2 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH VIỆN BÀI THU HOẠCH MÔN TÍNH TẤT YẾU KHÁCH QUAN VÀ ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM Họ tên học viên Mã số học viên Lớp , Khóa HÀ NỘI 2022 MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG 2 I NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM 2 1 1 Quan niệm về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 2 1 2 Tính tất yếu khách quan của nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam 5 II ĐẶC TRƯN.
Trang 1BÀI THU HOẠCH
MÔN
TÍNH TẤT YẾU KHÁCH QUAN VÀ ĐẶC TRƯNG
CƠ BẢN CỦA NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG XÃ HỘI
CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
Họ tên học viên:……….
Mã số học viên:
Lớp:………., Khóa:
HÀ NỘI - 2022
Trang 2Trang
I.
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở
1.1 Quan niệm về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 2 1.2 Tính tất yếu khách quan của nền kinh tế thị trường xã hộichủ nghĩa ở Việt Nam 5
II.
ĐẶC TRƯNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN THỂ CHẾ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
2.1 Đặc trưng của thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa ởViệt Nam hiện nay 8 2.2 Một số giải pháp cơ bản hoàn thiện thể chế kinh tế thịtrường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay 9
Trang 3MỞ ĐẦU
Kinh tế thị trường có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng đối với ự phát triển của sản xuất, đời sống xã hội loài người Không ai phủ nhận sự tồn tại khách quan của kinh tế thị trường trong các chế độ khác nhau Không còn ai cho rằng kinh tế thị trường là sản phẩm riêng của chủ nghĩa tư bản mà nó là một tài sản chung của nhân loại và sẽ tiếp tục phát triển sau chủ nghĩa tư bản, trong một thời kỳ lịch sử mới, một chế độ xã hội mới - xã hội hiện đại, tiến bộ, công bằng, văn minh, cần thiết cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt
Nam Do đó, trong giai đoạn hiện nay việc tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế
định hướng xã hội chủ nghĩa là một yêu cầu khách quan đối với nước ta
Quá trình thực hiện đường lối đổi mới, công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước nền kinh tế thị trường từng bước được hoàn thiện và ngày càng thể hiện
rõ bản chất của nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên, thể chế kinh tế thị trường ở nước ta còn những hạn chế nhất định: “Những yếu tố bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế thị trường chưa được chú ý đúng mức Một số tập đoàn kinh tế và doanh nghiệp nhà nước kinh doanh thua lỗ, gây bức xúc trong xã hội Chỉ đạo đổi mới phát triển kinh tế tập thể, các nông, lâm trường quốc doanh chậm, lúng túng… quản lý thị trường, nhất
là thị trường bất động sản, thị trường tài chính có lúc còn lúng túng sơ hở, thiếu chặt chẽ dẫn đến tình trạng đầu cơ làm giàu bất chính cho một số người; chính sách phân phối còn nhiều bất hợp lý” [11, tr.78] Do đó, nghiên cứu vấn
đề “Tính tất yếu khách quan và đặc trưng cơ bản của nền kinh tế thị
trường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” làm đề tài tiểu luận có ý nghĩa lý luận
và thực tiễn sâu sắc
Trang 4NỘI DUNG
I NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
1.1 Quan niệm về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
Lựa chọn mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta không phải là “sự gán ghép chủ quan giữa kinh tế thị trường và chủ nghĩa xã hội, mà là sự nắm bắt và vận dụng xu thế vận động khách quan của kinh tế thị trường trong thời đại ngày nay Đảng Cộng sản Việt Nam trên cơ
sở nhận thức tính quy luật phát triển của thời đại và sự khái quát, đúc rút từ kinh nghiệm phát triển kinh tế thị trường thế giới, đặc biệt là từ thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, để đưa ra chủ trương phát triển nền kinh
tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhằm sử dụng kinh tế thị trường để thực hiện mục tiêu từng bước quá độ lên chủ nghĩa xã hội Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình kinh tế trong thời kỳ quá độ đi lên
chủ nghĩa xã hội Đây là một kiểu kinh tế thị trường mới trong lịch sử phát
triển của kinh tế thị trường Cũng có thể nói kinh tế thị trường là cái phổ biến, còn kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là cái đặc thù của Việt Nam, phù hợp với điều kiện và đặc điểm cụ thể của Việt Nam Nó có hệ thống thể chế riêng không giống với kinh tế thị trường của các nước khác” [10, tr.178]
“Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam được hiểu là hệ thống các bộ quy tắc kinh tế thị trường, được vận hành bởi các chủ thể kinh tế thị trường khác nhau, với các cơ chế, cách thức được xác định rõ theo hướng vừa đảm bảo phát triển đồng bộ các yếu tố thị trường, vừa đảm bảo công bằng xã hội và phát huy vai trò quản lý của Nhà nước, bảo đảm
sự lãnh đạo của Đảng đối với nền kinh tế thị trường” [7, tr.185]
Tại Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ 6 khóa X, Đảng ta đưa ra quan niệm cụ thể về thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa ở Việt Nam: “Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở
Việt Nam là hệ thống luật pháp, cơ chế, chính sách, các quy định, quy tắc chế
Trang 5định, điều tiết hành vi của mọi chủ thể, mọi quá trình diễn ra trong nền kinh tế nhằm tạo điều kiện cho việc hình thành, vận hành thông suốt và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” [3, tr.12]
Đặc trưng của thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thể hiện trên một số nét:
Thứ nhất, “thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta là nhằm mục tiêu thực hiện dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; giải phóng và phát triển sức sản xuất xã hội; đẩy mạnh công cuộc xoá đói, giảm nghèo, khuyến khích và tạo điều kiện cho mọi người vươn lên làm giàu chính đáng, mọi người giúp đỡ lẫn nhau để người nghèo thoát nghèo vươn lên khá giả, người khá giả vươn lên làm giàu, mọi người được bình đẳng trước pháp luật về cơ hội tham gia sản xuất kinh doanh làm ra nhiều của cải cho xã hội và cải thiện đời sống cho mình, từng bước giảm dần khoảng cách giữa các tầng lớp dân cư, các khu vực nông thôn, thành thị các vùng trung du, miền núi và đồng bằng Những mục tiêu trên đều dựa trên cơ sở giải phóng mọi tiềm năng của đất nước, nhất là tiềm năng con người để thúc đẩy tăng trưởng phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm cho mọi người đều được hưởng hành quả do sự phát triển mang lại Nói một cách tổng quát là phát triển kinh tế - xã hội do con người và vì con người Điều đó khác hẳn với mục tiêu tất cả vì lợi nhuận và lợi nhuận đó được tập trung phục vụ một nhóm người, còn số đông được hưởng thụ không tương xứng với công sức họ bỏ ra” [12, tr.56]
Thứ hai, “thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế Trong đó, chế độ công hữu
xã hội chủ nghĩa về tư liệu sản xuất chủ yếu là nền tảng để giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa nền kinh tế; kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, cùng với kinh tế tập thể phải ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân Đồng thời thể chế kinh tế phải bảo đảm để khu vực kinh tế
tư nhân được coi là bộ phận hữu cơ của nền kinh tế, là một trong những động lực của nền kinh tế Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài được khuyến khích
Trang 6phát triển” [12, tr.56].
Thứ ba, “từng bước thực hiện tăng trưởng kinh tế gắn với tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước đi và trong từng chính sách phát triển; tạo lập sự đồng bộ, gắn kết chặt chẽ giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển xã hội, văn hoá, giáo dục và đào tạo, chăm sóc sức khoẻ nhân dân, bảo đảm an sinh xã hội… giải quyết tốt các vấn đề xã hội, từng bước giảm dần khoảng cách về mức sống vật chất, văn hoá tinh thần của các tầng lớp dân cư, giữa nông thôn với thành thị, giữa miền ngược với miền xuôi; thực hiện tốt công trình mục tiêu xoá đói giảm nghèo, khuyến khích mọi người làm giàu chính đáng Để đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa thì trước hết phải huy động được nội lực và ngoại lực để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo ra nhiều của cải song phải đồng thời giải quyết tất cả các vấn đề an sinh xã hội, từng bước thực hiện mục tiêu tất cả vì sự phát triển toàn diện của con người” [12, tr.56]
Thứ tư, “thế chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thực hiện qua nhiều hình thức phân phối, song chế độ phân phối chủ yếu theo kết quả lao động, hiệu quả kinh tế và phúc lợi xã hội Đồng thời khuyến khích sự đóng góp của cá nhân cho sự phát triển và coi trọng đúng mức các hình thức phân phối theo mức đóng giữa vốn và các nguồn lực khác” [12, tr.57]
Thứ năm, “chủ thể quản lý cao nhất trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân, dưới sự lãnh đạo của Đảng Nhà nước thực hiện tốt chức năng của mình, đồng thời phát huy vai trò của các tổ chức chính trị xã hội, vai trò làm chủ xã hội của nhân dân Tăng cường sự lãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản Việt Nam” [12, tr.57]
1.2 Tính tất yếu khách quan của nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Nhân tố khách quan dẫn đến sự ra đời và phát triển nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay đó là: “Sự phát triển của kinh tế thị trường trên thế giới không phải sản phẩm của bản thân chế độ tư hữu, đó
là sản phẩm của nhân loại Thời gian trước kia, người ta quan niệm rằng kinh
Trang 7tế hàng hóa nó phát sinh, tồn tại chỉ có trong sự phân công của lao động xã hội một cách rộng rãi, hay chính là của chế độ tư hữu Nhưng quan nghiên cứu cho thấy rằng nguyên nhân của sự hình thành và phát triển hàng hóa, của
sự trao đổi hàng hóa trong ngày đầu của lịch sử loài người của nó lại chính là quá trình sở hữu công cộng của những tồn tại riêng rẽ, khác nhau giữa các bộ lạc, cộng đồng nguyên thủy, lúc đó đã có sự phân công, chuyên môn hóa sản xuất giữa các cộng đồng đó” C.Mác viết: “Sự trao đổi các sản phẩm phát sinh
ở những điểm tiếp xúc giữa các gia tộc, thị tộc, cộng đồng khác nhau, vì ở thời kỳ đầu của nền văn minh thì không phải là những cá nhân riêng biệt, mà
là các gia tộc, thị tộc mới tiếp xúc với nhau như những đơn vị độc lập” [1, tr.418] và “sự chuyển hóa sản phẩm thành hàng hóa là kết quả của sự trao đổi giữa các công xã khác nhau, chứ không phải giữa những thành viên của cùng một công xã” [2, tr.319]
Ph.Ăngghen cũng viết: “Những bộ lạc du mục tách rời khỏi bộ phận còn lại của người dã man: đó là sự phân công xã hội lớn đầu tiên Vì vậy mà lần đầu tiên, đã có thể có sự trao đổi đều đặn ở các giai đoạn phát triển trước đây, chỉ có thể có những sự trao đổi ngẫu nhiên mà thôi” [2, tr.320] Lúc đầu,
sự trao đổi lúc đó được tiến hành giữa các bộ tộc, bộ lạc thông qua những người đứng đầu nhưu tù trưởng thị tộc, bộ lạc Khi những đàn gia súc, chiến lợi phẩm sau những buổi đi săn bắt chuyển thành sở của cải để hữu riêng, thì
đó là dấu hiệu cho sự trao đổi giữa các cá nhân với nhau, cá nhân với bộ tộc,
bộ lạc ngày càng chiếm ưu thế Do vậy, hình thức này đã trở thành các hình thức trao đổi của cải mang tính chất hàng hóa
Tóm lại, theo Ph.Ăngghen “gia súc đã nhận được chức năng tiền tệ, sự phân công lớn lần thứ hai đã diễn ra, thủ công nghiệp đã tách khỏi nông nghiệp Vì nền sản xuất bị tách ra thành hai ngành chính, nông nghiệp và thủ công nghiệp, nên đã ra đời nền sản xuất trực tiếp nhằm trao đổi, đó là nền sản xuất hàng hóa Sản xuất hàng hóa xuất hiện thì đồng thời thương nghiệp cũng xuất hiện, không những trong nội bộ và ở biên giới của bộ lạc, mà cả với những nước ở hải ngoại nữa Tuy nhiên, tất cả tình hình đó vẫn còn ở hình
Trang 8thái chưa phát triển; những kim loại quý bắt đầu trở thành thứ hàng hóa - tiền
tệ phổ biến và chiếm ưu thế, nhưng người ta chưa đem đúc thành tiền, mà chỉ đem trao đổi theo trọng lượng” [2, tr.321] và theo V.I.Lênin “Thời đại văn minh đã củng cố và phát triển tất cả những sự phân công đã cóvà thời đại văn minh còn bổ sung vào đó một sự phân công thứ ba, một sự phân công chỉ đặc trưng cho nó, có một ý nghĩa quyết định: sự phân công này sản sinh ra một giai cấp không còn tham gia sản xuất nữa, mà chỉ làm công việc trao đổi sản phẩm, đó là những thương nhân” [8, tr.423]
“Kinh tế thị trường đó là kiểu quan hệ kinh tế - xã hội, trong đó sản xuất xã hội luôn gắn chặt với thị trường, tức là sản xuất gắn chặt chẽ với các quan hệ hàng hóa, quan hệ tiền tệ, quan hệ cung - cầu Kinh tế thị trường chính là nét biểu hiện bên ngoài có tính chất của bề mặt đời sống - xã hội Đây là quan hệ hàng hóa của xã hội Như chúng ta đã biết, mọi hoạt động trong xã hội đều phải tính đến các quan hệ hàng hóa, sử dụng các quan hệ hàng hóa như chính là mắt khâu trung gian” [9, tr.451]
Bên cạnh đó, nhân tố chủ quan dẫn đến sự đời của nền kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay đó là: Nhân tố chủ
quan đó là nước ta đang trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đó là điều kiện quan trọng để phát triển kinh tế thị trường trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Đảng, Nhà nước ta sớm đã có “chủ trương thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách phát triển nền kinh tế hàng hóa gồm nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước, theo định hướng xã hội chủ nghĩa, gọi tắt là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” [3, tr.127] Đảng ta coi đó chính là mô hình kinh tế tổng quát ở nước ta trong cả thời kỳ quá độ Đó là một chủ trương sáng tạo, hoàn toàn đúng đắn, vừa đáp ứng yêu cầu khách quan, vừa đáp ứng yêu cầu chủ quan của nề kinh tế Đây không chỉ đơn thuần là một định hướng kinh tế, nền kinh tế quốc gia, mà còn là vấn đề chính trị, quan điểm, lập trường chính trị nhất quán, đúng đắn và luôn kiên định của Đảng ta Về bản chất kinh tế thị trướng nước ta xây dựng khác với kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa
Trang 9Yếu tố mang tính chủ quan thứ hai đó là vai trò lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam và sự quản lý thống nhất của Nhà nước Đây là “hai nhân
tố quyết định đảm bảo sự thành công đúng định hướng của đường lối phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay Hai nhân tố chủ quan này thể hiện tính tự giác, khắc phục tính tự phát của kinh tế thị trường và mặt trái của toàn cầu hóa kinh tế đang do chủ nghĩa tư bản chi phối, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực, ra sức nâng cao hiệu quả, sức cạnh tranh và khả năng độc lập tự chủ của nền kinh tế, tham gia
có hiệu quả vào phân công lao động quốc tế” [4, tr.52]
Dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, sự quản lý của Nhà nước, chúng
ta đã đề ra các chính sách phát triển kinh tế vĩ mô trên phạm vi toàn quốc Đồng thời thiết lập các cơ chế thị trường để sao cho các thành phần kinh tế khác nhau, lợi ích khác nhau nhưng vận động theo cùng một hướng, cùng thúc đẩy nền kinh tế, xã hội phát triển nhanh, bền vững, trực tiếp thực hiện thắng lợi quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa theo định hướng xã hội chủ nghĩa vì mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh” Từ sự phân tích trên, có thể thấy rằng “ai muốn thay thế sự lãnh đạo của Đảng bằng chế độ đa nguyên chính trị, đa đảng đối lập, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng cộng sản để đi theo quan điểm dân chủ tư sản phương Tây, thực chất là phủ nhận con đường đúng đắn mà Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng, Nhà nước và nhân dân ta đã lựa chọn” [11, tr.89]
Do vậy, xây dựng kinh tế thị ở nước ta hiện nay phù hợp với điều kiện thực tế của đất nước, với xu thế của thời đại và với các quy luật kinh tế
II ĐẶC TRƯNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN THỂ CHẾ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
2.1 Đặc trưng của thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
Một là, Mục tiêu của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa mà nước ta hướng tới “nhằm mục tiêu thực hiện dân giàu, nước mạnh,
Trang 10dân chủ, công bằng, văn minh; giải phóng và phát triển sức sản xuất xã hội; đẩy mạnh công cuộc xoá đói, giảm nghèo, khuyến khích và tạo điều kiện cho mọi người vươn lên làm giàu chính đáng, mọi người giúp đỡ lẫn nhau để người nghèo thoát nghèo vươn lên khá giả, người khá giả vươn lên làm giàu, mọi người được bình đẳng trước pháp luật về cơ hội tham gia sản xuất kinh doanh làm ra nhiều của cải cho xã hội và cải thiện đời sống cho mình, từng bước giảm dần khoảng cách giữa các tầng lớp dân cư, các khu vực nông thôn, thành thị các vùng trung du, miền núi và đồng bằng” [5, tr.134]
Hai là, nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay
chúng ta đang xây dựng bao gồm nhiều hình thwucs sở hữu khác nhau như: kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài…
Ba là, nền kinh tế thị trường nước ta xây dựng phải “Gắn tăng trưởng
kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội Tạo lập sự đồng bộ, gắn kết chặt chẽ giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển xã hội, văn hoá, giáo dục và đào tạo, chăm sóc sức khoẻ nhân dân, bảo đảm an sinh xã hội… giải quyết tốt các vấn
đề xã hội, từng bước giảm dần khoảng cách về mức sống vật chất, văn hoá tinh thần của các tầng lớp dân cư, giữa nông thôn với thành thị, giữa miền ngược với miền xuôi; thực hiện tốt công trình mục tiêu xoá đói giảm nghèo, khuyến khích mọi người làm giàu chính đáng” [12, tr.58]
Bốn là, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì
dân, dưới sự lãnh đạo của Đảng là chủ thể quản lý cao nhất, duy nhất trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Nhà nước “thực hiện tốt chức năng của mình, đồng thời phát huy vai trò của các tổ chức chính trị xã hội, vai trò làm chủ xã hội của nhân dân Tăng cường sự lãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản Việt Nam” [12, tr.58]
2.2 Một số giải pháp cơ bản hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay
Để hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay cần thực hiện tốt một số nội dung sau đây:
Nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng, hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà