Lý do chọn đề tài Dạy tốt phân môn Tập làm văn nói chung và kiểu bài văn tả cảnh nóiriêng là vấn đề được nhiều giáo viên Tiểu học quan tâm.. Chấm bài thì dễ dàng tìm ra sai sót nhưng làm
Trang 1MỤC LỤC
PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ 2
1 Lý do chọn đề tài 2
2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài 3
3 Đối tượng nghiên cứu 3
4 Phạm vi nghiên cứu 3
5 Phương pháp nghiên cứu 4
PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 5
1 Cơ sở lí luận 5
2 Thực trạng 5
2.1 Thuận lợi, khó khăn 6
2.2 Ưu điểm, nhược điểm 6
2.3 Nguyên nhân 7
2.4 Đánh giá các vấn đề thực trạng đã nghiên cứu 7
3 Những biện pháp và cách thức tiến hành 7
3.1 Biện pháp 7
3.2 Cách thức tiến hành 8
3.3 Kết quả 24
PHẦN III: KẾT LUẬN, KHUYẾN NGHỊ 26
1 Kết luận 26
2 Khuyến nghị 26
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 27
Trang 2PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ
1 Lý do chọn đề tài
Dạy tốt phân môn Tập làm văn nói chung và kiểu bài văn tả cảnh nóiriêng là vấn đề được nhiều giáo viên Tiểu học quan tâm Phân môn Tập làm vănphát huy bốn kỹ năng nghe, nói, đọc, viết trong môn Tiếng Việt Học sinh Tiểuhọc ngay từ lớp 1, 2, 3 đã được tiếp xúc với nhiều kiểu văn bản khác nhau, cónội dung gần gũi trong cuộc sống và kĩ năng giao tiếp của các em với cộngđồng Đó là một ưu điểm không ai phủ nhận Là giáo viên, nhất là giáo viên dạylớp 5 không ai tránh khỏi những trăn trở, băn khoăn là làm thế nào giúp học sinhrèn luyện tốt kỹ năng làm bài Tập làm văn, nhất là văn tả cảnh
Qua thực tế giảng dạy lớp 5, tôi ít khi phát hiện được học sinh giỏi phânmôn Tập làm văn Tại sao học sinh giỏi Tập làm văn ít như vậy, trong khi TiếngViệt là tiếng mẹ đẻ của chúng ta, các em lúc chưa tròn một tuổi đã biết nói, lênsáu tuổi đã biết đọc, biết viết tiếng Việt? Chúng ta đã tự hào tiếng Việt ta phongphú, giàu hình ảnh, đa dạng về nghĩa, có sức biểu cảm sâu sắc Nhưng một thực
tế làm buồn lòng những thầy cô giáo chúng tôi là học sinh giỏi phân môn Tậplàm văn còn quá khiêm tốn Khi chấm bài Tập làm văn, tôi thấy nhiều học sinh
đã biến các bài văn tả cảnh thành văn kể, liệt kê một cách khô khan, nghèo nàn
về từ, diễn đạt rườm rà Vậy làm thế nào để nâng cao chất lượng dạy - học Tậplàm văn, nhất là văn tả cảnh cho học sinh lớp 5?
Qua thực tế, tôi nhận thấy rằng việc học phân môn Tập làm văn của họcsinh còn chưa tốt Học sinh còn mắc nhiều lỗi dùng từ, đặt câu, ít dùng các biệnpháp tu từ so sánh, nhân hóa và cả biện pháp liên tưởng vào làm các bài văn tảcảnh Có học sinh không sử dụng câu mở đoạn cho một đoạn văn Các câu trongđoạn văn hay cả bài văn thiếu sự liên kết chặt chẽ, không theo một trình tự nhấtđịnh Chính vì vậy, bài văn của học sinh thường bị thiếu mạch lạc Hiện nay,chúng ta đang có xu hướng nâng cao chất lượng bài làm văn của học sinh Nghĩa
là chúng ta đang hướng tới những bài văn hay của học sinh trong khi việc dạycủa thầy, cô giáo lại chưa đạt được yêu cầu hướng dẫn, dìu dắt người học từng
Trang 3bước Chấm bài thì dễ dàng tìm ra sai sót nhưng làm sao cho học sinh khỏi saisót thì nhiều khi phần lớn chúng ta lại không chỉ ra được một cách đầy đủ, đúnghướng cho học sinh.
Với những lý do trên, tôi chọn và viết đề tài Giúp học sinh học tốt kiểu bài văn tả cảnh trong phân môn Tập làm văn lớp 5.
2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài
- Phân môn Tập làm văn có tính chất tổng hợp, vừa vận dụng các hiểubiết và kĩ năng về tiếng Việt từ các phân môn khác, vừa phát huy và hoàn thiệncác kết quả đó Để thực hiện vai trò này, phân môn Tập làm văn ở lớp 5 cónhững mục tiêu sau:
+ Hình thành và phát triển ở học sinh các kĩ năng sử dụng tiếng Việt(nghe, nói, đọc, viết ) để học tập và giao tiếp trong các môi trường hoạt động củalứa tuổi
+ Thông qua việc dạy và học tiếng Việt, góp phần rèn luyện các thao tác
ưa chuộng lối sống lành mạnh, ham thích làm việc,
3 Đối tượng nghiên cứu
- Học sinh lớp 5A và 5G trực tiếp học các tiết Tập làm văn theo phươngpháp mới
4 Phạm vi nghiên cứu
Chương trình phân môn Tập làm văn lớp 5 nói chung và kiểu bài văn tảcảnh nói riêng trong sách giáo khoa Tiếng Việt 5 - Nhà xuất bản Giáo dục ViệtNam
Trang 45 Phương pháp nghiên cứu
+ Phương pháp nghiên cứu lý luận: tham khảo các giáo trình, các sách vềphương pháp viết văn miêu tả nói chung và văn tả cảnh nói riêng
+ Phương pháp quan sát, điều tra: quan sát, tìm hiểu quá trình học văn tảcảnh của học sinh trên lớp
+ Phương pháp đàm thoại: trao đổi với các giáo viên và học sinh về kinhnghiệm, vốn sống, tâm tư, tình cảm của học sinh
Trang 5PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
Bài Tập làm văn nếu không sáng tạo sẽ trở thành một bài văn khô cứng,cóp nhặt của người khác, nội dung bài văn sẽ không hồn nhiên, trong sáng, mới
mẻ như tâm hồn của các tác giả nhỏ tuổi
Chất lượng Tập làm văn là chất lượng của cảm thụ văn học, của các kĩnăng nghe, nói, đọc, viết tiếng mẹ đẻ Cho nên, thầy và trò phải soạn giảng vàhọc tập tích cực, nghiêm túc, hiệu quả mới mong nâng cao một cách bền vữngchất lượng môn tiếng Việt ở lớp cuối cấp Tiểu học
Dạy Tập làm văn lớp 5 phải đảm bảo mục tiêu, yêu cầu cần đạt về kiếnthức, kĩ năng của Chương trình giáo dục phổ thông cấp Tiểu học theo Chuẩnkiến thức, kĩ năng của từng môn học (ban hành kèm theo quyết định số 16 của
Bộ GD &ĐT)
Tôi tin rằng đề tài này nếu được áp dụng và vận dụng hợp lý sẽ đem lạihiệu quả cao đối với văn tả cảnh trong phân môn Tập làm văn, góp phần nângcao chất lượng dạy và học môn Tiếng Việt lớp 5 nói chung và phân môn Tậplàm văn nói riêng
2 Thực trạng
Năm học 2016 - 2017, tôi được phân công phụ trách lớp 5A và 5G vớitổng số 80 học sinh Học sinh lớp 4 đã được học văn miêu tả về đồ vật, cây cối,
Trang 6con vật Vậy mà phần lớn học sinh lớp tôi giảng dạy còn viết văn tả cảnh chưahay.
2.1 Thuận lợi, khó khăn
- Giáo viên được học bồi dưỡng thường xuyên về phân môn Tập làm vănqua các đợt học chuyên môn, được dự giờ thăm lớp để học hỏi qua đồng nghiệp
- Ban giám hiệu hết sức quan tâm, tạo mọi điều kiện tốt nhất cho việc dạy
và học, đặc biệt là việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượnggiáo dục
- Đa số học sinh trong lớp có ý thức ham học hỏi, ngoan, biết vâng lời, có
ý thức tìm tòi
- Phụ huynh học sinh rất quan tâm đến việc học tập của con em mình
b Khó khăn
- Bài viết của học sinh còn mắc nhiều lỗi chính tả
- Học sinh chưa xác định được trọng tâm đề bài cần miêu tả
- Nhiều em thường liệt kê, kể lể dài dòng, diễn đạt vụng về, lủng củng
- Chưa có sự liên kết giữa các đoạn văn trong bài
- Nhiều em chưa biết tập trung tả kĩ một vài chi tiết cụ thể nổi bật
- Vốn từ ngữ của các em còn chưa phong phú, quan sát sự vật còn hời hợt
2.2 Ưu điểm, nhược điểm
a Ưu điểm
- Học sinh lớp 5 đã được học và tìm hiểu về các kiểu bài văn miêu tả ởlớp 4 như: Tả đồ vật, cây cối, con vật, nên dễ dàng cho việc tìm hiểu kiểu bàivăn tả cảnh ở lớp 5
Trang 7- Học sinh lớp 5 đã biết đọc và cảm thụ những cái hay, cái đẹp của các bàivăn mẫu nên các em viết đã có những câu văn liên tưởng thú vị.
- Bước đầu các em đã biết quan sát, chọn lựa các chi tiết phù hợp để xâydựng dàn ý chi tiết
b Nhược điểm
- Phần lớn các em mới chỉ biết viết các câu văn miêu tả ở mức độ đơngiản, chưa biết quan sát tinh tế, ít dùng hình ảnh so sánh, nhân hoá để miêu tảnên các câu văn còn lủng củng, mang tính kể nhiều hơn
- Đa số học sinh tỏ ra lúng túng khi làm bài do vốn từ ngữ của các em cònchưa phong phú, chưa biết cách mở rộng câu đúng thành câu hay
2.3 Nguyên nhân
+ Khi làm văn, học sinh chưa xác định được yêu cầu trọng tâm của đề bài.+ Khi quan sát thì các em không được hướng dẫn về kĩ năng quan sát:Quan sát những gì, quan sát từ đâu? Làm thế nào phát hiện được nét tiêu biểucủa đối tượng cần miêu tả?
+ Không biết tưởng tượng bằng hình ảnh, âm thanh, cảm giác về sự vậtmiêu tả khi quan sát
2.4 Đánh giá các vấn đề thực trạng đã nghiên cứu
Qua kết quả thi khảo sát đầu năm, tôi thống kê được chất lượng học phânmôn Tập làm văn của 80 học sinh hai lớp như sau:
Mức độ đánh giá Số lượng học sinh Tỉ lệ
- Nghiên cứu sách giáo khoa, sách giáo viên, các tài liệu tham khảo liên
Trang 8quan đến việc dạy và học văn tả cảnh lớp 5.
- Dạy học bằng các phương pháp và hình thức phong phú, phù hợp nhằmphát huy tính tích cực học tập môn Tập làm văn của học sinh
- Sử dụng đồ dùng dạy học có hiệu quả (Tranh ảnh, vật thật)
- Quan tâm đến các đối tượng học sinh trong lớp, trực tiếp hướng dẫn,giúp đỡ khi các em gặp lúng túng trong giờ học
- Kết hợp với các môn học khác, cung cấp thêm vốn từ cho học sinh
- Bản thân tôi luôn tìm tòi, học hỏi kinh nghiệm qua sách báo, qua đồngnghiệp để cải tiến, đầu tư cho mỗi bài dạy
3.2 Cách thức tiến hành
Đối với học sinh lớp 5 ở nơi tôi trực tiếp giảng dạy, dù sống ở thành phốnhưng vốn ngôn ngữ của các em còn nhiều hạn chế, đặc biệt là các em chưa biếtcách dùng các biện pháp so sánh, nhân hoá để miêu tả mà đa số các em nghĩ saothì viết vậy Có dùng thì nhiều hình ảnh cũng chưa phù hợp Ở lớp 5, để viết bàivăn tả cảnh, học sinh thường trải qua các khâu cơ bản là:
+ Tìm hiểu cấu tạo của bài văn tả cảnh
+ Phân tích các bài văn mẫu
+ Quan sát, lập dàn ý chi tiết
+ Viết từng đoạn văn
+ Viết thành bài văn hoàn chỉnh
+ Học tập, rút kinh nghiệm qua giờ trả bài
Để tiến hành mỗi hoạt động trong từng tiết học có hiệu quả, tôi thườnghướng dẫn học sinh lần lượt giải quyết các yêu cầu sau:
3.2.1 Hướng dẫn tìm hiểu cấu tạo của bài văn tả cảnh.
- Muốn dạy học sinh làm văn tả cảnh đạt yêu cầu thì giáo viên cần biết thếnào là văn tả cảnh, đặc điểm thể loại văn tả cảnh, biết yếu tố nào là quan trọng
và cần thiết để giúp học sinh làm được bài văn tả cảnh sinh động thông qua quansát đối tượng miêu tả và tìm hiểu các bài văn mẫu trong sách giáo khoa lớp 5 rồithực hiện các bước sau:
Trang 9+ Rèn kĩ năng cho học sinh cảm thụ cái hay của một đoạn văn hay một bàivăn mẫu thông qua việcđọc bài văn thật hay (GV hoặc HS đọc tốt trong lớp).
+ Giáo viên phải hướng dẫn học sinh tìm hiểu cấu tạo của bài văn tả cảnh
Ví dụ : Khi tìm hiểu bài: Cấu tạo của bài văn tả cảnh.
- Giáo viên yêu cầu học sinh đọc bài: “Hoàng hôn trên sông Hương”
- Phân tích bài văn bằng hệ thống câu hỏi để khai thác nội dung bài
+ Bài văn có mấy đoạn? (4 đoạn gồm một đoạn mở bài, hai đoạn thân bài
và một đoạn kết bài)
+ Tìm phần mở bài, thân bài, kết bài và cho biết nội dung chính của từngđoạn
+ Phần mở bài và kết bài tác giả viết theo cách nào? Vì sao?
+ Phần thân bài có mấy đoạn? Mỗi đoạn tác giả tả về cảnh vật nào? Tácgiả quan sát sự vật đó vào thời gian nào, bằng giác quan nào? Khi tả sự vật đó,tác giả đã sử dụng các từ ngữ nào?
- Sau khi học sinh đã phân tích câu hỏi, giáo viên có thể hướng dẫn các
em tìm hiểu cấu tạo bài văn như sau:
+ Mở bài: (Cuối buổi chiều yên tĩnh này): Cảnh hoàng hôn đang lắng
xuống trên thành phố Huế yên tĩnh
+ Thân bài: (Mùa thu chấm dứt)
Xác định trong phần thân bài gồm có mấy đoạn, mỗi đoạn miêu tả những
gì (2 đoạn)
Đoạn 1: Những biến đổi về màu sắc của sông Hương từ cuối buổi chiều
đến lúc tối hẳn
Đoạn 2: Sinh hoạt của xóm Cồn Hến, của dân chài trên sông Hương và
cảnh thành phố khi mới lên đèn
+ Kết bài: (Huế thức dậy ban đầu của nó): Huế đi vào cuộc sống buổi tối Sau đó giáo viên cho học sinh đọc lại hai bài “Hoàng hôn trên sông Hương” và bài “Quang cảnh làng mạc ngày mùa”,nêu điểm giống nhau và
khác nhau giữa hai bài:
Trang 10+ Điểm giống nhau:
* Cả hai bài đều là văn tả cảnh
* Có cấu tạo gồm 3 phần: mở bài, thân bài và kết bài
* Đều quan sát sự vật tinh tế, cách miêu tả giàu hình ảnh, có những cảmxúc sâu lắng,
+ Những điểm khác nhau:
* Bài “Quang cảnh làng mạc ngày mùa” chủ yếu miêu tả theo trình tự
không gian: tả từng bộ phận của cảnh như màu trời, màu nắng, màu lúa, màu cácloại cây trong vườn
* Bài “Hoàng hôn trên sông Hương” chủ yếu là miêu tả cảnh vật theo
trình tự thời gian
- Từ việc phân biệt những điểm giống nhau và khác nhau của hai bài văn
tả cảnh đã nêu, giáo viên hướng dẫn học sinh rút ra nhận xét về cấu tạo của bàivăn tả cảnh nói chung như sau:
+ Mở bài: Giới thiệu bao quát về cảnh sẽ tả
+ Thân bài: Tả từng phần của cảnh hoặc sự biến đổi của cảnh theo thờigian hoặc kết hợp cả không gian và thời gian
+ Kết bài: Nêu lên nhận xét, cảm nghĩ của người viết hoặc kết thúc mộtcách tự nhiên
3.2.2 Hướng dẫn tìm hiểu các bài văn tả cảnh trong sách giáo khoa.
Sau khi học sinh hiểu được cấu tạo của bài văn tả cảnh, giáo viên hướngdẫn các em tìm hiểu cách chọn các sự vật và miêu tả sự vật của các bài văn tảcảnh trong sách giáo khoa
Ví dụ : Bài “Luyện tập tả cảnh” (Sách Tiếng Việt 5 tập 1, trang 14).
- Với bài này, tôi tiến hành như sau:
+ Cho học sinh đọc bài văn “Buổi sớm trên cánh đồng”.
+ Hướng dẫn các em trả lời những câu hỏi đã nêu trong bài tập:
- Tác giả đã tả những sự vật nào trong buổi sớm mùa thu?
+ Những sự vật trong buổi sớm mùa thu được tác giả miêu tả là: mây xám
Trang 11đục; vòm trời xanh vòi vọi; vài giọt mưa loáng thoáng rơi; những sợi cỏ đẫmnước; người trong làng gánh lên phố những gánh rau, gánh hoa; bầy sáo cánhđen mỏ vàng chấp chới liệng trên đồng lúa mùa thu đang kết đòng,
- Tác giả đã quan sát sự vật bằng những giác quan nào ?
+ Cảm giác của da (xúc giác): thấy sớm đầu thu mát lạnh, những sợi cỏđẫm nước làm mát lạnh bàn chân
+ Mắt (thị giác): thấy mây xám đục, vòm trời xanh vòi vọi, mưa loángthoáng rơi, người gánh rau và hoa, bầy sáo liệng, mặt trời mọc,
- Tìm một chi tiết thể hiện sự quan sát tinh tế của tác giả
+ Một vài giọt mưa loáng thoáng rơi trên chiếc khăn quàng đỏ và mái tócxoã ngang vai của Thuỷ; những sợi cỏ đẫm nước lùa vào dép Thuỷ làm bàn chânnhỏ bé của em ướt lạnh
- Sau khi tìm hiểu xong bài văn, giáo viên cần nhấn mạnh cho học sinhthấy nghệ thuật quan sát với sự chọn lọc chi tiết và từ ngữ tả cảnh của tác giả bàivăn
Sau khi học sinh chọn được các sự vật cần tả trong bài, giáo viên hướngdẫn các em cách miêu tả các sự vật ấy như thế nào cho phù hợp
Ví dụ: Bài “Luyện tập tả cảnh” (Sách Tiếng Việt 5 tập 1, trang 21).
- Yêu cầu của bài này là học sinh phân tích 2 văn bản “Rừng trưa” và
“Chiều tối” để thấy được những hình ảnh đẹp trong mỗi bài văn.
- Cách tiến hành bài này là:
+ Cho học sinh đọc lần lượt từng bài văn
+ Giáo viên giới thiệu tranh, ảnh về rừng tràm cho học sinh quan sát.+ Cho học sinh nêu ý kiến về hình ảnh mà các em thích trong mỗi bài văn,yêu cầu các em nêu lí do vì sao mình thích hình ảnh đó
- Giáo viên cần tôn trọng ý kiến của học sinh, đặc biệt khen ngợi những
em tìm được những hình ảnh đẹp
- Sau cùng, giáo viên hướng cho học sinh nên đưa các hình ảnh đẹp kếthợp sử dụng các biện pháp tu từ vào bài văn miêu tả
Trang 12- Tương tự các bài văn mẫu trong sách giáo khoa, giáo viên cũng hướngdẫn như trên Từ đó các em sẽ nắm được cách quan sát và cách dùng từ đặt câu
để viết thành đoạn văn, bài văn
Sau khi học sinh đã biết tìm sự vật và miêu tả sự vật, giáo viên tiếp tụchướng dẫn học sinh cách tìm hiểu câu mở đoạn và tác dụng của câu mở đoạntrong bài văn tả cảnh
Ví dụ: Dạy bài Luyện tập tả cảnh (Sách Tiếng Việt 5, tập 1, trang 70).
Qua bài học trên, giáo viên giúp học sinh hiểu được mối quan hệ về nộidung giữa các câu trong một đoạn văn và biết cách viết câu mở đoạn cho mộtđoạn văn
+ Đọc bài văn “ Vịnh Hạ Long” và trả lời các câu hỏi để tìm hiểu bố cục
của bài văn tả cảnh sông nước
- Xác định các phần mở bài, thân bài, kết bài của bài văn
+ Mở bài: (Vịnh Hạ Long Việt Nam): Vị trí của vịnh Hạ Long trong hệ
thống thắng cảnh của Việt Nam
+ Thân bài: (Cái đẹp ngân lên vang vọng): Miêu tả vẻ đẹp kì vĩ, duyên
dáng, riêng biệt và hấp dẫn của vịnh Hạ Long
+ Kết bài: (Núi non mãi mãi giữ gìn): Hạ Long là một bộ phận của non
sông Việt Nam được nhân dân ta từ đời nọ tiếp đời kia mãi mãi giữ gìn
- Giáo viên cần cho học sinh tìm câu mở đoạn, tìm từ ngữ chính của câu
mở đoạn và phân tích ý triển khai của tác giả cho từng đoạn đó
Ví dụ: Đoạn 1 đâu là câu mở đoạn? Câu mở đoạn đó có tác dụng gì?
+ Cái đẹp của Hạ Long trước hết là sự kì vĩ của thiên nhiên
- Nêu tác dụng của câu mở đoạn
+ Đối với từng đoạn, câu văn in đậm là câu mở đoạn, thâu tóm ý chínhcủa từng đoạn văn đó
+ Đối với cả bài, các câu văn in đậm có tác dụng chuyển đoạn, kết nốiđoạn với nhau tạo thành một hệ thống thâu tóm ý chính của từng bài
Tương tự với đoạn 2 và đoạn 3, giáo viên cũng hướng dẫn như trên
Trang 133.2.3 Hướng dẫn quan sát trong viết văn tả cảnh.
+ Trong văn miêu tả, quan sát rất quan trọng Việc quan sát và vị trí quansát tốt, góc và thời gian quan sát phù hợp: xa hay gần, trong hay ngoài, ban ngàyhay ban đêm, mùa xuân hay mùa hạ, … sẽ giúp ta nắm được cái đẹp của đốitượng, cảm nhận đối tượng một cách rõ ràng, cụ thể và tinh tế hơn Quan sát đốitượng không chỉ bằng thị giác như các em vẫn nghĩ, mà phải biết huy động mọigiác quan: thính giác (nghe), khứu giác (ngửi), xúc giác (sờ, nắm), vị giác(nếm) Những đoạn văn hay và hấp dẫn là những thành công của tác giả trongviệc dùng nhiều giác quan để quan sát Sự vật trong tự nhiên, mỗi sự vật có mộtđặc điểm riêng, chỉ khi nào ta nắm được đặc điểm riêng đó của sự vật thì khiviết ra mới có hình ảnh như thật Thế nhưng, chỉ làm nổi bật đặc điểm bên ngoàithôi chưa đủ, cần nêu được cái đặc sắc ẩn chứa bên trong sự vật đó để nói lênnhững suy tư, những tình cảm không chỉ của người viết gửi gắm vào đó mà còn
là của sự vật đó Muốn làm được điều này, dứt khoát phải có sự quan sát tinh tế
và phải có được những phát hiện rất riêng về đối tượng và rung cảm với nó
+ Bên cạnh đó, giáo viên cần nhắc các em quan sát phải đi đôi với việctìm từ ngữ để diễn tả đúng và sinh động điều đã quan sát được
+ Cân nhắc để lựa chọn được một thứ tự sắp xếp các chi tiết sẽ tả mà mìnhcoi là thích hợp hơn cả