(SKKN 2022) sử dụng các bài tập thực tiễn để góp phần phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh học chương i sinh học 11 ở trường THPT đào duy từ

NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT THƯỜNG DÙNG TRONG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Học sinh: HS Giáo viên: GV Trung học phổ thông: THPT Bài tập thực tiễn: BTTT Năng lực vận dụng kiến thức: NLVDKT Thực vật: TV Đ

MỤC LỤC

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT ĐÀO DUY TỪ

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG CÁC BÀI TẬP THỰC TIỄN ĐỂ GÓP PHẦN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH HỌC CHƯƠNG I – SINH HỌC 11 Ở

TRƯỜNG THPT ĐÀO DUY TỪ

Người thực hiện: Nguyễn Thị Hiền Chức vụ: Giáo viên

Báo cáo thuộc lĩnh mực (môn): Sinh học

THANH HOÁ, NĂM 2022

PHẦN 1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2.Mục đích nghiên cứu……… …1

1.3 Đối tượng nghiên cứu 1

1.4 Phương pháp nghiên cứu: 1

PHẦN 2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 1

2.1 Cơ sở lí luận của SKKN 1

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN 2

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 13

2.4 Hiệu quả của SKKN đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 13

PHẦN 3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 17

3.1 Kết luận 17

3.2 Kiến nghị 17 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT THƯỜNG DÙNG TRONG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Học sinh: HS

Giáo viên: GV

Trung học phổ thông: THPT

Bài tập thực tiễn: BTTT

Năng lực vận dụng kiến thức: NLVDKT

Thực vật: TV

Động vật: ĐV

Phương pháp dạy học: PPDH

Đối chứng: ĐC

Thực nghiệm: TN

PHẦN 1: MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài

Giáo dục có vai trò quan trọng trong sự phát triển chung của đất nước.Chương trình giáo dục phổ thông(2018) đã xác định:”Chương trình giáo dục phổ thông giúp

người học làm chủ kiến thức phổ thông, biết vận dụng kiến thức hiệu quả vào đời sống,…” Như vậy trong dạy học, phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào đời sống

cho học sinh là một trong những nhiệm vụ hàng đầu

Mặt khác, theo các chuyên gia tâm lí học: cùng với sự tự giác thì hứng thú học tập tạo nên tính tích cực nhận thức, giúp học sinh học tập đạt kết quả cao, có khả năng khơi dậy được sự sáng tạo, là động lực để người học có thể say mê, tự giác nghiên cứu và đạt được hiệu quả cao trong chương trình giáo dục, nói cách khác hứng thú học tập của HStỉ

lệ thuận với hiệu quả và chất lượng giáo dục

Chương trình Sinh học 11 – sinh học cơ thể đề cập các hoạt động sống, các quá trình sinh học cơ bản ở mức cơ thể( Thực vật và động vật) Với kiến thức này, nếu chỉ chú trọng đến việc trang bị kiến thức khoa học, rập khuôn sách giáo khoa thì sẽ gây sự nhàm chán, giảm hứng thú cho học sinh trong học tập

Với đối tượng của tôi là học sinh Trường THPT Đào Duy Từ, đa số các em sinh

ra và lớn lên ở thành phố, ít được tiếp xúc trực tiếp với thực tiễn sản xuất, vật nuôi cây trồng nên hiểu biết về thực tiễn còn hạn chế và chưa quan tâm nhiều đến việc học môn sinh học ở trường.Vì vậy tôi thấy cần thiết phải tổ chức hoạt động dạy học nhằm tạo hứng thú đồng thời phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn đời sống cho

HS để các em có tâm thế tích cực và học tập hiệu quả hơn, tôi đưa ra biện pháp:“Sử dụng các bài tập thực tiễn để góp phần phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh học chương I – Sinh học 11 ở Trường Trung Học Phổ Thông Đào Duy Từ”.

1.2 Đối tượng nghiên cứu

Học sinh một số lớp 11 Trường THPT Đào Duy Từ được thực hiện từ năm học

2020 -2021 đến năm học 2021 – 2022

1.3 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết:

+ Phân tích mục tiêu về kiến thức, kĩ năng và năng lực cần hướng tới của từng bài học, chủ đề

+Thu thập, nghiên cứu và hệ thống lại các tài liệu có liên quan đến đề tài để làm

cơ sở nghiên cứu và thực nghiệm

- Phương pháp phân tích tổng kết kinh nghiệm

PHẦN 2: NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1.Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

- Bài tập thực tiễn: Theo tác giả Lê Thanh Oai: ” Bài tập thực tiễn là dạng bài tập xuất phát từ các tình huống thực tiễn, được giao cho học sinh thực hiện để vận dụng những điều đã học nhằm hình thành kiến thức mới hoặc củng cố, hoàn thiện, nâng cao kiến thức đã học đồng thời phát triển năng lực người học”

- Năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn:Chương trình giáo dục phổ thông môn sinh học (2018) xác định:”Năng lực vận dụng được kiến thức, kĩ năng đã học nghĩa là HS có khả năng giải thích, đánh giá sự vật, hiện tượng thường gặp trong tự nhiên

và trong đời sống, có thái độ và hành vi ứng xử thích hợp.”

Theo tác giả Phan Thị Thanh Hội: Dấu hiệu cơ bản của NLVDKT vào thực tiễn

là khả năng người học huy động tổng hợp kiến thức đã học với thái độ tích cực để giải quyết có hiệu quả các vấn đề thực tiễn liên quan đến tự nhiên và đời sống cá nhân, cộng đồng.

- Vai trò của bài tập thực tiễn trong việc phát triển NLVDKT

+ Khi giải BTTT, HS phải nhận biết được vấn đề, huy động kiến thức liên quan

để giải quyết vấn đề thực tiễn đặt ra Qua đó, HS sẽ khắc sâu được kiến thức, mở rộng vốn hiểu biết của mình về thiên nhiên và con người, thực tiễn hoạt động sản xuất, xã hội…

+ Trong quá trình thực hiện BTTT, HS sẽ phát triển được các kĩ năng thu thập và

xử lí thông tin để giải thích, đánh giá hoặc giải quyết vấn đề nảy sinh trong những tình huống thực tiễn Khi đó, HS sẽ tạo được thói quen luôn tự đặt ra câu hỏi về các vấn đề xung quanh và tìm câu trả lời hợp lí nhất, điều đó góp phần giúp HS linh hoạt, nhạy bén và thích ứng nhanh với xã hội năng động trong cuộc sống sau này

+ BTTT kích thích HS hứng thú, yêu thích môn học hơn, đồng thời hình thành và phát triển lòng say mê nghiên cứu khoa học, công nghệ, đặc biệt là công nghệ sinh học

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng biện pháp

2.2.1.Thuận lợi

* Nội dung chương trình SGK Sinh học 11

Chương I: Chuyển hoá vật chất và năng lượng có nhiều kiến thức gần gũi với thực tiễn đời sống dễ tạo hứng thú cho học sinh trong tìm hiểu kiến thức và áp dụng kiến thức vào đời sống hàng ngày

* Về phía giáo viên

- Việc dạy học Sinh học của các trường trung học phổ thông (THPT) trên địa bàn tỉnhThanh Hoá nói chung và của Trường THPT Đào Duy Từ hiện nay đã có nhiều chuyển biến Trong các giờ học GV đã cải tiến phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực trong học tập của HS Giáo viên đã có nhận thức đúng về phương pháp dạy học tích cực và đã có ý thức sử dụng một số PPDH tích cực trong dạy học Sinh học

*Về phía học sinh

- Lứa tuổi học sinh lớp 11 đang ở giai đoạn vị thành niên, nên cơ thể có sự phát triển mạnh về vóc dáng và thể lực Đồng thời các em cũng có sự phát triển mạnh mẽ

về tâm sinh lí, các em rất tò mò, ham hiểu biết, muốn tìm hiểu cũng như giải đáp được những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống hàng ngày, muốn được tham gia học tập chủ động, độc lập, muốn thử sức mình…

2.2.2.Khó khăn, nguyên nhân và cách khắc phục

* Về phía giáo viên

- Việc sử dụng các phương pháp tích cực ở một số GV còn lúng túng, hiệu quả sử dụng chưa cao, ít chú trọng đến việc đưa các vấn đề thực tế vào trong giảng dạy, điều này tạo nên thói quen học tập thụ động, làm cho các em cảm thấy các kiến thức của môn học trở nên khô khan, xa lạ, từ đó các em giảm hứng thú hơn đối với môn học

- Giáo viên chưa dành nhiều thời gian cho học sinh đưa ra ý kiến về một số hiện tượng trong thực tiễn sản xuất, đời sống liên quan đến nội dung bài học Mặt khác giáo viên cũng còn thiếu kinh nghiệm và hiểu biết về các vấn đề thực tiễn

*Về phía HS

- Học sinh của trường ở thành phố, ít được tiếp xúc trực tiếp với thiên nhiên, vật nuôi, cây trồng, thực tiễn sản xuất, có tư tưởng học lệch từ rất sớm, ít quan tâm tới môn sinh học

- Mặt khác, cùng với sự bùng nổ của công nghệ thông tin niềm đam mê cho học tập

ở các em đang được thay bằng đam mê sử dụng Youtube và các trang nghe nhạc trực tuyến, Game online, Facebook, Zalo… điều này đã làm phân tán sự tập trung của các em, hứng thú học tập của các em ngày càng giảm sút, các em tiếp thu bài một cách thụ động nên không nắm được kiến thức trọng tâm

2.3 Giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

Tôi đã thiết kế hệ thống bài tập thực tiễn(BTTT) kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực phù hợp để tổ chức dạy học bước đầu mang lại hiệu quả và từng bước nâng cao chất lượng bộ môn Tôi xin trình bày để cùng trao đổi với các thầy cô Giải pháp gồm 3 bước:

Bước 1: Lựa chọn nội dung phù hợp, phân tích logic kiến thức để tìm cơ hội thiết

kế BTTT

STT Chủ đềnội dung Logic kiến thức- cơ hội để xây dựng BTTT

1 Dinh dưỡng khoángvà nito ở thực vật

- Vai trò của nito trong đời sống của cây trồng, các dạng nito cây hấp thụ từ đất, các con đường sinh học cố

định nito và vai trò, mối quan hệ giữa phân bón – năng suất cây trồng và môi trường

Thiết kế BTTT về các biện pháp kĩ thuật trong chăm sóc cây trồng, an toàn thực phẩm và bảo vệmôi trường

2 Hô hấp ở thực vật

-Khái niệm, bản chất của hô hấp ở thực vật,vai trò của hô hấp đối với cơ thể thực vật

-Các con đường hô hấp ở TV liên quan với điều kiện

có hay không có O2.

-Các nhân tố môi trường ảnh hưởng đến hô hấp.

Thiết kế BTTT về +Các biện pháp bảo bảo nông phẩm +Các biện pháp kĩ thuật giúp hệ rễ của cây trồng hô hấp tốt, phát triển khoẻ

3 Tiêu hoá ở động vật

-Khái niệm tiêu hoá, tiêu hoá nội bào và tiêu hoá ngoại bào

-Đặc điểm tiêu hoá ở 3 nhóm động vật: ĐV chưa

có cơ quan tiêu hoá, ĐV có túi tiêu hoá và ĐV có ống tiêu hoá(chủ yếu là Người)

-Đặc điểm tiêu hoá ở ĐV ăn thực vật, ăn tạp và ăn thịt

Thiết kế BTTT về chăm sóc sức khoẻ con người và kĩ thuật chăn nuôi như ăn sữa chua hoặc bổ sung men tiêu hoá, men vi sinh sau một đợt điều trị thuốc kháng sinh

4 Hô hấp ở động vật -Khái niệm hô hấp,đặc điểm bề mặt trao đổi khí,đặc

điểm các hình thức hô hấp( Qua bề mặt cơ thể, bằng hệ thống ống khí,bằng mang và bằng phổi)

Thiết kế BTTT về chăm sóc sức khoẻ con người và

kĩ thuật chăn nuôi: như hô hấp nhân tạo, BP phòng lây nhiễm các bệnh về hô hấp, BP nuôi tôm(cá) hiệu quả nhờ sục khí

5 Tuần hoàn máu

Ý nghĩa của tuần hoàn máu, ưu thế của tuần hoàn kín so với hở, tuần hoàn kép so với đơn.Đặc điểm

hoạt động của tim là tính tự động và hoạt động theo chu kì Khái niệm huyết áp, huyết áp biến động trong

hệ mạch và phụ thuộc vào: sức co bóp của tim và nhịp tim, sức cản trong mạch máu,khối lượng máu

và độ quánh của máu.

Thiết kế BTTT về đo nhịp tim, huyết áp và xây dựng chế độ dinh dưỡng phù hợp cho người huyết áp cao

Bước 2: Thiết kế BTTT chương I- Sinh học 11 để tạo hứng thú và phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh

a Quy trình thiết kế bài tập thực tiễn trong dạy học sinh học

Bước 1: Xác định tên chủ đề, xác định mạch kiến thức logic của chủ đề:sắp xếp

các đơn vị nội dung trong sách giáo khoa theo mạch logic có thể thuận lợi cho việc thiết kế BTTT

Bước 2:Thiết kế bảng ma trận quan hệ giữa nội dung chủ đề và cơ hội có thể xây

dựng BTTT: Lựa chọn đơn vị kiến thức có thể xây dựng được BTTT

Bước 3: Thu thập dữ liệu, thiết kế BTTT: Dựa vào bảng ma trận đã lập định

hướng tìm kiếm tài liệu, thông tin liên quan đến các nội dung đã được xác định: các tài liệu, thông tin có thể là các tình huống thực tiễn, các hình ảnh đã được chụp, các đoạn video, các thí nghiệm, các bài báo, đoạn văn

Bước 4: Chỉnh sửa và hoàn thiện các BTTT.

b.Các dạng bài tập thực tiễn: 4 dạng

Dạng 1: BTTT dưới dạng một đoạn thông tin hoặc phóng sự,video, một bài báo

có nội dung liên quan đến thực tiễn trồng trọt, chăn nuôi hoặc đời sống kết hợp với những câu hỏi

Dạng 2: BTTT dưới dạng hình ảnh quen thuộc trong đời sống kèm theo câu hỏi Dạng 3: BTTT dưới dạng tình huống giả định

Dạng 4: BTTT dưới dạng câu hỏi gây hứng thú.

Chủ đề 1: Dinh dưỡng khoáng và nito ở thực vật

BTTT1: Dự án trồng xen sắn- cây họ đậu

Dự án ARES-CCD tài trợ bởi Vương quốc Bỉ thông qua Học viện Nông nghiệp Việt Nam triển khai trên địa bàn xã Mậu Đông, nhằm nghiên cứu khoa học về tác dụng trồng xen cây họ đậu trong việc ngăn chặn xói mòn, cải thiện độ phì nhiêu và nâng cao khả năng chống chịu sâu bệnh trên sắn

Qua hơn 1 năm thực hiện các dự án, trên cơ sở khoa học, có thể khẳng định việc trồng sắn xen các cây họ đậu có các tác dụng như: giảm xói mòn và nâng cao độ phì của đất, cải thiện năng suất cây trồng và tăng hiệu quả kinh tế, giảm tác động của sâu hại đến cây trồng Kết quả thử nghiệm này có thể tương tự với kết quả nghiên cứu tại tỉnh Yên Bái”.(Nguồn baoyenbai.com.vn).

Câu hỏi Tiêu chí thể hiện NLVDKT

1,Vấn đề đang được đề cập trong đoạn thông tin, hình ảnh

2, Hãy nêu, sắp xếp các kiến thức liên quan đến vấn đề trên? Xác định các kiến thức liên quan đến vấn đề thực tiễn. 3,Theo em cần sử dụng biện pháp kĩ thuật như thế nào để

tăng năng suất cây trồng mà vẫn giữ được an toàn nông phẩm

và không ô nhiễm môi trường Giải thích câu nói:” phải

thường xuyên xới đất, vun gốc cho cây để không mất đạm”?

Đề xuất biện pháp giải quyết vấn đề thực tiễn và báo cáo, giải trình biện pháp đề xuất

4,Giải thích cơ sở khoa học của biện pháp trồng xen cây

trồng(ngô, sắn) với cây họ đậu Nêu những tác hại đối với

môi trường và sức khoẻ con người do bón phân không hợp lí

đặc biệt phân vô cơ chứa nito, nêu giải pháp bón phân hợp lí

mà em biết?

Giải thích hiện tượng thực tiễn, đề xuất giải pháp và thảo luận các giải pháp đề xuất

Thực hiện quy trình tương tự như BTTT1 tôi thiết kế thêm một số BTTT

BTTT2: Bao bì phân bón

1 Nhãn mác, thành phần, tỉ lệ các loại nguyên tố khoáng trên bao bì đựng phân

có ý nghĩa gì?

2 Tại sao bón quá nhiều phân hoá học thì cây sẽ chết?

3 Bón phân dư thừa gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng như thế nào đến

sức khoẻ con người?

4 Tại sao mới bón đạm cho cây thì không nên thu hoạch ngay?

Lưu ý: Câu hỏi số 4 giao cho HS về nhà làm

BTTT3: Trồng rau trên sân thượng

1 Em biết những gì về hình thức trồng rau mô tả ở hình ảnh trên?

2

Ở một số nơi, loại mô hình này rau sau thu hoạch thường nhanh bị héo, ăn

nhạt và kém giòn hơn rau trồng đất, em hãy giải thích nguyên nhân của hiện tượng trên và cách khắc phục?

Chủ đề 2 : Hô hấp ở thực vật

BTTT1: Vườn cam ngập nước

1 Theo em vườn cam trên bị ngập nước lâu ngày sẽ dẫn đến hậu quả gì?Giải thích?

2 Có thể phục hồi vườn cây ăn trái bị ngập nước sau khi nước rút được không,

bằng cách nào?

3 Trồng cây cần có những biện pháp kĩ thuật nào giúp hệ rễ hô hấp hiệu quả?

BTTT2:Thu hoạch nông phẩm

1 Theo em, muốn sử dụng nông phẩm(nông sản) được lâu hơn sau thu hoạch cần phải làm gì?

2 Các loại nông phẩm khác nhau(lúa, rau, củ, quả) có nên sử dụng cùng một cách bảo quản không? Giải thích?

3 Em biết những phương pháp bảo quản nông sản nào? Giải thích cơ sở khoa học của các phương pháp đó?

1 Em hãy giải thích lợi ích của việc nhai kĩ?

2 Nếu em muốn có hệ tiêu hoá khoẻ mạnh, cần phải thực hiện nhữnggì trongcuộc sống hàng ngày?

BTTT2: Thu c kháng sinh v i h tiêu hoá ốc kháng sinh với hệ tiêu hoá ới hệ tiêu hoá ệ tiêu hoá

1 Tại sao khi uống nhiều thuốc kháng sinh thì khả năng tiêu hoá của cơ thể bị giảm sút? Biện pháp khắc phục tình trạng trên?

2 Sử dụng men vi sinh ở người như thế nào cho hợp lí?

3 Tại sao trước khi sử dụng đồ uống hay thực phẩm người ta thường phải đọckĩ hướng dẫn và hạn sử dụng? Chủ đề 5: Hô hấp ở động vật

BTTT1: Tăng năng suất nuôi cá(tôm)

1 Tại sao phần lớn cá lên cạn lại không hô hấp được và chết? Người bán cángoài chợ muốn giữ cá sống được lâu hơn thì cần làm gì?

2 Theo em để tăng năng suất nuôi tôm(hoặc cá) thông qua tăng hiệu quả hô

hấptrong nhà màng(hoặc đầm) người chăn nuôi cần phải làm gì?

Kh e nh nhai kỹ ỏe nhờ nhai kỹ ờ nhai kỹ

Nhịp sống hối hả dễ khiến chúng ta ăn uống vội vã, dẫn đến nhai thức ăn không kỹ Hệ lụy của nó là cơn đau dạ dày, tức bụng cùng hàng loạt rắc rối sức khỏe khác

BTTT2:Cứu nạn

1 Hình ảnh trên mô tả quá trình nào?

2 Tác dụng của quá trình đó và áp dụng trong những tình huống nào trong cuộc sống?

BTTT3:Sars – CoV-2

1 Sars – CoV-2 là gì? Gây bệnh nào ở người? có nguy hiểm không?

2 Em cho biết những triệu chứng có thể xuất hiện khi nhiễm

Sars – CoV-2? Phương thức lây lan và cách phòng chống?

3 Em giải thích cơ sở khoa học của các biện pháp phòng lây nhiễmSars – CoV-2?

Chủ đề 6: Tuần hoàn

BTTT1:Nhịp tim

Ở tại gia đình, bạn Hạnhđếm số nhịp tim của bố và đứa cháu 1 tuổi của mình, thu được kết quả như sau:

- Bố: 75 nhịp/phút

- Cháu: 85 nhịp/phút

Hạnh nói chuyện với Phúc và cho rằng “Bố mình có thời gian 1 chu kì tim nhỏ hơn so với đứa cháu” Còn Phúc lại bảo: “Bố Hạnh có thời gian 1 chu kì tim lớn hơn

so với đứa cháu”

Em đồng ý với ý kiến của bạn nào? Giải thích?

BTTT2: Kiểm tra sức khoẻ