16 ( HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH VIỆN TRIẾT HỌC TIỂU LUẬN QUÁ TRÌNH LỊCH SỬ TỰ NHIÊN CỦA SỰ PHÁT TRIỂN CÁC HÌNH THÁI KINH TẾ XÃ HỘI Hà Nội 2022 ) 1 MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG 2 I QUÁ TRÌNH LỊCH SỬ TỰ NHIÊN CỦA SỰ PHÁT TRIỂN CÁC HÌNH THÁI KINH TẾ XÃ HỘI 2 1 1 Học thuyết hình thái kinh tế xã hội của Chủ nghĩa Mác Lênin 2 1 2 Sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội là quá trình lịch sử tự nhiên 7 II SỰ VẬN DỤNG Ở VIỆT NAM 9 2 1 Quan điểm của Đảng ta về sự phát triển của các.
Trang 1VIỆN TRIẾT HỌC
TIỂU LUẬN
QUÁ TRÌNH LỊCH SỬ TỰ NHIÊN CỦA SỰ PHÁT TRIỂN CÁC HÌNH THÁI KINH TẾ - XÃ HỘI
Hà Nội - 2022
Trang 2I QUÁ TRÌNH LỊCH SỬ TỰ NHIÊN CỦA SỰ PHÁT
1.1 Học thuyết hình thái kinh tế xã hội của Chủ nghĩa Mác
1.2 Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là quá trình
2.1 Quan điểm của Đảng ta về sự phát triển của các hình thái
kinh tế - xã hội là quá trình lịch sử tự nhiên 9 2.2 Tính tất yếu khách quan quá trình đi lên chủ nghĩa xã hội ở
Trang 3MỞ ĐẦU
Mọi người đều biết, trong lịch sử tư tưởng nhân loại trước Mác đã có không ít cách tiếp cận khi nghiên cứu sự phát triển của xã hội Xuất phát từ những nhận thức khác nhau, với những ý tưởng khác nhau mà có sự phân chia lịch sử tiến hóa của xã hội theo những cách khác nhau Chẳng hạn, nhà xã hội học Vicô ở Italia (1668-1744) đã phân chia các thời kì phát triển của xã hội giống như phân chia các giai đoạn của một đời người: thơ ấu, thanh niên, thành niên và tuổi già Nhà triết học duy tâm Hê-ghen (1770 -1831) phân chia lịch sử xã hội loài người thành ba thời kì chủ yếu: thời kì phương Đông, thời
kì cổ đại và thời kì Giécmani Nhà xã hội chủ nghĩa không tưởng Pháp Phuriê (1722-1837) chia lịch sử xã hội thành bốn giai đoạn: giai đoạn mông muội, giai đoạn dã man, giai đoạn gia trưởng, giai đoạn văn minh Còn nhà nhân chủng Mỹ Hangri Moócgăng (1818-1881) lại phân chia xã hội thành ba thời đại: thời đại mông muội, thời đại dã man và thời đại văn minh
Dựa trên những kết quả nghiên cứu lí luận và tổng kết quá trình lịch sử
đã hình thành nên học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội Hình thái kinh
tế-xã hội là một khái niệm của chủ nghĩa duy vật lịch sử dùng để chỉ tế-xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định với một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho
xã hội đó phù hợp với một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất và một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên những mối quan hệ sản
xuất Do đó, nghiên cứu vấn đề “Quá trình lịch sử tự nhiên của sự phát
triển các hình thái kinh tế - xã hội” có ý nghĩa quan trọng.
Trang 4NỘI DUNG
I QUÁ TRÌNH LỊCH SỬ TỰ NHIÊN CỦA SỰ PHÁT TRIỂN CÁC HÌNH THÁI KINH TẾ XÃ HỘI
1.1 Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của Chủ nghĩa Mác - Lênin
Với sự ra đời của chủ nghĩa duy vật lịch sử, C Mác đã tìm được công
cụ nhận thức vĩ đại các vấn đề phức tạp nhất là xã hội loài người trên cơ sở phương pháp luận khoa học, khi đánh giá về vấn đề này, V.I Lênin chỉ ra
“thành tựu vĩ đại nhất của tư tưởng khoa học, trong đó cốt lõi là học thuyết hình thái kinh tế - xã hội Giai cấp tư bản không thể chấp nhận được học thuyết này vì trong đó đã luận chứng một cách khoa học chặt chẽ chế độ tư bản sẽ bị thay thế bằng chế độ cộng sản chủ nghĩa theo quy luật chung của tiến hóa xã hội, mà chủ nghĩa duy vật lịch sử của Mác đã tìm ra Bằng sự nghiêm túc khoa học, chúng ta thấy rằng cho đến nay chưa có học thuyết nào
về tiến hóa xã hội có thể thay thế được học thuyết Mác về hình thái kinh tế
-xã hội Học thuyết này đem đến cho chúng ta cơ sở phương pháp luận để nhận thức quy luật phát triển xã hội và một niềm tin khoa học vào lý tưởng cộng sản chủ nghĩa” [9, tr.517] Như vậy, C Mác đã nhìn nhận học thuyết hình thái kinh tế - xã hội là một quy luật nội tại phát triển của xã hội
Trên cơ sở đó, chúng ta có thể quan niệm “Hình thái kinh tế - xã hội là một phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử dùng để chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội đó phù hợp với một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất và với một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên những quan hệ sản xuất ấy” [7, tr.190]
Tuy nhiên, khi nghiên cứu về lịch sử phát triển của xã hội loài người xuất phát từ quan niệm, góc độ tiếp cận khác nhau, những nhận thức khác nhau mà có sự phân chia lịch sử tiến hóa của xã hội theo những cách khác nhau “Triết gia duy tâm Hêghen (1770-1831) phân kì lịch sử xã hội loài
Trang 5người thành ba thời kì chủ yếu: Thời kì Phương Đông, thời kì cổ đại và thời
kì Grecmani Nhà xã hội không tưởng của Pháp là Phuriê (1772-1831) chia lịch sử xã hội thành bốn giai doạn” [7, tr.145]
Tuy nhiên, “Dựa trên những kết quả nghiên cứu lý luận và tổng thể quá trình lịch sử, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đã vận dụng phép biện chứng duy vật để nghiên cứu lịch sử xã hội, đưa ra quan điểm duy vật về lịch sử và hình thành nên học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội Học thuyết hình thái kinh tế-xã hội với tư cách là Hòn đá tảng của xã hội học Mácxít nói chung cho phép chúng ta hình dung quá trình phát triển của lịch sử là quá trình lịch
sử tự nhiên Loài người đã trải qua năm hình thái kinh tế - xã hội theo thứ tự hình thái kinhtế-xã hội cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa Hình thái kinh
tế - xã hội có tính lịch sử, có sự ra đời và diệt vong Chế độ xã hội lạc hậu sẽ mất đi, chế độ xã hội mới cao hơn sẽ thay thế nó Đó là khi phương thức sản xuất cũ đã trở nên lỗi thời, khủng hoảng do mâu thuẫn của quan hệ sản xuất với lực lượng sản xuất” [11, tr.89]
Các yếu tố cấu thành nên hình thái kinh tế - xã hội bao gồm lực lượng snar xuất và quan hệ sản xuất “Lực lượng sản xuất là nền tảng vật chất kĩ thuật của mỗi hình thài kinh tế-xã hội Sự hình thành và phát triển của mỗi hình thái kinh tế, xét cho cùng do lực lượng sản xuất quyết định Lực lượng sản xuất qua các hình thái kinh tế - xã hội nối tiếp nhau từ thấp lên cao” [7, tr.178] “Quan hệ sản xuất, quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất - là những quan hệ cơ bản ban đầu và quyết định tất cả mọi quan hệ xã hội khác Mỗi hình thái kinh tế - xã hội lại có một kiểu quan hệ sản xuất của
nó tương ứng với một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất Quan hệ sản xuất là một tiêu chuẩn khách quan để phân biệt xã hội cụ thể này với xã hội khác, đồng thời tiêu biểu cho một giai đoạn phát triển nhất định của của lịch sử” [7, tr.180]
Xung quanh học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội của C Mác có nhiều quan điểm xuyên tạc, cắt xén nội dung học thuyết để phủ nhận học
Trang 6thuyết Các quan điểm đó được thể hiện: “Quan điểm quy lý luận của Mác thành quyết định luật kinh tế với nghĩa coi kinh tế là yếu tố duy nhất quyết định sự vận động và phát triển của xã hội Điều này đã bị chính Ăngghen bác
bỏ - dùng chính lý luận hình thái kinh tế - xã hội để bác bỏ sự ra đời của các nước xã hội chủ nghĩa, cho rằng nó trái với quá trình lịch sử - tự nhiên rằng cách mạng tháng Mười đẻ non do chỗ dựa chưa có tất yếu kinh tế cứ để qua chế độ tư bản chủ nghĩa rồi tiến lên chủ nghĩa xã hội rồi chủ nghĩa cộng sản theo đúng quy luật” [11, tr.90]
Bảo vệ lý luận của C Mác và Ph Ăngghen, “V.I Lênin bác bỏ các quan điểm này, song đến nay vẫn tồn tại, kể cả biến thể của nó là loại quan điểm cho rằng chế độ xã hội chủ nghĩa sụp đổ ở Liên Xô và các nước Đông
Âu là do hệ tư tưởng Mác - Lênin sai trong đó có lý luận hình thái kinh tế - xã hội Đối với nước ta những năm gần đây cũng có một số ý kiến tương tự, cho rằng ta chưa có tất yếu kinh tế để lựa chọn con đường xã hội chủ nghĩa và để
bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa Bác bỏ gián tiếp: Loại quan điểm này thể hiện dưới dạng: Chứng minh chủ nghĩa xã hội không có tương lai, tất yếu bị diệt vong Chủ nghĩa tư bản là nấc thang cao nhất của lịch sử xã hội, nó tồn tại vĩnh viễn Muốn thay thế học thuyết hình thái kinh tế xã hội bằng học thuyết khác Điển hình cho loại quan điểm này là tiếp cận theo nền văn minh Xã hội phát triển từ nền văn minh nông nghiệp đến văn minh công nghiệp và văn minh hậu công nghiệp Sai lầm căn bản của cách tiếp cận này là coi trình độ phát triển khoa học, công nghệ, lực lượng sản xuất là yếu tố quyết định duy nhất bỏ qua vai trò của quan hệ kinh tế, giai cấp, chế độ chính trị” [11, tr.91]
Từ nghiên cứu học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của C.Mác cho chúng ta rút ra ý nghĩa đối với quá trình nhận thức và vận dụng như sau: “Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội vạch ra nguồn gốc, động lực bên trong của sự phát triển xã hội, tìm ra nguyên nhân và cơ sở của sự xuất hiện và biến đổi những hiện tượng xã hội đặt ra cơ sở lý luận cho khoa học và xã hội học nâng
nó lên thành khoa học thực sự Chống lại quan điểm duy tâm về lịch sử, coi
xã hội là sự kết hợp có tính chất máy móc của nhiều cá nhân và gia đình, coi
Trang 7sự vận động và phát triển của xã hội là lý do ý chí của những nhà cầm quyền chi phối, coi kỹ thuật là cái chung quyết định tính chất chế độ xã hội, là tiêu chuẩn khách quan phân biệt các hình thái kinh tế - xã hội Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội vũ trang cho chúng ta phương pháp khoa học để nghiên cứu sự phát triển xã hội qua các chế độ xã hội khác nhau, hiểu rõ cơ cấu chung của hình thái kinh tế-xã hội và những quy luật phổ biến tác động, chi phối sự vận động và phát triển của xã hội Rõ ràng, học thuyết Mác về hình thái kinh tế - xã hội là một thành tựu vĩ đại của khoa học xã hội, là một bước tiến khổng lồ trong lịch sử tư tưởng nhân loại Sự ra đời của học thuyết này là một cuộc cách mạng trong toàn bộ quan niệm về lịch sử xã hội Học thuyết Mác về hình thái kinh tế - xã hội đối lập với quan niệm trừu tượng, duy tâm
về xã hội Nó bác bỏ cách miêu tả xã hội nói chung, một xã hội cấu thành chỉ bởi những con người tự nhiên sinh vật Nó đánh đổ hẳn quan niệm cho rằng
xã hội là một tổ hợp có tính máy móc, có thể biến đổi tùy ý theo đủ mọi kiểu, một tổ hợp sinh ra và biến hóa một cách ngẫu nhiên” [11, tr.92]
Hình thái kinh tế - xã hội là phạm trù cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch
sử dùng để chỉ xã hội trong từng giai đoạn lịch sử nhất định với một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội đó phù hợp với sự phát triển của lực lượng sản xuất và một kiến trúc thượng tầng tương ứng, xây dựng trên các quan hệ xã hội đó Phạm trù hình thái kinh tế - xã hội chỉ ra vai trò của các yếu tố cơ bản và mối quan hệ các yếu tố đó bên trong của một kết cấu kinh tế
- xã hội Các yếu tố cơ bản được Mác chỉ ra là lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất, kiến trúc thượng tầng
Đối với lực lượng sản xuất, Mác quan niệm “trong quá trình sản xuất vật chất, Mác xác định có mối quan hệ song trùng là con người và tự nhiên là lực lượng sản xuất, còn quan hệ sản xuất là con người với con người Lực lượng sản xuất đây là một yếu tố xét cho đến cùng nó quyết đinh đến các yếu
tố khác, đó chính là quan hệ sản xuất, kiến trúc thượng tầng Lực lượng sản xuất còn quyết định sự biến đổi của các hình thái kinh tế - xã hội Lực lượng sản xuất còn nói lên trính độ kỹ thuật của một hình thái kinh tế - xã hội, đồng
Trang 8thời nói lên tiêu chuẩn khach quan để phân biệt sự khác nhau của của các thời đại kinh tế, kỹ thuật của một giai đoạn lịch sử” [1, tr.190]
Khi tiếp thu tư tưởng của C.Mác, Lênin đã nhấn mạnh đặc điểm của phương pháp duy vật trong nhận thức xã hội là ở chỗ “phương pháp đòi hỏi phải gắn toàn bộ sự phong phú của các quan hệ xã hội vào quan hệ sản xuát, đồng thời cần xem xét những quan hệ sản xuất trong sự tương ứng của chúng với trình độ của những lực lượng sản xuất để giải thích sự vận động của các hình thái xã hội Hai mặt quan hệ này thống nhất thành một phương thức sản xuất và hợp thành nền tảng vật chất của mọi hình thái kinh tế - xã hội” [8, tr.189] Lênin “đã đánh giá rất cao việc Mác không dừng lại ở lý luận trừu tượng về xã hội, về quan hệ sản xuất nói chung mà đã đi sâu nghiên cứu một hình thái kinh tế xã hội cụ thể là xã hội tư bản với những quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa phức tạp Mác xem quan hệ sản xuất nó chính là cái sườn của mỗi hình thái kinh tế - xã hội trong lịch sử, khi đi vào nghiên cứu phân tích một hình thái kinh tế - xã hội Mác không dừng lại ở cái sườn đó mà Mác xem trong sự tương ứng với sự phát triển của lực lượng sản xuất và kiến trúc thượng tầng” [9, tr.351]
C Mác đã thực hiện “một kiểu mẫu về sự phân tích khoa học theo phương pháp duy vật, một hình thái xã hội và lại là một hình thái xã hội phức tạp nhất - một kiểu mẫu đã được mọi người công nhận và không ai vượt nổi” [4, tr.352] Như vậy “trong lý luận hình thái kinh tế - xã hội C Mác coi bên cạnh các quan hệ sản xuất là tiêu chuẩn khách quan để phân biệt các hình thái kinh tế - xã hội khác nhau Mác còn vạch ra mỗi quan hệ cơ bản để xác định diên mạo của một hình thái kinh tế - xã hội Đó là mỗi quan hệ biện chứng giữa cơ sơ hạ tầng và kiến trúc thượng tầng” [10, tr.317]
Về kiến trúc thượng tầng, nó chính là một bộ mặt tinh thần của đời sống xã hội và nó có tác đông mạnh mẽ tới cả hai yếu tố trên Mác và Ăngghen luôn nhấn mạnh đến kiến trúc thượng tầng chính trị và pháp lý và xem đây là hai bộ phận quan trọng nhất của kiến trúc thượng tầng Về thực chất chính là nói đến vai trò của nhà nước
Trang 9Như vậy nếu vào năm 1859 Mác đã trình bày hết sức sáng tỏ cấu trúc của hình thái kinh tế - xã hôi và cơ chế vận động của nó trong Lời tựa tác phẩm Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị thì về sau, vào năm 1888, Ăngghen đã tóm tắt lại một lần nữa quan niệm về hình thái kinh tế - xã hội của Mác và nhấn mạnh rằng cái cơ sở để cắt nghĩa được lịch sử là cả phương thức sản xuất lẫn cơ cấu xã hội Ăngghen viết “trong mối thời đại lịch sử, phương thức chủ yếu của sản xuất kinh tế và trao đổi, cùng với cơ cấu xã hội
do phương thức đó quyết định đã cấu thành cơ sở cho lịch sử chính trị của thời đại và lịch sử của sự phát triển trí tuệ của thời đại, cái cơ sở mà chỉ có xuất phát từ đó, nớ cắt nghĩa được lịch sử đó” [2, tr.390]
Các yếu tố cấu thành của hình thái kinh tế - xã hội có quan hệ biện chứng với nhau và mối quan hệ giữa các yếu tố đó hợp thành hai quy luật cơ bản vận động ở tất cả các hình thái kinh tế - xã hội Đó là quy luật quan hệ sản xuất phù hợ với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, và quy luật cơ sở hạ tầng quan hệ biện chứng với kiến trúc thượng tầng Đây là hai quy luật chung nó tạo động lực bên trong thúc đẩy quá trình phát triển sản xuất Sự phát triển của lực lượng sản xuất là động lực xét đến cùng nó đưa đến sự thay thế các hình thái kinh tế - xã hội trong lịch sử
1.2 Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là quá trình lịch
sử tự nhiên
Từ luận giải học thuyết hình thái kinh tế - xã hội cho chúng ta cơ sở khẳng định sự phát triển tự nhiên của các hình thái kinh tế - xã hôi “Xã hội
đã phát triển trải qua nhiều giai đoạn kế tiếp nhau, ứng với mỗi giai đoạn của
sự phát triển là một hình thái kinh tế xã hội nhất định Các hình thái kinh tế
-xã hội vận động và phát triển do tác động của các quy luật khách quan, đó là quá trình tự nhiên của sự phát triển Đó là sự phát triển của những hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên, tức là muốn nói đến quy luật khách quan của lịch sử, quy luật đó được coi là sự phát triển của quá trình sản xuất vật chất, xét đến cùng là do mâu thuẫn bên trong giữa lực lượng sản xuất
và quan hệ sản xuất, do tính tất yếu kinh tế quy định Các quy luật xã hội
Trang 10chính là hiện thân của các quy luật tự nhiên được con người sử dụng nó để kiến tạo nên xã hội loài người” [12, tr.50]
Tiến trình lịch sử loài người là “quá trình phát triển biện chứng vừa bao hàm sự phát triển đứt đoạn và liên tục Trong quá trình sản xuất, con người có những quan hệ với nhau, đó chính là quan hệ sản xuất Những quan hệ sản xuất đó do trình độ của lực lượng sản xuất quy định, đến lượt nó quan hệ sản xuất lại quy định các quan hệ xã hội khác như: chính trị, luật pháp, đạo đức… Khi lực lượng sản xuất phát triển đến một mức độ nào đó thì những thay đổi
về chất mâu thuẫn gay gắt với những quan hệ sản xuất có, dẫn đến đòi hỏi khách quan là thay đổi quan hệ sản xuất cũ bằng quan hệ sản xuất mới thông qua cuộc cách mạng xã hội Quan hệ sản xuất thay đổi thì toàn bộ các quan
hệ sản xuất khác cũng thay đổi Như vậy, phương thức sản xuất thay đổi, các quan hệ xã hội, chính trị, tinh thần thay đổi dẫn đến sự thay đổi của hình thái kinh tế - xã hội” [12, tr.51] Chính vì thế, V.I.Lênin viết: “Chỉ có đem quy những quan hệ xã hội vào những quan hệ sản xuất, và đem quy những quan
hệ sản xuất vào trình độ của những lực lượng sản xuất thì người ta mới có thể
có được những cơ sơ vững chắc để quan niệm sự phát triển của những hình thái xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên” [10, tr.119]
Khi phân chia lịch sử xã hội loài người chúng ta thấy: “Quá trình tự nhiên của sự phát triển lịch sử được chia ra thành những bậc thang lịch sử khác nhau, ứng với một trình độ kinh tế, kỹ thuật nhất định trong từng phương thức sản xuất nhất định Thực tiễn đã cho thấy, loài người đã, đang và sẽ trải qua 5 hình thái kinh tế - xã hội theo thứ tự từ thấp đến cao Đó chính là quá trình tự nhiên của sự phát triển lịch sử, thể hiện tính liên tục của lịch sử Tuy nhiên, đối với mỗi nước cụ thể, do những điều kiện khách quan và chủ quan riêng thì một nước nào đó, một dân tộc nào đó có thể bỏ qua những chế độ xã hội nhất định Sự khác nhau về trật tự phát triển ở phạm vi toàn nhân loại vẫn
là quá trình lịch sử - tự nhiên, còn đối với từng quốc gia, dân tộc cụ thể bỏ qua những nấc thang nhất định [7, tr.178] V.I.Lênin viết: “ …tính quy luật chung của sự phát triển trong lịch sử toàn thế giới đã không loại trừ mà trái