MỞ ĐẦU Báo chí đóng một vai trò quan trọng trong đời sống xã hội. Chức năng của báo chí trước hết là để thỏa mãn nhu cầu thông tin xã hội. Xã hội càng phát triển, trình độ dân trí càng cao dẫn đến việc phổ biến thông tin rộng rãi, nhanh chóng và đại chúng càng trở nên bức thiết.Vì vậy, sự phụ thuộc, ảnh hưởng lẫn nhau giữa các phương tiện thông tin đại chúng càng trở nên chặt chẽ, nhất là giữa nhà báo và công chúng tiếp nhận. Công chúng hiện đại không chỉ đọc và tiếp nhận thông tin một cách thụ động mà họ còn đọc với tư duy phản biện xã hội. Ngay cả trên mạng xã hội, diễn đàn hay các phương tiện truyền thông khác, họ đều có thể tham gia bình luận, góp ý hay tranh luận về các sự kiện, vấn đề mà công chúng cho là cần thiết. Cách làm báo cũng đã hoàn toàn thay đổi kể từ khi có Internet và sự bùng nổ của truyền thông xã hội. Các nhà báo không chỉ còn là những phóng viên và các nhà bình luận, ai cũng có thể mở một blog, twitter hoặc tạp chí trên mạng, phát thanh trên mạng hoặc đài truyền hình kỹ thuật số. Mạng xã hội, không chỉ trong một năm qua, đã thay đổi sân chơi cho những người tham gia ban đầu trở thành công cụ thực sự cho tất cả nhà báo và những người cung cấp thông tin. Tuy nhiên việc các nhà báo tận dụng truyền thông xã hội như thế nào, và ngược lại, họ có bị tác động ảnh hưởng gì từ truyền thông xã hội không, cách ứng xử trên truyền thông xã hội trước dư luận xã hội ra sao luôn là đề tài được thảo luận sôi nổi trên các diễn đàn, hội thảo về báo chí.
Trang 1TIỂU LUẬN MÔN: BÁO CHÍ VÀ DƯ LUẬN XÃ HỘI
ĐỀ TÀI NHÀ BÁO ỨNG XỬ VỚI DƯ LUẬN XÃ HỘI TRÊN TRUYỀN THÔNG XÃ HỘI NHƯ THẾ NÀO?
Trang 2MỞ ĐẦU
Báo chí đóng một vai trò quan trọng trong đời sống xã hội Chức năng của báo chí trước hết là để thỏa mãn nhu cầu thông tin xã hội Xã hội càng phát triển, trình độ dân trí càng cao dẫn đến việc phổ biến thông tin rộng rãi, nhanh chóng và đại chúng càng trở nên bức thiết.Vì vậy, sự phụ thuộc, ảnh hưởng lẫn nhau giữa các phương tiện thông tin đại chúng càng trở nên chặt chẽ, nhất là giữa nhà báo và công chúng tiếp nhận
Công chúng hiện đại không chỉ đọc và tiếp nhận thông tin một cách thụ động mà họ còn đọc với tư duy phản biện xã hội Ngay cả trên mạng xã hội, diễn đàn hay các phương tiện truyền thông khác, họ đều có thể tham gia bình luận, góp ý hay tranh luận về các sự kiện, vấn đề mà công chúng cho là cần thiết
Cách làm báo cũng đã hoàn toàn thay đổi kể từ khi có Internet và sự bùng nổ của truyền thông xã hội Các nhà báo không chỉ còn là những phóng viên và các nhà bình luận, ai cũng có thể mở một blog, twitter hoặc tạp chí trên mạng, phát thanh trên mạng hoặc đài truyền hình kỹ thuật số Mạng xã hội, không chỉ trong một năm qua, đã thay đổi sân chơi cho những người tham gia ban đầu trở thành công cụ thực sự cho tất cả nhà báo và những người cung cấp thông tin
Tuy nhiên việc các nhà báo tận dụng truyền thông xã hội như thế nào,
và ngược lại, họ có bị tác động ảnh hưởng gì từ truyền thông xã hội không, cách ứng xử trên truyền thông xã hội trước dư luận xã hội ra sao luôn là đề tài được thảo luận sôi nổi trên các diễn đàn, hội thảo về báo chí
Trang 3CHƯƠNG 1 NHŨNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ỨNG XỬ VỚI DƯ LUẬN XÃ HỘI
TRÊN TRUYỀN THÔNG XÃ HỘI CỦA NHÀ BÁO
1.1 Các khái niệm
1.1.1 Nhà báo
Theo từ điển Tiếng Việt định nghĩa: “Nhà báo là người làm nghề viết báo chuyên nghiệp.”
Ở nước ta theo chức danh được Nhà nước qui định: “Nhà báo là người
có quốc tịch Việt Nam Nhà báo phải là người có quốc tịch Việt Nam, có địa chỉ thường trú tại Việt Nam, có đủ các tiêu chuẩn chính trị, đạo đức và nghiệp
vụ báo chí do Nhà nước quy định, đang hoạt động hoặc công tác thường xuyên với một cơ quan báo chí Việt Nam và được cấp thẻ nhà báo.”
Tóm lại, nhà báo là những người mang trong mình trách nhiệm khám phá, đấu tranh và tìm kiếm, sự thật phục vụ cho công chúng, xã hội và đất nước
1.1.2 Dư luận xã hội
Theo PGS.TS Nguyễn Văn Dững thì: “Dư luận xã hội có thể được hiểu
là một hiện tượng xã hội đặc thù, biểu thị thái độ phán xét, ý kiến đánh giá của quần chúng nhân dân đối với sự kiện và vấn đề thời sự mà họ quan tâm
Đó là một trạng thái tinh thần thực tế, có thể được biểu hiện đầy đủ ở thái độ, lời nói và đỉnh cao là hành vi.”
Dư luận xã hội là màng bao chiếm, là điểm tiếp xúc nhạy cảm, bộ phận bao trùm và chiếm lĩnh tận ngoài cùng của ý thức quần chúng, luôn tiếp nhận các sự kiện và vấn đề do báo chí (và các tác nhân khác) cung cấp
1.1.3 Truyền thông xã hội
Theo cuốn sách “Truyền thông xã hội là gì” của Nick Winchester, truyền thông xã hội được định nghĩa như sau: “Truyền thông xã hội là nhóm truyền thông mới mà có thể chia sẻ hầu hết hoặc tất cả thông tin với sự tham
Trang 4gia, cởi mở, hội thoại, cộng đồng và khả năng kết nối”.
Nếu báo mạng điện tử là phương tiện truyền thông đại chúng theo hình thức từ một nguồn truyền tới đông đảo công chúng thì truyền thông xã hội là mạng lưới liên kết các cá thể nắm giữ thông tin và tạo ra kênh phân phối đa luồng
Trong tác phẩm Business Hozizons xuất bản năm 2010, Kaplan và Haenlenin phân truyền thông xã hội làm 6 loại, bao gồm:
Xây dựng thế giới ảo: World of Warcrafts,…
Kiến tạo cộng đồng xã hội ảo: Second Life,…
Một số loại hình của truyền thông xã hội
Tại Việt Nam, thu hẹp trong phạm vi sử dụng của nhà báo và độc giả thì hai kênh truyền thông xã hội được sử dụng và tương tác nhiều nhất đó là mạng xã hội và diễn đàn:
Trang 5Mạng xã hội (Social Network)
Là dịch vụ kết nối các thành viên cùng sở thích trên Internet với nhiều mục đích khác nhau và không phân biệt thời gian và không gian Theo Nghị định số 97/2008/NĐ-CP ngày 28 tháng 8 năm 2008 của Chính Phủ về quản
lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin điện tử trên internet: “Dịch
vụ mạng xã hội trực tuyến là dịch vụ cung cấp cho cộng đồng rộng rãi người
sử dụng khả năng tương tác, chia sẻ, lưu trữ và trao đổi thông tin với nhau trên môi trường Internet, bao gồm dịch vụ tạo blog, diễn đàn (forum), trò chuyện trực tuyến (chat) và các hình thức tương tự khác.”
Facebook đang là mạng xã hội được sử dụng nhiều nhất ở Việt Nam
Với nhiều tính năng như: trò chuyện, xem phim ảnh trên Internet, chia
sẻ tập tin,… mạng xã hội đã và đang thu hút rất nhiều người tham gia sử dụng như một tiện ích được ưa chuộng nhất
Diễn đàn (Forum)
Diễn đàn là một trang web nơi mọi người có thể trao đổi, thảo luận, bày
tỏ ý kiến về những vấn đề cùng quan tâm Vấn đề thảo luận được lưu trữ dưới hình thức các trang tin Phương thức thường được dùng trong diễn đàn trực tuyến là người đầu tiên gửi lên một chủ đề trong một đề mục và sau đó những người tiếp theo sẽ viết những bài góp ý, thảo luận xung quanh chủ đề đó Đây
là hình thức thảo luận không trực tiếp vì thời gian trả lời không bị giới hạn
Trang 6Diễn đàn chia sẻ kinh nghiệm, quan điểm xã hội, dân sinh của VnExpress
Trên các trang mạng xã hội như Facebook, nhiều trang tin được sử dụng như hình thức của diễn đàn trực tuyến, thậm chí chúng còn có sự tương tác cao hơn so với các diễn đàn trực tuyến
Về cơ bản, dịch vụ mạng xã hội lấy cá nhân làm trung tâm trong khi dịch vụ cộng đồng trực tuyến lại lấy nhóm làm trung tâm
Trang 7CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG VỀ ỨNG XỬ VỚI DƯ LUẬN XÃ HỘI TRÊN
TRUYỀN THÔNG XÃ HỘI CỦA NHÀ BÁO
2.1 Nhà báo và việc sử dụng thông tin trên truyền thông xã hội Những thế mạnh của việc nhà báo sử dụng thông tin trên truyền thông xã hội
Nhà báo tận dụng được thông tin đa dạng, phong phú, nhiều chiều
Công chúng tham gia vào vào quá trình ra đời, tồn tại và phát triển của báo chí với tư cách là nguồn cung cấp thông tin, đối tượng tiếp nhận thông tin , đối tượng phản ánh của thông tin, đối tượng phản hồi thông tin và thậm chí còn tạo nên một luồng dư luận xã hội lớn
Trên truyền thông xã hội, nhất là mạng xã hội, mỗi khi có một sự kiện hay vấn đề nóng hổi, thời sự thì dư luận xã hội lại được hình thành Dư luận trên mạng xã hội được biểu tượng hóa bằng những nút like, lượt chia sẻ, lượt bình luận dưới mỗi bài viết
Truyền thông xã hội đã thật sự bùng nổ trước vụ việc liên quan giữa Bộ trưởng Bộ y tế nguyễn Thị Kim Tiến và thuốc giả VNPharma
Trang 8Dư luận xã hội cũng giống như một quả bóng, càng nhiều like, chia
sẻ và bình luận thì “trái bóng dư luận xã hội” càng phồng to Đến một mức
độ nào đó, nhà báo cần phải vào cuộc, điều tra, thông tin, phản ánh, trả lời câu hỏi cho dư luận xã hội, chứ không phải là phán xét, suy đoán
Những hạn chế của việc nhà báo sử dụng thông tin trên truyền thông xã hội
Nhà báo sao chép, xào xáo, biến các bài viết trên diễn đàn, mạng xã
hội thành của mình
Tuy nhiên, một bộ phận lớn các nhà báo đang đánh mất cái quyền lực thông tin của mình, đó là đi đến tận cùng của sự thật Họ bỏ qua các qui tắc, cách thức để đánh giá, kiểm chứng thông tin có được Họ hài lòng với cách làm báo “copy và paste” những thông tin có được trên mạng xã hội, coi đó như một nguồn tin báo chí đáng tin cậy Một cách làm báo tiềm ẩn rủi ro và nhiều nguy hiểm
Rõ ràng đây là một cách ứng xử thiếu chuyên ngiệp của nhà báo trước
dư luận xã hội Điều này khiến độc giả mất đi niềm tin vào báo chí, vào những nhà báo mà họ cho rằng luôn chiến đấu để tìm kiếm sự thật Và điều này cũng đồng hóa báo chí trở thành một mạng xã hội nhiễu loạn, thiếu định hướng
Khả năng kiểm chứng thông tin của nhà báo còn hạn chế
Trên mạng có vô số những thông tin rác, do con người đưa lên với mục đích xấu, lôi kéo sự chú ý, đánh bóng bản thân, thậm chí người đăng cũng không biết thông tin đó đúng hay sai, có lợi hay hại, không phải thông tin nào
có nhiều người đề cập trên MXH cũng là sự thật Điều này đòi hỏi nhà báo phải có kĩ năng kiểm chứng, xác nhận thông tin
Thực tế cho thấy khả năng kiểm chứng thông tin của nhà báo còn hạn chế, nhiều vấn đề nằm ở phạm vi khó kiểm chứng hay cần thời gian khá dài, tạo áp lực khiến nhà báo gặp khó khăn trong khâu xác minh vấn đề Đây cũng
là một trong những nguyên nhân khiến nhiều nhà báo sao chép, cóp nhặt chứ
Trang 9không phải tự mình tìm kiếm và chuẩn hóa thông tin
2.2 Nhà báo tương tác với độc giả trên truyền thông xã hội
Nhờ cấu trúc và tính năng của các diễn đàn, mạng xã hội mà những người có cùng mối liên kết lại có thể tìm kiếm, theo dõi được các hoạt động của nhau (đăng bài viết, bình luận, like, bày tỏ cảm xúc, chia sẻ,…) Các nhà báo ít nhiều đều tham gia một kênh truyền thông xã hội nào đó, vì vậy nhà báo có thể dễ dàng tương tác với độc giả hơn rất nhiều so với báo mạng điện
tử Điều này là một lợi thế lớn cho các nhà báo nhưng lại mang tính cạnh tranh trực tiếp với báo chí, nhất là báo mạng điện tử
Trên các hội nhóm dành cho người làm báo thì các phóng viên, nhà báo vừa chia sẻ, trao đổi, thảo luận dưới góc độ đồng nghiệp vừa phản hồi dưới góc độ là độc giả của nhau Nhiều nhà báo nổi tiếng cũng có mạng lưới bạn
bè, người theo dõi (subscribers, followers) khá rộng Điều này giúp các nhà báo tiếp nhận phản hồi, bình luận của độc giả nhanh, nhiều, đa dạng, công khai hơn,…
Trang 11Một bài đăng trên Fanpage bóng đá 4231.vn/Community của nhà báo, bình luận viên Đức Huy nhận được lượt like, và share khá lớn Đây là nơi những nhà báo, bình luận viên, những người yêu bóng đá cùng tham gia bình luận, tranh luận, chia sẻ thông tin và tình yêu trái bóng với nhau
Nhà báo lợi dụng dư luận xã hội để công kích, tư lợi cá nhân
Viêc truyền tin trên MXH, diễn đàn về cơ bản cũng giống đời thực,
"một đồn mười, mười đồn trăm" Tuy nhiên, trong môi trường Internet sẽ có tình trạng tin đồn, tam sao thất bản Thông tin càng có giá trị hoặc càng có ảnh hưởng (dù tích cực hay tiêu cực) thì càng lan truyền mạnh mẽ, nhận được nhiều phản hồi Một số nhà báo đã lợi dụng điều này để phục vụ mục đích cá nhân như: lôi kéo công chúng, kích động dư luận để đạt được mục đích của mình Đây thật sự là một lỗ hổng trầm trọng trong vấn đề đạo đức, nhân cách
và cách ứng xử của nhà báo với công chúng, dư luận xã hội và cộng đồng
Trang 13Vừa qua, nhà báo Lê Ngọc Cầm của báo điện tử Một thế giới trong loạt bài liên quan đến vợ chồng bác sỹ thẩm mỹ Chiêm Quốc Thái đã sử dụng tiền
để lôi kéo sự chú ý của bạn đọc, đưa ra mức giá 150 nghìn đồng trên một lần share bài để tạo dư luận xã hội công kích bác sĩ Chiêm Quốc Thái Đây là một việc làm vi phạm nghiêm trọng vấn đề đạo đức của người làm báo
2.3 Nhà báo tham gia phản biện trên truyền thông xã hội
Những người làm báo đồng thời là thành viên MXH, diễn đàn sẽ có điều kiện theo dõi, cập nhật phản hồi của độc giả, tham khảo ý kiến của cộng đồng mạng, nắm bắt chiều hướng của dư luận về những nội dung báo chí đề cập Ngay trên chính trang cá nhân của mình, nhiều nhà báo sẵn sàng đưa ra các quan điểm cá nhân, những phản biện sâu sắc trước những vấn đề thật sự nóng bỏng của xã hội Không chỉ qua những trang báo mà ngay trên chính mạng xã hội, nhà báo cũng có thể thực hiện được những chức năng của báo chí, góp phần định hướng dư luận xã hội theo hướng tích cực, chuẩn mực, đạt hiệu quả lan tỏa sâu rộng hơn
Trang 15Nhà báo Bạch Hoàn, cựu phóng viên báo Tuổi Trẻ và VTV24H lên tiếng trước việc bản tin thời tiết trong chương trình Cuộc sống thường ngày hôm 13/9 của VTV1 đã sử dụng bản đồ đường lưỡi bò trên Biển Đông để thông tin về cơn bão Talin đổ bộ vào Trung Quốc Nhà báo đã thẳng thắn chê trách thái độ làm việc tắc trách của VTV, một trong những kênh thông tin báo chí chính thống và chuẩn xác nhất hiện nay
Rõ ràng nhờ các mạng xã hội mà báo chí đã gần gũi độc giả hơn, những người làm báo qua đó có thêm cơ hội để biết độc giả hiểu những gì, cần những gì ở báo chí hay tham khảo ý kiến từ chính độc giả, góp phần tạo ra những tác phẩm có chất lượng Thậm chí trong quá trình tương tác với độc giả, nhà báo có thể phát hiện ra những bức ảnh, comment, stastus, có dung lượng phù hợp để trở thành bài báo Từ đó, nhà báo có thể liên hệ, đề nghị độc giả đó trở thành cộng tác viên của báo mình Nói cách khác, truyền thông
xã hội góp phần khuyến khích các "nhà báo công dân"
Trang 16CHƯƠNG 3 GIẢI PHÁP NÂNG CAO ỨNG ỨNG XỬ VỚI DƯ LUẬN XÃ HỘI
TRÊN TRUYỀN THÔNG XÃ HỘI CỦA NHÀ BÁO
Sự xuất hiện của loại hình báo chí mới - báo mạng điện tử ra đời hỏi nhà báo phải có một cách đặt vấn đề mới và suy nghĩ mới trong tiêu chuẩn đạo đức nghề nghiệp Tiêu chuẩn đưa tin chính xác đã bị lấn át bởi tốc độ và thể loại tin tức giải trí trên báo mạng điện tử Phóng viên báo mạng điện tử thường có ít thời gian để già soát thông tin trên lại thông tin so với các loại hình báo chí truyền thống Họ luôn bị sức ép buộc phải đưa thông tin nhanh khi ngay khi sự việc xảy ra Khi tham gia mạng xã hội, họ cũng bị sức mạnh của mạng xã hội chi phối, dẫn đến nhiều hành vi thiếu chuẩn mực trong ứng
xử trước dư luận xã hội
Dưới đây là một số giải pháp đề xuất trong việc nâng cao ứng xử của nhà báo trước dư luận xã hội trên truyền thông xã hội hiện nay
Đối với nhà báo
Thường xuyên nâng cao chuyên môn, nghiệp vụ
Đối với mỗi nhà báo, việc thường xuyên nâng cao nghiệp vụ, mài dũa ngòi bút là điều độc giả vô cùng quan trọng Với sự phát triển của xã hội, trình độ của độc giả ngày càng càng cao Họ có thể dễ dàng phát hiện trình độ kém cả về chuyên môn và cách ứng xử của các nhà báo, cũng có thể lên án người làm báo khi đưa sai thông tin, trích dẫn thiếu thực tế
Không được đào tạo bài bản, cũng như học hỏi, nâng cao chuyên môn, tìm hiểu sâu về lĩnh vực hoạt động, nhà báo khó có thể thu hút độc giả.Với những vấn đề được đưa ra trên truyền thông xã hội, nó không chỉ tồn tại trong một phạm vi nhỏ hẹp mà rất sâu rộng, đòi hỏi các nhà báo không chỉ củng cố
mà còn phải thường xuyên nâng cao nghiệp vụ để theo kịp yêu cầu của thực tiễn
Nâng cao đạo đức nghề nghiệp, vai trò xã hội của người làm báo
Trang 17Theo PGS.TS Đinh Thị Thu Hằng: “Đạo đức thuộc về vấn đề luân thường đạo lí của con người , nó thuộc về vấn đề tốt - xấu , hơn nữa xem như đúng sai, áp dụng trong các phạm vi, lương tâm con người, hệ thống phép tắc đạo đức và trừng phạt hay còn gọi là giá trị đạo đức Những phạm vi này gắn liền với một nền văn hóa, tôn giáo, tinh thần nhân văn, triết học và những luật
lệ xã hội về cách đối xử từ phép tắc đến đạo đức.”
Xâu xa hơn nữa là vấn đề đạo đức báo chí, mỗi nhà báo không chỉ cần nâng cao đạo đức con người mà đạo đức làm báo cũng cần hết sức chú trọng Nhà báo cũng chỉ nên coi diễn đàn, mạng xã hội là một nguồn thông tin bổ sung, hỗ trợ chứ không thể lệ thuộc vào nó Đặc biệt cần nhận thức rõ vai trò
xã hội quan trọng của mình trong việc định hướng thông tin cho độc giả, tránh phạm phải những sai lầm không đáng có
Đối với cơ quan báo chí
Tòa soạn nắm giữ vai trò hết sức quan trọng trong việc định hướng tính chất chính trị của nhà báo Một nhà báo cần phải có bản lĩnh chính trị vững vàng mới đáp ứng được đòi hỏi của xã hội, thời đại, của Đảng và Nhà nước Tòa soạn cũng nên thường xuyên tiếp xúc, trao đổi trực tiếp về vấn đề sử dụng và tham gia truyền thông xã hội của các nhà báo Để mỗi nhà báo có thể tham gia hiệu quả, có nguyên tắc, có định hướng và nâng cao hiệu quả truyền thông xã hội Hơn nữa nhà báo còn là bộ mặt của tờ báo, họ có ứng xử chuyên nghiệp thì tờ báo mới hoạt động thật sự chuyên nghiệp được
