Để có thể di chuyển đàn ong như vậy người nuôi ong phải nắm bắt đượcnhững mùa hoa nở ở các vùng miền khác nhau, từ đó di chuyển đàn ong để lấyđược phấn hoa và mật hoa tốt nhất, đem lại n
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HUẾ
Giáo viên hướng dẫn
Tháng 05 năm 2012
Trang 2Mục Lục
Trang 3tỷ phú sinh ra từ làng.
Ở nước ta nuôi ong đã xuất hiện từ lâu đời với nhiều hình thức khác nhaunhư: nuôi ong trong hốc cây hoặc hốc đá tự nhiên, nuôi trong thùng Song, mọiphương thức nuôi ong kể trên đều mang tính chất thô sơ, năng suất thấp Ngàynay, việc áp dụng kỹ thuật nuôi trong thùng cải tiến có khung cầu di động là mộtbước tiến nhảy vọt, đưa năng suất mật tăng gấp 5 - 10 lần Với phương pháp này
có thể di chuyển đàn ong theo những mùa hoa nhằm tận dụng nguồn thức ăn từhoa của các rừng keo, tràm,cà phê, cây ăn quả, cây ngắn ngày qua đó, đã tiếtkiệm được một khoản chi phí rất lớn
Để có thể di chuyển đàn ong như vậy người nuôi ong phải nắm bắt đượcnhững mùa hoa nở ở các vùng miền khác nhau, từ đó di chuyển đàn ong để lấyđược phấn hoa và mật hoa tốt nhất, đem lại năng suất chất lượng mật
Chính vì vậy các chu kỳ hiện tượng và hiện tượng nở hoa ở thực vật đượcxem là một trong những vấn đề chính rất được quan tâm và ứng dụng trong quátrình nuôi ong Và để có cái nhìn sâu hơn về việc vận dụng hiện tượng học trongquá trình nuôi ong mật, chúng tôi chọn đề tài:
“Ứng dụng của hiện tượng học thực vật với nghề nuôi ong mật ”
Trang 4Phần II: Nội dung
1 Hiện tượng học thực vật là gì ?
1.1 Hiện tượng học thực vật
Là khoa học nghiên cứu sự sinh trưởng, sinh sản của thực vật trước sựthay đổi khí hậu theo chu kì như: Sự ra lá, rụng lá, sự hình thành và phát triển nụhoa, quả, quả chín, phát tán hạt giống, thay đổi màu sắc lá và những hiệntượng khác trong sự hình thành và biến đổi khí hậu theo mùa
1.2 Hiện tượng ra hoa ở thực vật
Trong thực tế mùa nào cũng có hoa Mỗi loài thực vật nở hoa vàonhững thời điểm khác nhau, tùy vào tập tính và đặc tính sinh học của mỗi loài.Hoa chính là cơ quan sinh sản của thực vật có hoa Khi bắt đầu chuyển sanggiai đoạn phát triển, cây tạo khối sơ khởi, rồi tạo nụ hoa, sau một thời gian hoa
nở báo hiệu hạt phấn chín và quá trình thụ phấn thụ tinh xảy ra
Hoa nở thường không cùng một lúc, có cái trước, có cái sau, trải dài mộtvài tuần, có nhiều loài kéo dài vài tháng, hay có loài hoa nở thành 2-3 mùa mộtnăm, để bảo đảm khi hạt chín sẽ đúng vào mùa mưa nhiều, nếu mùa mưa đến trểhay sớm Thông thường các cây công nghiệp, cây ăn trái có mùa hoa nở tậptrung.Thời gian ra hoa còn phụ thuộc vào sự nảy mầm của hạt Cây phải ra hoavào mùa nào thì hạt mới có thể nảy mầm tốt và cây con đủ sức sống sót trongmùa hạn
Sự ra hoa của thực vật còn tùy vào thời tiết của mỗi vùng khác nhau, nhưvùng ôn đới khác vùng nhiệt đới Đặc biệt là các loài thực vật vùng nhiệt đới ởmiền Nam Việt Nam Mỗi loài cây có mùa ra hoa và tạo quả khác nhau Cây ăntrái bản địa như xoài, mít, nhãn, chôm chôm, v.v mà hạt không sống lâu đượcđều trổ hoa trong mùa Xuân để trái chín vào đầu tới giữa mùa mưa
Hiện tượng ra hoa và hoa nở mang ý nghĩa quan trọng trong đời sống củathực vật và hiện tượng hoa nở đã hình thành nên mối quan hệ không thể thiếugiữa côn trùng hút mật và cây
Trang 52 Ứng dụng hiện tượng học trong nghề nuôi ong mật
Nuôi ong được xem là một nghề đòi hỏi sự khéo léo, dày công chăm bẵmnhư trẻ nhỏ nhưng cũng không phải là quá khó khăn nếu người làm nghề thực sựham thích học hỏi và cần nhất là sự cần mẫn như chính loài ong Không chỉ amhiểu đặc tính của loài ong, người nuôi ong cũng cần phải có sự am hiểu về cácloài hoa, mùa hoa nở, mùa con ong đi lấy mật, biết cách luân chuyển đàn ongtìm kiếm những nơi có nguồn mật hoa dồi dào
2.1 Một số hiểu biết về loài ong:
Ong là loài côn trùng có tổ chức xã hội cao Ong sống theo đàn, mỗi đànđều có ong chúa, ong thợ, ong non, và có sự phân công công việc rõ ràng Ong
có nhiều loài khác nhau, các loài được con người nuôi để khai thác sản phẩmnhư mật ong, sáp ong, sữa ong chúa
- Trong đàn ong:
+ Ong chúa là con ong cái duy nhất trong đàn ong, dài và to hơn các ongđực, ong thợ, cánh ngắn hơn thân, có nhiệm vụ đẻ trứng nhưng không làm ramật Ong chúa chuyên đẻ trứng, ấu trùng do trứng nở ra được nuôi bởi ong thợ(các con ong thợ này là các con cái); những ấu trùng này sẽ lớn lên thành ongnon và cuối cùng, trong đàn ong còn có ong đực, có số lượng rất ít trong tổ,chúng chết đi sau khi giao phối với ong chúa
Loài ong mật
Trang 6+ Ong thợ đông nhất, làm đủ mọi việc: lấy mật, nuôi ấu trùng, bảo vệ tổ ,thường sống 2- 6 tháng.
+ Ong đực to hơn ong thợ, làm nhiệm vụ giao phối với ong chúa mỗi khiong chúa bay ra Ong đực thường xuất hiện vào mùa hè và chỉ sống 1-2 tháng,sang mùa thu thì bị đuổi ra khỏi tổ mà chết
Trong đề tài này chúng ta đề cập đến loài ong mật: Con ong cho mật thuộc
giống Apis (Apis mellifca, Apis cerana Fabr, Apis ligustica, Apis sinensis, ) hoặc các giống Maligona, Trigona, đều thuộc họ ong (Apidae) Ong mật còn
gọi là ong khoái, to con hơn, đốt đau, tổ thường ở các hốc cây, hốc đá
* Nguồn thức ăn:
Nguồn thức ăn chủ yếu của ong là mật hoa và hạt phấn Chính vì vậy thựcvật cung cấp hạt phấn và mật hoa là một trong những đối tượng được chú ý vànghiên cứu đối với các nhà nuôi ong về : Thời điểm nở hoa, khoảng thời gianhoa nở nhiều nhất…Từ đó để đưa lại hiệu quả trong việc thu hạt phấn và mậthoa, mang lại năng suất cao trong việc nuôi ong
* Mật ong – sản phẩm tạo thành của ong: Mật ong được tạo thành từ chấtngọt do ong thu thập được trong các bông hoa Mật ong là hỗn hợp của các loạiđường và một số thành phần khác Dựa vào nguồn mật người ta chia làm 3 loạimật ong: mật ong đơn hoa, mật ong hỗn hợp và mật ong dịch lá Trong đó mậtong đơn hoa có chất lượng tốt nhất
2.2 Quá trình tạo mật ong:
Ong mật tìm những cây có hoa có chứa mật hoa, hạt phấn đây chính lànguồn thức ăn cho ong mật
Phấn hoa là nguồn protein quý giá đối với đời sống đàn ong Đàn ong pháttriển mạnh hay yếu, nhanh hay chậm chủ yếu dựa vào phấn hoa; phấn hoa là loạithức ăn khó thay thế của ong Tuy rằng nhiều nước nuôi ong đã sản xuất thức ănnhân tạo (phấn) nhưng đàn ong phát triển vẫn không bằng phấn hoa tự nhiên.Ong thu phấn hoa có chọn lọc Phần lớn đàn ong chỉ thu những hạt phấn tốt trênhoa có phấn ngon
Trang 7Ở nhiều loài thực vật ở bên trong hoa nơi gần gốc của cánh hoa có tuyến tiếtmật Tuyến mật của hoa sâu hoặc nông có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thumật Ở một số loài tuyến mật không nằm trong hoa mà nó nằm bên ngoài củahoa và gọi là những tuyến mật ngoài hoa (extrafloral nectaries) Đây là dịch ngọttiết ra từ tuyến mật ở lá, thân của cây Ví dụ: đay có đầu ở gân lá, cao su ở gầncuống lá, thông ở kẽ nụ v.v
Mật ong lấy từ mật hoa thường có hương vị đặc trưng và trong Mật lá cóhàm lượng chất khoáng (nhất là kali) thường cao hơn mật hoa do đó mật lá vẫnđược khách hàng nhiều nước ưa thích vì kali có khả năng chống nhiễm xạ Màusắc, hương vị của mật hoa kích thích đàn ong mạnh hơn so với mật lá Tuy nhiênkhông phải tất cả các loài cây có hoa đều có tuyến mật để hấp dẫn côn trùng.Mật hoa (nectar) sau khi ong thu thập về được ong chế biến lại thành mậtong (honey) Mật ong được dự trữ trong kho chứa mật và người nuôi ong khaithác nguồn mật tại đây Tuy nhiên, ong cũng sử dụng nguồn mật mà nó chế tạođược do đó người nuôi ong cần phải lấy hết lượng mật này, thay đó bổ sung thaythế bằng lượng nước đường cho đàn ong sử dụng vì đàn ong luôn đòi hỏi nguồnthức ăn để nâng cao sản lượng và chất lượng mật
Việc nuôi ong cố định ở một nơi (stationary) hay nuôi di trú (migratory),người nuôi ong cần phải tìm hiểu về địa điểm bố trí đàn ong ở bên trong hay gầnnơi có nhiều cây cho mật (honey plants) Những loài cây cho mật có thể là câytrồng hay cây dại, cây cỏ hay cây bụi, cây trong rừng hay cây ven đường thời
kỳ có nguồn thức ăn cho ong vào những mùa nhất định hay xuyên suốt trongnăm
2.3 Thực vật cho mật hoa và phấn hoa:
Một số loài cây cung cấp lượng mật và phấn hoa nhiều khi hoa nở và nhữngloài thực vật này người ta gọi là cây cho mật (honey plants) Bởi vì những loàicây này cung cấp nguồn thức ăn cho ong để quá trình tạo mật ong tốt nhất.Nhiều thực vật sản sinh ra nguồn mật hoa nhưng rất ít hay không có phấn hoacũng được xem là những loài cây nguồn mật
Những cây khác cho phấn hoa nhiều với chất lượng tốt nhưng có rất ít hay
Trang 8không có mật hoa gọi là những cây cho phấn hoa (pollen plant), những loài câynày đóng vai trò quan trọng cho việc nuôi ong nhất là vào lúc mới xây dựng đànong, khi ong cần một lượng lớn protein chứa trong hạt phấn để nuôi sống chúng.Nghề nuôi ong phát triển ở những vùng có những loài cây cho mật và câycho phấn phát triển mạnh và có mùa nở hoa kéo dài Nhưng những vùng nàykhông phải luôn dễ dàng tìm thấy Bởi vậy người nuôi ong cần phải kết hợpnhững kinh nghiệm của mình trong việc quản lý đàn ong với việc thực hiện di
cư đến nơi có nguồn phấn hoa và mật hoa nhiều để cung cấp đầy đủ lượng thức
ăn cho ong Do đó người nuôi ong cần phải biết ngày và khoảng thời gian mùahoa nở của những loài cây cho mật, những nhân tố môi trường ảnh hưởng đếnchúng và có những đánh giá tác động hợp lý với tiềm năng ở từng vùng, ví dụ:
số lượng đàn ong cần đặt để sản xuất ở mỗi vùng, khả năng cung cấp mật hoa vàphấn hoa của đàn ong
Hiện tượng học ra hoa của những loài này thường thay đổi theo mùa và theotừng vùng
Theo Crane (1990), chỉ có khoảng 16% loài cây trên thế giới làm nguồnthức ăn cho ong mật, tuy nhiên cũng có đến 4000 loài hoa khác nhau cho mật.Những hoa không có mật thường cho lượng phấn hoa khá lớn (theo LucianaPorter Bolland, 2001)
Tầm quan trọng của những loài cho mật và phấn hoa khác nhau phụ thuộc
sự phong phú của nó trong vùng Chất lượng mật, phấn hoa và hiện tượng ra hoacủa ảnh hưởng đến chu trình nuôi ong
Cây cho mật hoa và phấn hoa ở nước ta khá phong phú Ở miền Nam câyCao su là cây có sản lượng mật hoa lớn, sau đó là cây Tràm, Chôm chôm, Nhãn,
Cà phê và Dừa, hoa Cúc quỳ, Bông trắng, các cây trong rừng ngập mặn như cây
họ mắm Avicennia Đối với miền Bắc, cây nguồn cho mật hoa và phấn hoa córải rác trong năm: Vải chua, Vải thiều, Nhãn, Đay, Bạch đàn, Vẹt, Táo, Cỏ lào,Chân chim, Bạc hà v.v Các cây cho mật hoa ở miền Bắc cho chất lượng mậttốt, mật trong và thơm (trừ Đay) nhưng số lượng cây lại không nhiều và thời tiếtkhông ổn định, địa bàn phân tán cho nên chỉ thích hợp với nuôi ong gia đình có
Trang 9quy mô nhỏ (giống ong nội Apis cerena).
2.4 Lịch nở hoa (loral calendars):
Nguồn hoa cung cấp thức ăn tự nhiên cho ong rất dồi dào lại phân bố tạinhiều vùng khác nhau, mỗi loài hoa nở vào một mùa nhất định nào đó Do đóngười nuôi ong cần phải biết được thứ tự thời gian nở hoa, hoa tàn; thời gian vàkết thúc vụ mật của các loài cây nguồn mật này ở từng vùng trong năm; nắmchắc lịch nở hoa sẽ bố trí đàn ong mật khớp đúng những mùa mật cao điểm sẽmang lại năng suất mật ong khá cao
Lịch nở hoa (loral calendars) hay bản đồ nở hoa (flowering – chart) cho
nghề nuôi ong là một bảng thời gian cho người nuôi ong biết được ngày gầnđúng nhất và khoảng thời gian giai đoạn hoa nở của những cây cho mật và câycho phấn hoa quan trọng trong vùng Những người nuôi ong có kinh nghiệm sẽthu thập được nhiều thông tin qua qua nhiều năm và ghi chép lại làm kinhnghiệm cho những sau
Lịch nở hoa là một trong những công cụ hữu hiệu để mở rộng nghề nuôiong Nó có thể giúp cho người nuôi ong biết được nguồn thức ăn mà ong mậtcần cung cấp ở đâu, nhờ đó người nuôi có thể quản lý đàn ong của mình theocách hợp lý nhất Việc nuôi ong ở bất kỳ một vùng nào đó sẽ không thể pháttriển được nếu không hiểu biết về lịch nở hoa và việc di cư khi nuôi ong Lịch
nở hoa đặc biệt cung cấp cho ta biết những vùng miền khác nhau có nguồn thức
ăn cho ong, dựa vào đó mà bố trí lộ trình di cư mà đàn ong cho thích hợp nhất.Việc thu thập thông tin để xây dựng lịch nở hoa cho bất kỳ một vùng nàothì không phải khó khăn nhưng tốn khá nhiều thời gian Nó đòi hỏi phải có một
sự quan sát thật kỹ lưỡng và đầy đủ về sự thay đổi theo mùa của hệ sinh tháitrong vùng đó, hoạt động kiếm nguồn thức ăn của ong mật, và cả những tập tínhtrong đàn ong mật
XÂY DỰNG LỊCH NỞ HOA
* Khái niệm: Là bảng chỉ ngày và khoảng thời gian hoa nở của các loài chomật hoa và hạt phấn
Trang 10* Các bước xây dựng lịch hoa:
- Nghiên cứu thành phần loài thực vật cung cấp mật hoa và hạt phấn trongvùng Xác định mật độ cây ra hoa /dt/cây
- Xác định số lượng tập đoàn ong trong vùng Theo dõi lượng thức ăn trong
tổ thừa hay thiếu
- Theo dõi sự viếng thăm của ong và tần suất viếng thăm của ong
- Theo dõi diễn biến mùa hoa
* Vai trò:
-Trên cơ sở xây dụng được lịch hoa, người nuôi ong sẽ biết được thời gianthích hợp để thu mật hoa và phấn hoa Khi đó họ có thể di chuyển đàn ong tớinơi có nguồn mật dồi dào đúng thời điểm mới đạt được nằn suất cao
-Lịch hoa còn là cơ sở của các ứng dụng khác như thống kê lưu lượng mậtcủa các loài thực vật
3 Quy trình và kỹ thuật nuôi ong mật
3.1 Phương thức nuôi ong:
Nước ta, ong nội (Apis cerana) đã được nuôi từ lâu đời với nhiều hình thức
khác nhau
* Nuôi ong theo phương thức cố định: Ong được nuôi trong hốc cây hoặchốc đá tự nhiên, nuôi trong thùng hoặc trong đó đã có bánh tổ cố định và đượcđặt theo nhiều tư thế khác nhau Đây là phương thức nuôi còn thô sơ và năngsuất thấp
* Nuôi ong theo phương thức di chuyển: Là phương thức nuôi trong đó cácthùng cải tiến có khung cầu di động Đây là một bước tiến nhảy vọt, đưa năngsuất mật tăng gấp 5 - 10 lần
Để nuôi ong thành công và thu được nhiều sản phẩm, cần phải nắm vững vàkết hợp hài hoà giữa nhiều yếu tố như : kỹ thuật tạo chúa có chất lượng cao, kỹthuật nuôi và sử lý đàn ong, các bước đi hoa, phương pháp phòng và trị bệnh
Trang 113.2 Kỹ thuật nuôi ong
Trong quy trình, kỹ thuật nuôi ong, hai vấn đề cần đặc biệt quan tâm làchọn giống ong và kỹ thuật chăm sóc, phòng chữa các loại bệnh cho ong
* Chọn giống ong
Việc chọn giống ong ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất mật: giống tốt, conchúa đẻ khỏe thì cho năng suất mật cao Người tạo giống phải có kỹ năng chọnnhững đàn ong có các đặc tính mong muốn Sau đó, để đạt được kết quả caonhất, họ phải cho ong đực chọn từ đàn bố giao phối với ong chúa tơ tạo từ đàn
mẹ Theo kinh nghiệm và nghiên cứu của các chuyên gia, việc lựa chọn ong làmgiống dựa trên 5 đặc tính cơ bản:
và rộng để không ảnh hưởng đến quá trình tạo bầy đàn của ong
Thùng nuôi ong được xem như ngôi nhà chung của đàn ong Có thùng nuôiong tốt thì việc nuôi ong sẽ hiệu quả Tùy vào điều kiện của từng vùng có thểxây dựng thùng nuôi ong phù hợp Ở miền núi người ta dùng thân cây tròn rỗngruột để làm thùng nuôi ong, gọi là bộng ong Cách làm bộng để nuôi ong có mặttốt là duy trì được sự thân thiện của đàn ong với môi trường tự nhiên, nhưng lạigặp khó khăn nếu tổ chức sản xuất lớn Tốt nhất là nuôi ong trong thùng cải tiếnvới khung cầu di động, tiện dụng cho người nuôi ong và cho năng suất mật cao
-Khung cầu: phía bên trong thùng ong là các cầu ong hay gọi là khung cầu(kèo) có thể tháo ra mở vào để lấy mật, trên khung cầu này ta sẽ đặt vào bánh tổ
để cho ong xây tổ Nuôi ong bằng khung cầu di động là dụng cụ để khai thác
Trang 12mật thuận tiện nhất, cho năng suất mật cao.
- Các dụng cụ khác: dụng cụ để khai thác mật thuận tiện nhất, cho năng suấtmật cao
3.2.1 Quy trình và kỹ thuật nuôi ong:
1 Chọn địa điểm đặt đàn ong
Nguồn thức ăn chính của ong là mật của các loài hoa Bởi vậy việc lựa chọnđịa điểm đặt đàn ong cần phải dựa trên đặc điểm này
Theo kinh nghiệm, địa điểm đặt đàn ong cần:
- Gần nguồn mật phấn hoa
- Không phun thuốc sâu, hóa chất
- Không có dịch bệnh, ít hoặc không có ong rừng, chim thú hại
- Địa hình thoáng mát, yên tĩnh, không gần đường giao thông, nhà máyđường, nhà máy hóa chất, nhà máy chế biến hoa quả và không có hồ lớn baoquanh
Về cách đặt thùng ong, nên kê cao 25 - 30cm so với mặt đất, cách nhau ítnhất 1m, cửa ra vào đặt các hướng khác nhau, chọn nơi khô ráo, thoáng mát nhưdưới hiên nhà, cạnh gốc cây Không nên đặt đàn ong trên sân gạch, nền xi măng,nơi qúa ẩm ướt hoặc gần chuồng gia súc, gia cầm
