạt động tinh thần và được xácđịnh do tính đặc thù của tác phẩm văn chương Học sinh phải bằng trí trưởng tượng, ócliên tưởng của mình để hiểu và hình dung cụ thể những điều được miêu tả trong tácphẩm văn chương Qua mỗi tác phẩm, các em tìm thấy những kiểu mẫu người, những suynghĩ và hành động, cách giải quyết những vấn đề trong cuộc sống của mỗi tác giả Các
em học cách ứng xử giao tiếp trong cuộc sống, trong xã hội từ tác phẩm, từ đó mở rộngthế giới tinh thần, phát triển ở bản thân hiểu biết, kiến thức, cảm xúc… cũng như nănglực giao tiếp, những kĩ năng sống một cách gần gũi, tự nhiên mà hứng thú
Bên cạnh việc giúp các em nhận ra phải biết gắn văn chương với hiểu biết về thực
tế cuộc sống- phải biết gắn liền văn học với đời sống, ta cũng cần để các em biết muốn
Trang 14tích lũy về vốn sống, vốn hiểu biết không thể không thông qua việc đọc sách thườngxuyên Khi dạy đến thể loại nào, tác phẩm nào, chúng ta cần cố gắng giới thiệu nhữngcuốn sách phù hợp, cho các em sưu tầm, lên thư viện trao đổi nhau để tự tìm ra nhữngđiều bổ ích và lí thú trong sách Khi đọc sách, cần hướng các em biết tập trung tư tưởngcao, luôn suy nghĩ về những điều đang đọc để thấy cái hay, cái đẹp của tác phẩm Ghi lại,trao đổi cùng nhau những điều cảm nhận được, hay nói khác đi là “sống” cùng với nhânvật, biết vui-buồn-sướng-khổ hay yêu-ghét…; đồng thời cảm nhận được những hình ảnhđẹp, những câu văn hay, những chi tiết xúc động… Khi đó, tầm nhìn của các em sẽ được
mở rộng và khơi sâu, những cảm xúc, suy nghĩ sẽ sâu sắc hơn Khi đó chắc chắn năng lựccảm thụ văn học của các em sẽ được hình thành và phát triển
Ví dụ: Khi đọc tác phẩm “Dế Mèn phiêu lưu kí” của Tô Hoài, một em học sinh lớp 6a1 đã viết: “Em vô cùng thương sót và cảm phục nhân vật Dế Choắt Chú ta luôn biết mình sức yếu, biết nhún nhường Những lời nói của chú với Dế Mèn, với Chị Cốc thật
từ tốn, lịch sự Ngay cả khi đứng trước cái chết do Mèn gây ra cho mình, câu ta vẫn nhã nhặn: “Thôi tôi ốm yếu quá rồi, chết cũng được Nhưng trước khi chết tôi khuyên anh: -Ở đời mà có thói hung hăng, bậy bạ, có óc mà không biết nghĩ, sớm muộn cũng mang vạ vào mình đấy” Phải chăng vì điều đó đã khiến cho Mèn thật sự ăn năn, hối hận vô cùng
và nhận ra bài học khắc cốt ghi tâm trong cuộc đời Em hiểu ra rằng : trong cuộc sống, chỉ có sự chân thành mới có giá trị cảm hóa thật sâu sắc… ”.
Cũng cần phải nói thêm rằng, khi đọc thơ văn các em không chỉ biết rung cảmcùng tác phẩm mà còn phải biết chọn lọc, ghi chép công phu để thu nhận, tích lũy nhữngđiều bổ ích, làm giàu thêm “vốn sống” Giúp các em tập cho mình thói quen ghi vào “Sốtay tiếng Việt và Văn học” những từ ngữ hay, hình ảnh đẹp, câu thơ, đoạn văn mà mìnhthích thú hoặc cảm nhận được để trau dồi năng lực cảm thụ văn học cho bản thân
3 Nắm vững kiến thức cơ bản về tiếng Việt:
Để các em có thể trau dồi năng lực cảm thụ văn học, ta cần định hướng và cónhững biện pháp cụ thể để học sinh nắm vững được những kiến thức tiếng Việt liên quan
có trong chương trình Bằng việc đan xen những bài tập trong các buổi bồi dưỡng nhucầu, trong các tiết Tiếng Việt ta giúp các em có thêm những hiểu biết về từ, các loại từ,các từ loại, các biện pháp tu từ Chỉ khi nắm vững, hiểu rõ, các em mới có thể hiểuđược nội dung, nghệ thuật của văn bản được đọc
Ví dụ: Đọc kĩ đoạn văn sau và trả lời câu hỏi:
Trang 15“Đôi càng tôi mẫm bóng, những cái vuốt ở chân, ở khoeo cứ cứng dần và nhọn hoắt Thỉnh thoảng, muốn thử sự lợi hại của những chiếc vuốt, tôi co cẳng lên đạp phanh phách vào các ngọn cỏ Những ngọn cỏ gãy rạp y như có nhát dao vừa lia qua Đôi cánh tôi trước kia ngắn hủn hoẳn bây giờ đã thành cái áo dài kín xuống tận chấm đuôi Đầu tôi to ra và nổi từng tảng trông rất bướng Hai cái răng đen nhánh lúc nào cũng nhai ngoàm ngoạp như hai lưỡi liềm máy làm việc (…)Tôi đi đứng oai vệ Mỗi bước đi, tôi làm điệu dún dẩy các khoeo chân, rung lên, rung xuống hai chiếc râu cho
ra kiểu cách con nhà võ Tôi tợn lắm, dám cà khịa với tất cả bà con trong xóm … (“Bài
học đường đời đầu tiên”- Tô Hoài)
a/ Xếp các từ in đậm vào các cột: từ đơn, từ ghép, từ láy?
b/ Giải thích nghĩa của các từ láy và nhận xét tác dụng của các từ láy trong đoạn văn? Khi các em tìm đúng, giải thích được các từ láy Giáo viên chúng ta có thể nói thêm vềcách sử dụng từ láy, từ ghép trong giao tiếp Cái hay của việc sử dụng từ láy trong đoạnvăn nói triêng và trong văn bản nói chung…
Không chỉ nắm vững kiến thức về từ ngữ, khi nắm vững kiến thức Ngữ pháp TiếngViệt, các em không chỉ nói, viết tốt mà còn có thể cảm nhận được nét đẹp của nội dungqua những hình thức diễn đạt sinh động và sáng tạo Qua những câu văn, câu thơ đặc biệt,dài, ngắn bất thường, hay cách sử dụng đảo ngữ, sử dụng các kiểu câu…
Ví dụ: Khi dạy văn bản “Lượm”-Tố Hữu ta có thể cho học sinh bài tập liên quan đến câu
từ, cấu trúc của câu thơ, khổ thơ như sau: Tìm trong đoạn thơ: “Ra thế/ Lượm
ơi! >Lượm ơi, còn không?” những câu thơ và khổ thơ có cấu tạo đặc biệt Nêu tác dụng của nó trong việc biểu hiện cảm xúc của tác giả?
-Học sinh sẽ phát hiện ra ngay:
+Câu thơ : “Ra thế,
Lượm ơi! ” Như để biểu hiện sự đau đớn sửng sốt đến lặng người.
+”Thôi rồi, Lượm ơi!”- Hình dung lại sự việc mà tác giả tưởng như phải chứng kiến cái
giây phút đau đớn ấy nên không kìm lòng được, lại thốt lên lời thơ đầy đau đớn!
+”Lượm ơi, còn không?”- Câu thơ được tách ra thành một khổ thơ thể hiện tiếng gọi vừa
thân thương vừa thống thiết kết hợp câu hỏi tu từ như muốn nhấn mạnh, hướng người đọcsuy nghĩ về sự còn hay mất của Lượm Tình cảm, cảm xúc của người kể dâng lên cao độ,thể hiện ra trong cách gọi tên đầy ấn tượng thể hiện sự tiếc thương, đau đớn tột cùng…
Trong chương trình Ngữ Văn 6, các vấn đề về câu của Tiếng Việt bao gồm: cácthành phần chính của câu và câu trần thuật đơn (có từ “là” và không có từ “là”) Còn các
Trang 16biện pháp tu từ tiếng Việt của lớp 6 là 4 biện pháp tu từ từ vựng ngữ nghĩa là: so sánh,nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ Các biện pháp tu từ này nhằm củng cố và nâng cao kiến thứccủa học sinh, giúp các em nắm vững, hiểu được các biện pháp tu từ đêu có giá trị biểucảm cao, có tác dụng làm cho câu văn, câu thơ, lời nói có tính hàm súc, tính hình ảnh.Bởi thế trong khi dạy các văn bản, ta phải thường xuyên vận dụng, tích hợp các nội dungtiếng Việt này Để qua đó, học sinh không chỉ hiểu kiến thức tiếng Việt, nắm rõ cách sửdụng sáng tạo của tác giả, mà còn cảm nhận cái hay trong cách dùng và vận dụng trongđời sống Đây cũng là một cách đơn giản, giúp các em có thể nâng cao hơn kĩ năng làmbài cảm thụ thơ văn.
Ví dụ : Khi dạy văn bản “Lao xao” của nhà văn Duy Khán, ta có thể cho học sinh bài
tập : Đọc kĩ đoạn văn sau và trả lời câu hỏi:
“Giời chớm hè Cây cối um tùm Cả làng thơm Cay hoa lan nở trắng xóa Hoa giẻ từng chùm mảnh dẻ Hoa móng rồng bụ bẫm thơm như mùi mít chín ở góc vườn ông Tuyên Ong vàng, ong vò vẽ, ong mật đánh lộn nhau để hút mật ở hoa Chúng đuổi cả bướm bướm hiền lành bỏ chỗ lao xao Từng đàn rủ nhau lặng lẽ bay đi”…
a Xác định chủ ngữ, vị ngữ của các câu trong đoạn văn trên và cho biết cấu tạocủa chúng?
b Nêu cảm nhận của em về cách sử dụng các câu văn và các biện pháp tu từ màtác giả sử dụng trong đoạn văn?
Cách viết của tác giả rất sinh động, tài hoa Câu văn ngắn, có câu 3 chữ, có câu 4 chữ, cảnh vật được chấm phá tinh tế Hoa được miêu tả bằng phép so sánh, ong bướm được nhân hóa làm cho bức tranh vườn quê đầy hương sắc, dào sạt sinh khí và sức sống.
Trang 17Em cảm thấy, nàh văn Duy Khán đang mỉm cười và ngắm nhìn cảnh vật làng quê:
“ Giời chớm hè Cây cối um tùm Cả làng thơm” Câu văn như nhún nhảy “Giời chớm hè” là cuối tháng ba, đầu tháng tư, bắt đầu có mưa rào, có nắng mới “Cây cối um tùm”
là bức tranh xốm thôn, là sinh khí của cây cỏ Khi đó lúa con gái cũng bắt đầu ngậm đòng xanh thắm bao la đồng quê Trong vườn rau xanh mơn mởn, các loài cây ăn trái như chanh, cam bưởi tưng bừng ra hoa, dâng hương Tất cả các loài cây đều um tùm tươi tốt “Cả làng thơm” vì hương hoa Hoa nở trắng phau, hoa nở thắm hồng, ngàn hoa khoe sắc dâng hương Cả một không gian bao la, từ xóm dưới đến làng trên, từ trong nhà đến vườn tược đều ngào ngạt hương quê.
Duy Khán chỉ nói đến 3 loài hoa: hoa lan, hoa giẻ, hoa móng rồng Màu sắc
“trắng xóa” nói lên vẻ đẹp thanh khiết của hoa lan Hoa giẻ khoe sắc, dâng hương nở
“từng chùm”, “ mảnh dẻ” Hoa móng rồng bụ bẫm thơm nồng nàn, ngào ngạt như “mùi mít chín”… Khi đó cũng là lúc hàng đàn ong, bướm kéo nhau về hút mật hoa và để bay lượn, vui chơi Đủ loài ong: ong vàng, ong mật, ong vò vẽ Cần hút được nhiều mật hoa, cũng là để sinh tồn nên các loài ong đã tranh giành nhau, đánh lộn nhau quyết liệt Loài bướm hiền lành thật dễ thương đã tự biết thân phận mình “ từng đàn rủ nhau lặng lẽ bay đi”
Chỉ bằng vài nét chấm phá, nhà văn đã giúp em hình dung vẻ đẹp bức tranh vườn quê lao xao buổi chớm hè Cảnh vật xôn xao, đầy sinh khí, thật đáng yêu Bài văn không chỉ ấm áp một tình quê vơi đầy, mà còn truyền cho em tình yêu làng quê đằm thắm, nặng sâu…
Rõ ràng nếu các em không có kiến thức ngữ pháp, sự am hiểu về biện pháp tu
từ nói riêng và kiến thức tiếng Việt nói chung thì không thể thấy được cái hay, cái độcđáo trong cách đặt câu của nhà văn và không thể có những cảm nhận tinh tế, sâu sắc vềđoạn văn như vậy!
Như vậy, những kiến thức và kĩ năng cơ bản về Tiếng Việt mà mỗi học sinh cóđược bởi giáo viên thường xuyên vận dụng, lưu ý và được trau dồi qua các bài tập, quacác tiết học sẽ giúp các em nâng cao năng lực cảm thụ văn học cũng như năng lực giaotiếp rất nhiều
4 Thường xuyên rèn luyện cho các em những bài tập để : đọc, viết, nói, nghe về cảm thụ văn học:
Có thể nói, dạy cho các em hệ thống bài tập cảm thụ cụ thể là bước quan trọng,quyết định kĩ năng cảm thụ của các em “Sản phẩm” của các em thể hiện rõ nhất ở bước
Trang 18này Vậy nên, hệ thống bài tập không chỉ được chia theo dạng bài cụ thể gắn với nộidung, gắn với các biện pháp tu từ , hay hình ảnh chi tiết… mà còn hình thành, phát triểnbốn kĩ năng: đọc, viết, nói, nghe cho học trò
Trước hết là kĩ năng đọc- hiểu Khi đọc tác phẩm, như đã nói ở trên, các em cầnhiểu về đề tài, chủ đề, tư tưởng, thông điệp, chi tiết…có trong văn bản Nhận biết, phântích, đánh giá được các đặc điểm, các kiểu văn bản, thể loại… Đọc cần có thêm sự mởrộng, đọc với sự say mê
Tiếp nữa là kĩ năng viết Khi viết cần xác định rõ: nội dung (viết cái gì?); thu thập
tư liệu và hình thành ý chính cho đoạn bài viết; hình thức viết -viết như thế nào (viếtđoạn, viết bài…); chỉnh sửa, bổ sung cho hoàn thiện, phù hợp
Kĩ năng nói: lưu loát, phát âm chuẩn xác, trôi chảy Nói truyền cảm, có ngữ điệu,
âm lượng phù hợp, hấp dẫn với người nghe Nội dung bài nói tập trung làm nổi bật vấn
đề chính Sử dụng câu, từ chuẩn mực, ấn tượng Dáng vẻ, tư thế, ánh mắt, nét mặt phùhợp nội dung bài nói Có thể sử dụng thêm những cử chỉ, thái độ, hành động phi ngônngữ tạo sự ấn tượng, thể hiện thái độ thân thiện, giao lưu tích cực với người nghe Có mởđầu, có kết thúc ấn tượng…
Kĩ năng nghe: Chú ý chăm chú lắng nghe, thể hiện thái độ đồng cảm, sự kích thíchvới người nói qua ánh mắt, cử chỉ, điệu bộ… Trình bày rõ được ấn tượng, sự nhận xétcủa mình khi nghe bạn nói…
Chúng ta cũng hiểu thêm chương trình Ngữ Văn 6- kì 2 có 3 thể loại truyện kí, thơhiện đại Về tác phẩm truyện có 4 văn bản với những nội dung gần gũi, phù hợp với lứatuổi các em với những chủ đề về gia đình, bài học trong cuộc sống, về quê hương và thế
giới tuổi thơ sinh động Đó là Bài học đường đời đầu tiên trích trong Dế Mèn phiêu lưu
kí mà mỗi chúng ta đề thấm thía: ở đời không được sống hung hăng, hống hách, có óc mà không biết nghĩ, sớm muộn cũng mang vạ vào thân Rồi qua truyện Bức tranh của em gái tôi”, ta thấy được bài học về cách ứng xử trước tài năng của người khác cũng như ý nghĩa
của tấm lòng nhân hậu trong cuộc sống Hình ảnh quê hương trù phú, giàu có với những
nét độc đáo trong cảnh sắc thiên nhiên và sinh hoạt con người (Sông nước Cà Mau); hình ảnh con người lao động giản dị mà khỏe khoắn (Vượt thác) cũng được khắc họa rất sinh
động trong các tác phẩm viết cho thiếu nhi
Các tác phẩm truyện và kí trong chương trình có cách viết giản dị, gần gũi Các tácgiả đã xây dựng được những hình ảnh mang ý nghĩa biểu tượng đẹp như: hình ảnh cây trebiểu tượng cho vẻ đẹp của người nông dân Việt Nam nói riêng và nhân dân Việt Nam nói
Trang 19chung; hình ảnh Dượng Hương thư vượt thác như tượng trưng cho sức mạnh và ý chí conngười trong công cuộc chinh phục thiên nhiên; vẻ đẹp biển đảo Cô Tô tráng lệ, làm saylòng người… Với biện pháp nhân hóa, ẩn dụ , mượn truyện loài vật để nói truyện conngười đã được sử dụng để gửi gắm lời khuyên sâu sắc về cuộc sống Câu văn giàu hìnhảnh, thấm đẫm chất thơ, dễ dàng đi vào tâm hồn người đọc.
Tiếp theo là các tác phẩm thơ Ai cũng biết rằng: Thơ là tiếng nói của tình cảm.
Nếu phương thức biểu đạt chính của các tác phẩm truyện là tự sự thì của thơ là biểu cảm.các tác phẩm thơ nhằm bộc lộ tình cảm, cảm xúc của mỗi tác giả Thơ hiện đại trongchương trình Ngữ Văn 6 gồm có 3 bài trong đó 2 bài viết trong thời kì kháng chiến chống
Pháp (Lượm- 1949; Đêm nay Bác không ngủ 1951) và một bài thơ làm trong thời kì kháng chiến chống Mĩ (Mưa-1967) Từ năm 1945-1975 cả nước phải tiến hành 2 cuộc
kháng chiến để giành lại và bảo vệ độc lập dân tộc, thống nhất đất nước Thơ ca vì thế,tập trung biểu hiện những tình cảm chung của cả dân tộc, của nhân dân như tình quêhương đất nước; tình đồng bào, đồng chí, tình cảm nhân dân với Bác Hồ; xây dựng hìnhtượng những nhân vật trữ tình tiêu biểu cho con người Việt Nam trong chiến đấu và xâydựng đất nước
Nội dung chủ yếu trong thơ ca giai đoạn 1945-1975 là những tình cảm chính trị
Bài thơ Lượm được Tố Hữu sáng tác 1949 in trong tập thơ Việt Bắc có nội dung ca ngợi
sự dũng cảm, gan dạ và sự hi sinh anh dũng của một chú bé liên lạc Từ hình tượngLượm, chúng ta có thể liên tưởng đến những tấm gương anh dũng của thời kì này như:Kim Đồng Lê Văn Tám, Vừ A Dính…
Bác Hồ là hình tượng trung tâm trong thơ ca kháng chiến bởi lẽ Bác chính là linhhồn của cuộc kháng chiến Viết về Bác, có rất nhiều tác phẩm và cây bút quen thuộc:Minh Huệ, Tố Hữu, Chế Lan Viên và nhiều nhà thơ khác Hình ảnh Bác Hồ trong bài thơ
Đêm nay Bác không ngủ hiện lên thật giản dị mà vĩ đại Nếu bài thơ Đêm nay Bác không ngủ được kết cấu theo cách kế lại câu chuyện về một đêm không ngủ của Bác Hồ trên đường đi chiến dịch, bài thơ Lượm hiện lên qua lời kể và miêu tả cùng với cảm xúc của chủ thể trữ tình , thì trong bài Mưa của Trần Đăng Khoa là một cái nhìn độc đáo làm cho
thế giới thiên nhiên hiện ra trước và trong cơn mưa thật sống động, mỗi thứ cỏ cây, loàivật đều có tính cách riêng vô cùng ấn tượng
Nắm được những nét khái quát như vây, ta sẽ giúp cho học sinh cảm nhận sâu hơn,
cụ thể hơn từng nét độc đáo, tinh tế của mỗi văn bản Mỗi bài tập cần hướng vào nhữngmục đích những kĩ năng cụ thể với những nội dung vô cùng bổ ích, hấp dẫn
Trang 20*Dạng 1: Cảm nhận về ý nghĩa nhan đề:
Khi sáng tác mỗi tác phẩm, các nhà văn thường rất cân nhắc việc lựa chọn cho đứacon tình thần của mình một cái tên giàu ý nghĩa Trong một số tác phẩm có thể tác giảlấy tên nhân vật chính hoặc lấy một chi tiết, hình ảnh đặc sắc nào đó đặt cho nhan đề.Vấn đề là chúng ta phải hướng cho học sinh hiểu, giải thích được những ý nghĩa sâu xatrong nhan đề của tác phẩm Qua việc giải thích nhan đề, học sinh vừa thể hiện được nănglực đọc, hiểu, cảm thụ, sáng tạo vừa cảm nhận sâu hơn chủ đề hoặc ý nghĩa tư tưởng củatác phẩm đó Với dạng bài này, học sinh cần hiểu các cách đặt nhan đề thường thấy trong
bản ( lấy tên nhân vật chính, lấy một chi tiết đặc sắc trong văn bản hay nhan đề hàm chứa
chủ đề, tư tưởng đặc sắc mà tác giả gửi gắm) Cần chỉ ra, giải mã được ý nghĩa sâu xa củanhan đề Với các em lớp 6, dạng bài này chưa có nhiều, nhưng các em cần làm quen vàhình thành thói quen chú ý đến nhan đề nêu nhận xét và hiểu ý nghĩa nhan đề khi đọc vàcảm thụ tác phẩm
Ví dụ: Vì sao tác giả lại đặt tên nhan đề tác phẩm là “Bài học đường đời đầu tiên” Học sinh cần nêu được: Nhan đề Bài học đường đời đầu tiên là nhan đề giản dị và hàm
chứa ý nghĩa tư tưởng chủ đề của văn bản Đó là bài học mà Dế Mèn có được sau khi trêuchị Cốc gây ra cái chết thảm thương cho Dế Choắt Đó là bài học về sự ngông cuồng,kiêu ngạo, ảo tưởng về sức mạnh khiến Dế Mèn ân hận mãi Bài học này là hành trangcho Dế Mèn trên con đường chu du thiên hạ sau này…
*Dạng 2: Cảm nhận về cái hay, sự độc đáo của một từ ngữ, hình ảnh cụ thể có trong văn bản.
Ai cũng hiểu rằng, văn chương vẽ nên cuộc sống bằng từ ngữ, nên khi khai tháccần chú ý đến từ ngữ Phân tích từ ngữ trong cảm thụ văn chương thực chất là chỉ ra, giúphọc sinh tìm hiểu thấy nội dung mà người viết muốn thể hiện, truyền đạt qua từ ngữ đókhi tham gia xây dựng các hình tượng và bộc lộ chủ đề tư tưởng Vì vậy nếu không hiểuđúng nghĩa của từ, không nắm được chính xác nội dung mà người viết muốn gửi gắm qua
từ thì mọi giá trị nghệ thuật sẽ không toàn vẹn Bởi thế, giá trị nghệ thuật của một từ ngữtrước hết là nó phản ánh được đầy đủ nhất, đúng đắn nhất cái mà người viết muốn truyềnđạt Hơn nữa, nội dung biểu đạt của từ còn là kết quả của trí tưởng tượng, tài năng ngônngữ và tâm tư, cảm xúc của người viết với đối tượng của cuộc sống Bởi thế, với dạng bàinày, giáo viên cần giúp học sinh hiểu rõ ỹ nghĩa biểu đạt của từ ngữ này trong văn bản,giá trị gợi tả, gợi cảm cùng sự chính xác, tinh tế của nó trong câu thơ, văn nói riêng vàtrong văn bản nói chung Đôi khi phải luyện cho các em thói quen so sánh: tại sao tác giả