Thiết kế và sử dụng trò chơi toán học nhằm nâng cao hứng thú học tập cho học sinh lớp 1

Phương pháp thực nghiệm sư phạm Tiến hành dạy thực nghiệm một số tiết ở trường tiểu học để kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của việc vận dụng phương pháp tổ chức trò chơi trong dạy

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO UBND TỈNH PHÚ THỌ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HÙNG VƯƠNG

Phú Thọ, năm 2020

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO UBND TỈNH PHÚ THỌ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HÙNG VƯƠNG

Mã ngành: 8140101

Giảng viên hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Thanh Tuyên

Phú Thọ, năm 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tác giả xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực, không trùng lặp với các luận văn khác

LỜI CẢM ƠN

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Ban Giám hiệu, các thầy cô giáo Trường Đại học Hùng Vương, đặc biệt là TS Nguyễn Thị Thanh Tuyên người đã tận tình chỉ bảo, hết lòng hướng dẫn em hoàn thành luận văn này

Xin gửi lời cảm ơn đến Ban Giám hiệu, quý thầy/cô trường Tiểu học Vĩnh Phú, huyện Phù Ninh – tỉnh Phú Thọ, đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong thời gian khảo sát và thực nghiệm sư phạm

Phú Thọ, ngày … tháng …năm 2020

Tác giả

Nguyễn Thị Ngọc Hằng

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC BẢNG vi

DANH MỤC BIỂU ĐỒ vii

DANH MỤC HÌNH ẢNH viii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ix

MỞ ĐẦU 1

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1

2 MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 2

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC 2

5 CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2

6 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN 3

7 CẤU TRÚC LUẬN VĂN 3

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG TRÒ CHƠI TRONG DẠY HỌC TOÁN LỚP 1 5

1.1.Tổng quan vấn đề nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực của đề tài 5

1.2 Đặc điểm học sinh lớp 1 7

1.2.1 Đặc điểm tâm lí, tính cách 7

1.2.2 Đặc điểm tư duy, nhận thức 9

1.2.3 Lí luận về hứng thú học tập 11

1.3 Một số khái niệm cơ bản 13

1.3.1 Trò chơi 13

1.3.2 Trò chơi toán học 15

1.3.3 Ý nghĩa trò chơi toán học trong dạy học toán cho học sinh lớp 1 19

1.4 Thực trạng việc tổ chức trò chơi trong dạy học toán lớp 1 21

1.4.1 Mục đích khảo sát 21

1.4.2 Nội dung khảo sát 21

1.4.3 Địa bàn khảo sát 21

1.4.4 Phương pháp khảo sát 21

1.4.5 Kết quả khảo sát 22

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 30

CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG TRÒ CHƠI TOÁN HỌC CHO HỌC SINH LỚP 1 31

2.1 Đặc điểm chương trình môn toán lớp 1 31

2.1.1 Chương trình môn toán lớp 1 hiện hành 31

2.1.2 Chương trình môn toán lớp 1 mới 32

2.2 Định hướng thiết kế 42

2.2.1 Định hướng thiết kế trò chơi 42

2.2.2 Yêu cầu thiết kế trò chơi 43

2.3 Nguyên tắc thiết kế trò chơi toán học 44

2.4 Một số trò chơi toán học dành cho học sinh lớp 1 46

2.4.1.Trò chơi trong các tiết học về số và phép tính 46

2.4.2.Trò chơi trong các tiết học về hình học và đo lường 53

2.5 Sử dụng trò chơi toán học trong dạy học toán cho học sinh lớp 1 59

2.5.1 Quy trình tổ chức trò chơi trong dạy học môn toán lớp 1 59

2.5.2 Định hướng sử dụng trò chơi trong dạy học toán cho học sinh lớp 1 60

2.5.3 Hướng dẫn sử dụng các trò chơi 61

2.5.4 Thiết kế minh họa một số giáo án sử dụng trò chơi toán học trong dạy học toán lớp 1 62

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 80

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 81

3.1 Mục đích, nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 81

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 81

3.1.2 Thời gian và cơ sở thực nghiệm 81

3.1.3 Nội dung thực nghiệm 81

3.1.4 Phương pháp tổ chức thực nghiệm 81

3.2 Tổ chức thực nghiệm 82

3.2.1 Chuẩn bị thực nghiệm 82

3.2.2 Triển khai thực nghiệm 85

3.3 Đánh giá kết quả của thực nghiệm sư phạm 85

3.3.1 Phân tích định tính kết quả thực nghiệm 85

3.3.2 Phân tích định lượng kết quả thực nghiệm 87

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 92

KẾT LUẬN 93

KIẾN NGHỊ 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95 PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Nhận thức của giáo viên về vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng trò chơi toán học trong dạy học lớp 1 22 Bảng 1.2: Tìm hiểu về mức độ SDTC của GV 23 trong DH toán lớp 1 23 Bảng 1.3 Tìm hiểu veef các nguồn trò chơi để giáo viên lựa chọn, sử dụng trong dạy học toán lớp 1 23 Bảng 1.4: Mức độ sử dụng các PP và hình thức TCDH toán lớp 1 của GV 24 Bảng 1.5 Thời điểm tổ chức trò chơi trong dạy học toán của giáo viên 24 Bảng 1.6 Những khó khăn mà giáo viên thường gặp phải khi tổ chức trò chơi trong dạy học toán ở lớp 1 25 Bảng 1.7 Các biện pháp, hình thức nhằm nâng cao kĩ năng tổ chức trò chơi của giáo viên 26 Bảng 1.8: Tìm hiểu sự hứng thú của HS lớp1 khi tham gia TCTH 26 Bảng 1.9 Nhận xét tổng thể về chương trình môn toán lớp 1 so với chương trình hiện hành 40 Bảng 3.1: Thống kê số lượng học sinh các lớp thực nghiệm và đối chứng 82 Bảng 3.2: Thống kê kết quả học tập của học sinh lớp TN và ĐC trường Tiểu học Vĩnh Phú 82 Bảng 3.3: Thống kê kết quả học tập của học sinh lớp TN và ĐC trường Tiểu học Dữu Lâu 83 Bảng 3.4: Tổng hợp ý kiến giáo viên về hoạt động thực nghiệm 86 Bảng 3.5: Kết quả đánh giá tri thức của học sinh lớp thực nghiệm và đối chứng trường tiểu học Vĩnh Phú 88 Bảng 3.6: Kết quả đánh giá tri thức của học sinh lớp thực nghiệm và đối chứng trường tiểu học Dữu Lâu 89

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1: Thống kê kết quả học tập của học sinh lớp TN và ĐC trường Tiểu học Vĩnh Phú 83 Biểu đồ 3.2: Thống kê kết quả học tập của học sinh lớp TN và ĐC trường Tiểu học Dữu Lâu 84 Biểu đồ 3.3 Kết quả đánh giá tri thức của học sinh lớp thực nghiệm và đối chứng trường tiểu học Vĩnh Phú 88 Biểu đồ 3.4 Kết quả đánh giá tri thức của học sinh lớp thực nghiệm và đối chứng trường tiểu học Dữu Lâu 89

DANH MỤC HÌNH ẢNH

Hình ảnh 1.1: Bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” mỗi bài học có 4 phần 33 Hình ảnh 1.2: Nhóm nhân vật xuyên suốt và lớn lên cùng học sinh cấp tiểu học trong sách giáo khoa Toán lớp 1 “Kết nối tri thức với cuộc sống” 34 Hình ảnh 1.3: Bộ sách “Cùng học để phát triển năng lực” mỗi bài học được 35 thiết kế theo 4 hoạt động cơ bản 35 Hình ảnh 1.4: Sách Toán “Cùng học để phát triển năng lực” có tính tích hợp cao 36 Hình ảnh 1.5: Sách Toán “Cánh Diều” 37

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Trong chương trình giáo dục tiểu học hiện nay, môn Toán cùng với các môn học khác có vai trò quan trọng góp phần đào tạo nên những con người phát triển toàn diện.Toán học là môn KHTN có tính lôgíc và tính chính xác cao, nó còn là chìa khóa mở ra sự phát triển của các môn khoa học khác

Việc dạy học môn toán nếu chỉ hướng dẫn, truyền đạt theo SGK hay các tài liệu có sẵn thì việc học của học sinh sẽ trở nên đơn điệu, thiếu hấp dẫn, thiếu tích cực Yêu cầu của GD hiện nay là đòi hỏi phải đổi mới PPDH môn Toán theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS Chính vì vậy GV cần tạo nên hứng thú học tập cho học sinh bằng cách lôi cuốn các em tham gia vào các HĐHT Trò chơi là một HĐHT mà các em hứng thú nhất Thông qua HĐTC các em sẽ lĩnh hội các kiến thức Toán học một cách dễ dàng, củng cố, khắc sâu nội dung bài học một cách vững chắc và gây được hứng thú trong học tập cho các em

Ở bậc mầm non hoạt động chủ đạo của trẻ là vui chơi, bắt đầu lên lớp 1 hoạt động của trẻ có sự thay đổi lớn, lúc này HĐHT là chính Việc học của trẻ trở thành chủ đạo nên các em cảm thấy khó khăn đặc biệt trong giai đoạn đầu Nội dung môn toán lớp 1 là nội dung sơ khai nhưng lại là nền tảng cho các lớp tiếp theo Vì thế, việc TCTC cho học sinh trong những tiết học là hoạt động cần thiết, nó phù hợp với đặc điểm tâm lí, sinh lí của lứa tuổi học sinh Tiểu học Đặc biệt trong bộ môn Toán, việc TCTC cho các em, ngoài việc tạo hứng thú, tăng cường tính tích cực học tập cho học sinh còn giúp học sinh khắc sâu kiến thức – kĩ năng, từ đó giúp giờ học toán đạt hiệu quả cao hơn

Thực tế cho thấy trong tiết học toán, đặc biệt ở lớp 1 giáo viên cũng đã sử dụng các trò chơi nhằm giúp học sinh nâng cao hiệu quả học tập Tuy nhiên việc sử dụng các trò chơi trong giờ học toán còn chưa mang lại hiệu quả như mong đợi vì giáo viên chưa biết cách chọn trò chơi đúng thời điểm, hệ thống trò chơi chưa theo một quy trình thống nhất, vì thế chưa phát triển được tư duy cho học sinh Xuất phát

từ thực tế trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Thiết kế và sử dụng trò chơi toán học nhằm nâng cao hứng thú học tập cho học sinh lớp 1”

2 MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

2.1 Mục tiêu

Thiết kế và sử dụng TCTH trong dạy học môn toán lớp 1 giúp tăng cường hứng thú học tập của HS góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn toán ở tiểu học

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản và thực tiễn liên quan đến vấn đề nghiên cứu

- Đánh giá thực trạng sử dụng PPTC trong giảng dạy môn toán hiện nay ở trường TH trên địa bàn tỉnh Phú Thọ Thiết kế hệ thống TCTH dùng trong DH môn toán lớp 1

- Đề xuất cách sử dụng trò chơi vào DH môn toán lớp 1 nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học

- Tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính hiệu quả và khả thi của các TCTH đã xây dựng

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Các TCTH và cách sử dụng chúng trong dạy học môn toán lớp 1

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu thiết kế được các TCTH hấp dẫn và sử dụng hợp lí trong giảng dạy

bộ môn toán thì sẽ góp phần tạo hiệu quả cao trong dạy học môn toán lớp 1

5 CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

5.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

Nghiên cứu các tài liệu tâm lí học, giáo dục học, tài liệu về phương pháp tổ chức trò chơi trong dạy học môn toán, các quan điểm đổi mới trong dạy học môn

Toán

5.2 Phương pháp điều tra, quan sát

Dự giờ, điều tra, phỏng vấn, Dùng phiếu (An két) để tiến hành điều tra, tìm hiểu nhằm thu thập thông tin về thực trạng việc vận dụng PP tổ chức trò chơi nhằm nâng cao hiệu quả học tập cho HS lớp 1 tại một số trường Tiểu học ở tỉnh Phú Thọ

5.3 Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

Tổng kết kinh nghiệm của các giáo viên giỏi ở trường Tiểu học về việc dạy học môn Toán khi vận dụng PP TCTC cho HS

5.4 Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia

Xin ý kiến giảng viên hướng dẫn, các giảng viên giảng dạy môn Toán ở trường Đại học và các giáo viên dạy giỏi môn Toán ở trường Tiểu học về nội dung nghiên cứu để hoàn thiện đề tài

5.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tiến hành dạy thực nghiệm một số tiết ở trường tiểu học để kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của việc vận dụng phương pháp tổ chức trò chơi trong dạy học môn toán lớp1 nhằm nâng cao hiệu quả học tập ở trường tiểu học đã đề xuất

5.6 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng để xử lí kết quả điều tra thực trạng và kết quả thực nghiệm sư phạm nhằm đưa ra những trò chơi phù hợp với nội dung bài học giúp học sinh nắm vững kiến thức - kĩ năng một cách khoa học và nhanh chóng

6 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN

- Làm sáng tỏ một số vấn đề lí luận về thiết kế và sử dụng TCTH nhằm nâng cao HTHT cho HS lớp 1

- Xác định được thực trạng, mức độ sử dụng TCTH cho HS lớp 1 tại địa bàn huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ

- Đề xuất hệ thống trò chơi và hướng dẫn cách sử dụng trò chơi toán học nhằm nâng cao HTHT cho HS lớp 1

7 CẤU TRÚC LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu; kết luận; tài liệu tham khảo và phụ lục; nội dung chính của luận văn gồm 3 chương:

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG TRÒ CHƠI TRONG DẠY HỌC TOÁN LỚP 1

CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG TRÒ CHƠI TOÁN HỌC CHO HỌC SINH LỚP 1

CHƯƠNG 3.THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

CHƯƠNG 1

LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG TRÒ

CHƠI TRONG DẠY HỌC TOÁN LỚP 1 1.1.Tổng quan vấn đề nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực của đề tài

Các tác giả đầu ngành trong môn Toán học như Đào Tam, Nguyễn Trọng Chiến, Nguyễn Thị Kim Thoa, Phạm Thanh Thông, Hoàng Bá Thịnh, Trần Đồng Lâm… đã nghiên cứu nhiều góc độ khác nhau của môn Toán và phương pháp dạy học môn Toán Tài liệu “Tổ chức hoạt động vui chơi ở Tiểu học nhằm phát triển tâm lực, trí tuệ và thể lực cho học sinh” do tác giả Trần Nhật Thăng ( Chủ biên) đã giới thiệu các TC vận động cho HSTH Tác giả Trần Đồng Lâm cùng các tác giả khác đã giới thiệu 1 số TC giữa buổi cho HSTH giúp học sinh giải trí sau những tiết học căng thẳng

- Trong cuốn “Đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học” (Sách dự án – NXB Giáo dục, 2005) Nhóm tác giả đã nêu bật lên định hướng đổi mới PPDH trong các môn học ở Tiểu học, các yêu cầu cần đổi mới phương pháp dạy học môn Toán; đã nêu ra các phương pháp dạy học truyền thống và phương pháp dạy học hiện đại trong bộ môn Toán, ưu và nhược điểm của các phương pháp đó Tuy nhiên cách vận dụng các phương pháp đó nói chung và phương pháp tổ chức trò chơi nói riêng ntn để đạt kết quả cao thì nhóm tác giả này chưa đi sâu nghiên cứu Dựa trên những kiến thức mà tác giả đã đưa ra làm cơ sở vững chắc để tôi nghiên cứu đề tài đạt hiệu quả cao

- Trong cuốn “Phương pháp dạy học Toán ở Tiểu học” NXB ĐH Huế 2007 – Nguyễn Trọng Chiến, Nguyễn Thị Kim Thoa đã nêu mục tiêu- nội dung- PPDH môn toán ở tiểu học; đưa ra hệ thống các bài tập tham khảo và vận dụng các phương pháp để hướng dẫn HS giải quyết Nhóm tác giả đã nêu lên đặc điểm của PPDH theo nhóm Tuy nhiên chưa có những hình thức dạy học theo nhóm, vận dụng phương pháp đó như thế nào để đạt hiệu quả cao

- Trong cuốn “Thực hành phương pháp giải Toán ở Tiểu học” Nhà xuất bản Đại học Huế 2008 TS Đào Tam ( Chủ biên), Phan Thanh Thông, Hoàng Bá Thịnh Nhóm tác giả đã đưa ra mục tiêu dạy học bộ môn Toán, cách vận dụng thực hành

dạy Toán trong các phân môn thực hành dạy học các STN, thực hành dạy các STP, thực hành dạy học các yếu tố đại số, thực hành dạy các yếu tố HH, thực hành dạy các yếu tố ĐL và đo ĐL, thực hành giải toán có lời văn Mỗi phân môn nhóm tác giả đã nêu lên cách vận dụng dạy học bài đó như thế nào? Tuy nhiên, các TG chưa

đi sâu nghiên cứu các PP đó và cách sử dụng các PP đó trong từng giai đoạn cụ thể Ngoài ra còn một số TG nghiên cứu về PPDH môn Toán như: Lê Văn Thuận, Trần Luận… và một số tác giả khác

- TC là một trong những HĐ không thể thiếu của con người Cùng với lao động và học tập, trò chơi làm cho cuộc sống con người thêm phong phú Đối với trẻ nhỏ, chơi chính là cuộc sống thực của chúng Ở lứa tuổi HSTH, mặc dù HĐ chơi đã lui về phía sau, nhường vai trò chủ đạo cho học tập, nhưng TC vẫn có một vị trí chủ đạo trong cuộc sống của các em nói chung và sự phát triển của các em nói riêng

- Trò chơi là một hoạt động cần thiết đối với sự phát triển tâm- sinh lý trẻ

em "Không chơi trẻ không thể phát triển, không chơi đứa trẻ chỉ tồn tại chứ không phải là đang sống Đó là một thực tế mang tính quy luật" [14] “Song chơi không phải là sự giải phóng năng lượng dư thừa như F.Sillen và G.Spencer quan niệm, chơi cũng không phải là hành vi bản năng sinh học như SFreud tưởng, mà chơi của trẻ mang bản chất xã hội”

- Theo Đ B Elkônin đã nghiên cứu lịch sử về phát triển TC trong mối liên

hệ giữa sự phát triển của xã hội với sự thay đổi và phát triển của trẻ “Lịch sử phát triển trò chơi gắn liền trong mối quan hệ với sự phát triển của xã hội loài người và

sự thay đổi vị trí của trẻ trong hệ thống những mối quan hệ xã hội Ông cho rằng, nhu cầu và ham muốn hiểu biết về thế giới xung quanh chính là nguồn gốc, động lực giúp trẻ tích cực hoạt động trong trò chơi”

- Dựa trên quan điểm Macxit, các nhà khoa học xô viết cũng đã khẳng định:

“Trò chơi có nguồn gốc từ lao động và mang bản chất xã hội Trò chơi được truyền thụ từ thế hệ này sang thế hệ khác chủ yếu bằng con đường giáo dục”

Như vậy vấn đề TCHT đã được nhiều TG quan tâm dưới nhiều góc độ khác nhau Tuy nhiên, chưa có công trình nghiên cứu nào đi sâu vào thiết kế và sử dụng TCTH nhằm nâng cao hứng thú học tập cho học sinh lớp 1 Do đó, trong khuôn khổ

của luận văn, chúng tôi tập trung nghiên cứu vấn đề thiết kế và sử dụng TCTH nhằm nâng cao hứng thú học tập cho học sinh lớp 1

- Ở lứa tuổi đầu cấp TH cơ thể của trẻ đang trong quá trình hình thành và phát triển các hệ cơ quan còn chưa hoàn thiện, vì vậy sức dẻo dai của cơ thể còn thấp,

do đó các em không thể làm lâu một HĐ đơn điệu và dễ bị mệt mỏi

- Học sinh lớp 1 nghe giảng rất dễ dàng tiếp thu bài học nhưng các em cũng

sẽ quên ngay sau đó nếu các em không tập trung cao độ Chính vì vậy, người GV luôn luôn phải đổi mới trong bài học và phải thường xuyên học tập

- Học sinh lớp 1 còn nhạy cảm và tò mò Các em luôn muốn khám phá một

sự vật - hiện tượng nào đó đặc biệt là những hình ảnh tạo cảm xúc mạnh

- Các em còn hiếu động và ham khám phá sự mới mẻ nên dễ tạo cảm xúc mới nhưng rồi cũng mau chán Vậy nên trong dạy học GV cần sử dụng các đồ dùng dạy học; tăng cường HĐ thực hành; tổ chức các TCHT để củng cố khắc sâu nội dung - kiến thức

- Tính cách của HS đầu cấp tiểu học mới được hình thành nên chưa ổn định, tính cách điển hình của trẻ là hồn nhiên, cả tin và hay bắt chước

- Học sinh ở độ tuổi này rất dễ xúc cảm, tình cảm chưa bền vững, chưa sâu sắc, các em thường có những tình cảm sâu sắc với những gì ấn tượng và tâm đắc nhất Việc tìm hiểu đặc điểm tâm sinh lý của HS giúp giáo viên vận dụng và biết lựa chọn hình thức dạy học một cách hiệu quả

Đi học ở trường TH là một bước ngoặt trong đời sống của các em khi bắt

đầu bước vào lớp 1 Đến trường, HS có HĐ mới giữ vai trò chính quyết định những biến đổi tâm- sinh lý cơ bản ở chúng Các em bắt đầu được hình thành những mối quan hệ với bạn bè cùng tuổi và thầy cô giáo mới Trẻ thực hiện một cách tự giác có

tổ chức các HĐ phong phú - đa dạng từ nhà trường, gia đình và xã hội Điều đó tác động đến sự hình thành, phát triển nhân cách của HS Có thể nói HS đầu cấp TH là những nhân cách đang hình thành và phát triển Một vấn đề nổi bật nhất trong nhân cách của HS lớp 1 là đời sống tình cảm của các em “Trẻ đang ở lứa tuổi ngây thơ, trong trắng, giàu cảm xúc, dễ bị xúc động trước các hiện tượng xung quanh Các em

dễ vui, dễ buồn, dễ rung cảm… Sự nảy sinh tình cảm ở HS lúc này gắn liền với những tình huống cụ thể với những hoạt động của trẻ Trạng thái tình cảm được bộc

lộ khỏ rõ ràng qua ánh mắt, nét mặt, cử chỉ, hành vi của các em Tình cảm của HS

đã có nội dung phong phú và bền vững hơn so với những lứa tuổi trước Tình cảm trí tuệ đang hình thành và phát triển, các em dần biết chăm lo cho kết quả học tập, biết thể hiện sự hài lòng hay không hài lòng với những điểm số của mình Ở lứa tuổi này trẻ rất ham hiểu biết, thích khám phá để tìm cái mới lạ trong thế giới tự nhiên

và xã hội gần gũi xung quanh Các em luôn miệng hỏi người lớn vì sao thế này, tại sao thế kia Tình cảm đạo đức và tình cảm thẩm mĩ cũng được thể hiện khá rõ nét thông qua tình cảm bạn bè, tình cảm thầy trò, tình cảm tập thể, tình cảm ham thích cái đẹp.”[12] Việc tổ chức tốt đời sống và HĐ tập thể cho HSTH là điều kiện cần thiết để hình thành và phát triển nhân cách cho các em

Ý chí của HS lớp 1 cũng đang hình thành, phát triển nhưng những phẩm chất ý chí của các em như: kiềm chế; độc lập; tự chủ và tính kiên trì còn yếu Trẻ chưa đủ kiên trì theo đuổi lâu dài những mục đích đã đề ra, chưa kiên trì khắc phục những khó khăn khi gặp phải Vì vậy nếu thất bại làm trẻ có thể bị mất sức lực, lòng tin và khả năng của trẻ

Tính cách của HS lớp 1 chỉ mới được hình thành, các em có những tính cách tốt như: tính ham hiểu biết; tính hồn nhiên; tính chân thực và tính bắt chước Tính cách nổi bật của các em là tính xung đột “khuynh hướng hành động ngay tức khắc do ảnh hưởng của các kích thích trực tiếp trong tính cách của các em có nhiều mâu thuẫn và chưa bền vững”

Tóm lại: Học sinh lớp 1 thực hiện bước chuyển hoạt động chủ đạo: từ vui

chơi sang học tập Học tập là một dạng HĐ được điều khiển bởi mục đích tự giác là lĩnh hội những tri thức- kĩ năng- kĩ xảo mới để từ đó tạo nên những năng lực mới Hoạt động này không tự nhiên mà có mà nó được hình thành bằng "phương pháp nhà trường" dưới tác động của GV Để có hoạt động học theo đúng nghĩa của nó, khi bước chân đến trường Tiểu học trẻ cần được chuẩn bị chuyên biệt Việc chuẩn

bị tốt nhất cho bước chuyển này là hình thành và luyện cho trẻ những qui ước, kí hiệu, các thao tác chân tay cần dùng cho quá trình học tập về sau Bước chuyển tiếp này còn được thực hiện bằng những việc làm trên lớp nhằm hình thành ở các em các quá trình tâm sinh lí có chủ định đồng thời hình thành và phát triển ở trẻ nhu cầu nhận thức, nhu cầu học tập Quá trình học tập của HS lớp 1 là quá trình hình thành

ở các em hoạt động học đích thực, trong đó việc hình thành cách học, hình thành các thao tác trí óc nổi lên hàng đầu Đó là các chất cần đạt được tuy chỉ là những yếu tố ban đầu rất thô sơ

Ở lớp 1 dưới sự ảnh hưởng chính của việc giảng dạy-giáo dục của nhà trường-gia đình và xã hội; tổ chức đoàn đội; sự phát triển tâm sinh lí-nhân cách của trẻ đang diễn ra mạnh mẽ Vì vậy tổ chức các TCHT cho các em cũng là một con đường hình thành và phát triển nhân cách cho trẻ

1.2.2 Đặc điểm tư duy, nhận thức

Ở HSTH diễn ra sự phát triển toàn diện về các quá trình nhận thức, trong

đó đáng kể nhất là sự phát triển của tri giác, trí nhớ, chú ý, tưởng tượng và tư duy Tri giác của HS đầu cấp tiểu học còn mang tính tổng thể, ít đi vào chi tiết Vào đầu lớp 1, trẻ chưa biết phân tích có hệ thống những thuộc tính và phẩm chất của các đối tượng tri giác Trình độ tri giác của các em được phát triển nhờ vào những hành động học tập có mục đích, có kế hoạch được gọi là quan sát Trò chơi vốn là một hoạt động thực hành thú vị, hấp dẫn, sống động do đó nó kích thích tri giác của HS Khi tổ chức trò chơi cho HS, giáo viên phải hướng dẫn cho các em quan sát (ví dụ quan sát mẫu) Vì vậy, việc sử dụng phong phú các trò chơi trong dạy học cũng giúp tính tổng thể của tri giác dần dần nhường chỗ cho tri giác chính xác, tinh tế dưới sự hướng dẫn của GV

“Ở HS đầu cấp tiểu học, trí nhớ không chủ định còn chiếm ưu thế Các em thường ghi nhớ những gì chúng thích Trẻ nhớ cái cụ thể, sinh động tốt hơn cái trừu tượng, trí nhớ hình ảnh tốt hơn trí nhớ ngôn ngữ Dần dần nhờ những hành động học tập mà trí nhí có chủ định ở trẻ tăng dần Mặc dù vậy, trí nhớ không chủ định vẫn tồn tại và có ý nghĩa nhất định tạo nên hiệu quả trong trí nhớ của trẻ Dạy học sẽ đạt hiệu quả tối ưu nếu những tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, qui tắc ứng xử được HS lĩnh hội một cách nhẹ nhàng, hấp dẫn Học tập thông qua trò chơi sẽ giúp học sinh ghi nhớ dễ dàng và bền vững hơn Chú ý của HSTH còn nặng tính không chủ định, những kích thích mạnh và mới lạ dễ thu hút sự chú ý của học sinh Cùng với sự hoàn thiện hoạt động học, chú ý có chủ định cũng phát triển ngày càng mạnh hơn Việc cho trẻ học dưới hình thức chơi với những trò chơi học tập sôi nổi cũng là một cách để tăng cường sự chú ý của các em Tưởng tượng của trẻ trong thời kỳ này chủ yếu là tưởng tượng tái tạo Để lĩnh hội tri thức, học sinh phải hình dung được những hình ảnh của hiện thực, dựa vào mô hình, tranh vẽ, lời mô tả của giáo viên Ở lớp 1, tưởng tượng tái tạo của học sinh còn nghèo nàn, tản mạn chưa hợp lí Việc tổ chức trò chơi học tập là một trong những cách thức kích thích trí tưởng tượng của các em Trong khi chơi, tưởng tượng tái tạo và tưởng tượng sáng

tạo của các em đều được phát triển tốt.” [8]

Tư duy của trẻ tiểu học cũng có sự phát triển “Việc giảng dạy ở trường tiểu học làm thay đổi cơ bản về nội dung tri thức mà trẻ tiếp thu và phương pháp vận dụng các tri thức đó của trẻ Điều này dẫn tới chỗ xây dựng lại hoạt động tư duy của trẻ Việc nắm vững kiến thức mẹ đẻ như đọc, viết cũng như việc nắm các chữ số và các phép tính số học đó có một vai trò rất to lớn Các em HS lớp 1 làm quen với các ký hiệu, các tượng trưng, các qui ước: chữ cái - kí hiệu của âm, chữ số - kí hiệu của số và số lượng những cái gì đó Tất cả mọi thao tác với các loại ký hiệu đòi hỏi sự trừu tượng hóa, sự lập luận và khái quát Trong quá trình lĩnh hội các qui tắc chính tả và số học luôn luôn diễn ra sự cụ thể hóa các qui tắc đó trong các ví dụ và các bài tập Trẻ học lập luận, so sánh, phân tích và rút ra các kết luận Trẻ tiểu học đã biết giải quyết các nhiệm vụ đơn giản có nội dung thông thường ở trong óc nhưng đối với những nhiệm vụ mới lạ

thì chúng vẫn phải sử dụng những hoạt động thực tiễn để giải quyết Ví dụ để thực hiện phép cộng, trừ, trẻ làm bằng cách cho đếm đi đếm lại số que tính, bằng cách thêm bớt một hai chiếc, bằng cách lấy đi một số vật nào đó đã đưa ra, HS lớp 1 tìm thấy sự phụ thuộc tồn tại giữa các số Bằng hoạt động của mình, trẻ học cách thay đổi các số lượng này trên cơ sở thấy trước được kết quả của nó Qua các thao tác trên, tư duy của HS lớp 1 được phát triển nhanh chóng.”[11] Trẻ học cách tư duy trừu tượng bằng khái niệm "sự bằng nhau", "sự không bằng nhau",

"cộng thêm", "trừ đi" Tuy vậy, tư duy của HS đầu tiểu học vẫn mang nặng tính trực quan cụ thể

1.2.3 Lí luận về hứng thú học tập:

Khái niệm chung về hứng thú

Hứng thú là khái niệm lựa chọn đặc biệt của cá nhân đối với một số đối

tượng nào đó, vừa có ý nghĩa đối với cuộc sống, vừa có khả năng mang lại xúc cảm cho cá nhân trong quá trình hoạt động

Theo N.G.Marozova hứng thú có ít nhất ba yếu tố:

-Có xúc cảm đúng dắn đối với hoạt động

-Có khía cạnh nhận thức của xúc cảm nà

-Có động cơ trực tiếp xuất phát từ bản thân hoạt động

Hứng thú là yếu tố quyết định đến sự hình thành và phát triển năng lực cá nhân Hứng thú và năng lực có quan hệ biện chứng với nhau, cái này làm tiền đề cho cái kia và ngược lại Hứng thú và năng lực là một cặp không được tách rời khỏi nhau Có nghĩa là tài năng sẽ bị vùi dập nếu hứng thú không thật sự sâu sắc, dầy đủ, nói chung hứng thú không được nuôi dưỡng lâu dài nếu không có năng lực cần thiết

để thoả mãn hứng thú đó

Hứng thú có vai trò quan trọng đối với mọi hoạt động của con người Huwnmgs thú được xem như là một cơ chế bên trong, sự biểu hiện của động cơ thúc đẩy quá trình nhận thức của con người Hứng thú là dộng lực cơ bản để hình thành và phát triển năng lực ở con người

Khái niệm hứng thú học tập

Hứng thú học tập chính là thái độ lựa chọn đặc biệt của chủ thể đối với đối

tượng của hoạt động học tập, vì sự cuốn hút về mặt tình cảm và ý nghĩa thiết thực của não trong quá trình nhận thức và trong đời sống của cá nhân

Một số đặc điểm của hứng thú học tập

Hứng thú học tập lúc đầu hướng tới nội dung tri thức khoa học, sau đó tới các phương pháp khám phá ra nội dung đó, có được tính bề vững, nếu được củng cố trong những điều kiện của tình huống đã làm nó xuất hiện, nó luôn được nhận thức một cách rõ ràng, nhanh chóng, đúng đắn,…

Các biểu hiện hứng thú học môn toán của HS

-Biểu hiện về mặt xúc cảm: HS có xúc cảm tích cực (yêu, thích, say mê)… đối với môn toán

-Biểu hiện về mặt nhận thức:HS nhận thức đầy đủ, rõ ràng những nguyên nhân của sự nhận thức trên

-Biểu hiện về mặt hành động: HS biểu hiện bằng các hành động hoạt động tích cực, chủ động sáng tạo không chỉ trong các giờ lên lớp mà còn ở ngoài lớp hàng ngày

-Biểu hiện về mặt kết quả học tập

1.3 Một số khái niệm cơ bản

1.3.1 Trò chơi

1.3.1.1 Trò chơi- nguồn gốc và bản chất

Trò chơi là một hoạt động tự nhiên cần thiết để thỏa mãn những nhu cầu

giải trí đa dạng của con người TC còn là một phương pháp GD hiệu nghiệm nhất đối với việc hình thành nhân cách và trí lực của học sinh TC còn là một hình thức dưỡng sinh dành cho người lớn tuổi TC giúp họ vui vẻ, thư giãn và sảng khoái Trong từ điển tiếng Việt xuất bản năm 1992, “trò được hiểu là một hình thức mua vui bày ra trước mắt mọi người” “Chơi là một từ chung để chỉ ra các hoạt động lúc nhàn rỗi, ngoài giờ làm việc nhằm mục đích giải trí là chính” Vì vậy, TC được hiểu

là những HĐ làm thỏa mãn nhu cầu vui chơi, giải trí của con người

Theo những quan điểm giáo dục, trò chơi vừa là phương tiện phát triển toàn diện nhân cách vừa là hình thái tổ chức cuộc sống Đối với trẻ em, trò chơi là hoạt động giúp trẻ tái tạo các hành động của người lớn và các quan hệ giữa họ, định hướng nhận thức đồ vật và nhận thức xã hội Trong trò chơi, nhu cầu và các phẩm chất của trẻ về thể lực, trí tuệ, đạo đức và ý chí được hình thành, thỏa mãn, thể hiện

và phát triển Trẻ em do được chơi nên phát triển Do vậy, chơi là hoạt động chủ đạo trong giáo dục trẻ em

1.3.1.2 Ý nghĩa của trò chơi trong giáo dục

Nhân cách của HS không chỉ được hình thành trong học tập và lao động mà còn được hình thành trong hoạt động vui chơi TC làm thỏa mãn tâm lí được chơi của trẻ đồng thời giúp hoàn thiện các chức năng tâm sinh lí và hình thành nên nhân cách cho các em

- Trẻ được thể hiện các cảm xúc của bản thân khi chơi TC, hiểu được những mối quan hệ, những cách ứng xử khi được chơi TC

Khi tham gia các TC trẻ luôn phải chú ý tập chung, vận động cơ quan não bộ,

cơ thể liên tục nghĩa là các em được trải nghiệm và hoạt động thật Nói cách khác

“Chơi là dịp tốt để các em tìm hiểu thế giới xung quanh, qua đó kích thích tính tò

mò, óc quan sát, năng lực phán đoán, tư duy Các tình huống nảy sinh trong khi chơi buộc trẻ phải động não suy nghĩ Đó chính là cơ hội để trẻ được rèn luyện trí tuệ làm nảy sinh nhiều sáng kiến, mầm mống của sáng tạo sau này”[14]

- TC luôn mang lại cho các em những niềm vui của tuổi thơ vì các em được thả sức ước mơ tưởng tượng những thứ chúng mong muốn

- Các phẩm chất khác của các em như sự mạnh mẽ, bền bỉ… được hình thành trong TC TC giúp các em hình thành tính kỷ luật và tính thẩm mĩ cao

Như vậy “trò chơi là trường học của cuộc sống”[9] TC nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ mà không gì có thể thay thế được

1.3.1.3 Vai trò của trò chơi đối với học tập toán lớp 1

Ở bậc Tiểu học, đặc biệt là lớp 1, khi các em vừa kết thúc lứa tuổi vui chơi của mình mà bước vào học tập, vừa học, vừa chơi Vì thế, việc tổ chức trò chơi cho các em trong những giờ học là việc làm không thể thiếu, nó có vai trò vô cùng quan trọng phù hợp với đặc điểm tâm lý, sinh lý của lứa tuổi Tiểu học Đặc biệt, trong giờ học Toán, việc tổ chức trò chơi cho các em bên cạnh việc gây hứng thú, phấn khởi học tập cho học sinh mà còn mục đích cao hơn đó là giúp cho các em khắc sâu kiến thức, góp phần đạt hiệu quả cao trong giờ học toán.Tổ chức trò chơi giúp các

em hoà nhập với tập thể, nâng cao tinh thần đoàn kết tập thể, mạnh dạn tham gia vào các trò chơi, ham chơi, ham học, giúp các em linh hoạt , sáng tạo trong cuộc sống

HĐVC là HĐ mà động cơ của chúng ở trong chính quá trình HĐ trong TC chứ không phải ở kết quả TC

TC là loại phổ biến của HĐVC, luật của TC chính là các quy tắc định từ mục đích- kết quả và yêu cầu của HĐTC, luật của TC thường thì tường minh hoặc không

TCHT là TC mà luật chơi của nó gắn với kiến thức- kỹ năng, nội dung của bài học, giúp HS thể hiện trí óc, hoạt động của mình để tham gia TC, thông qua TC

HS phải vận dụng các nội dung bài học vào HĐTC vì vậy HS được củng cố mở rộng các nội dung, kiến thức-kỹ năng đã được học

Chính vì thế TC là 1 nhu cầu không thể thiếu đối với HSTH, đặc biệt là học sinh lớp 1 nhằm giúp các em ngày càng hoàn thiện về nhân cách.Chơi là một yêu cầu mang tính sinh học của trẻ em nhất là đối với lứa tuổi mẫu giáo và lứa tuổi học sinh lớp 1 Nói cách khác, TC cần thiết như bữa ăn, giấc ngủ trong đời sống của trẻ

Chính vì vậy các em luôn tìm mọi cách và tranh thủ thời gian trong mọi điều kiện

để chơi Chính và lẽ đó mà trong mọi giờ học, mọi tiết học, ở tất cả các môn nói chung và môn Toán nói riêng đều phải sử dụng TC vào trong từng bài nhằm khắc sâu kiến thức cũ, giới thiệu kiến thức mới TC trong các tiết học chính là nội dung, phương tiện để dạy học các môn nói chung và môn Toán nói riêng

Trong quá trình chơi, đã xây dựng cho các em tác phong khẩn trương, nhanh nhẹn, tính kỷ luật, sự sáng tạo… góp phần giáo dục đạo đức, hình thành nhân cách cho học sinh Khi tham gia trò chơi các em vận dụng kiến thức đã học, vận dụng trí thông minh và sự sáng tạo của mình để khắc sâu kiến thức.Bên cạnh đó người giáo viên có cơ hội động viên, khích lệ học sinh hăng say học tập tham gia chơi nhiệt tình, từ đó tạo cho trẻ một tinh thần thoải mái vì trẻ “ học mà chơi, chơi mà học”

1.3.2 Trò chơi toán học

1.3.2.1 Quan niệm về trò chơi toán học

Nhà giáo Phạm Đình Thực cho rằng "Trò chơi toán học là trò chơi trong

đó có chứa một số yếu tố toán học nào đó nhằm giải quyết các nhiệm vụ nhận thức

về toán và được tổ chức trong giờ toán hoặc trong hoạt động ngoại khóa Trò chơi Toán học là trò chơi mà trong đó chứa đựng một số yếu tố toán học nào đó Nó có thể là trò chơi tập thể hoặc các nhân, thường là kết hợp cả vận động động lẫn trí tuệ Đối với các em học sinh Tiểu học, trò chơi Toán học nặng về vận động nhiều hơn Trong nhà trường, trò chơi toán học có thể tổ chức như một hoạt động dạy Toán Cơ

sở tâm lý và sinh lý khẳng định hoạt động dạy học Toán dưới dạng trò chơi Toán học rất phù hợp với lứa tuổi Tiểu học Đặc biệt thực tế cho thấy hình thức tổ chức của trò chơi Toán học rất dễ được học sinh hưởng ứng và tích cực tham gia”[13] Xét về mục đích phục vụ dạy học nói chung, TCTH có thể là:

- TC nhằm dẫn dắt hình thành tri thức mới

- TC nhằm củng cố kiến thức, luyện tập kỹ năng

- TC nhằm ôn tập, rèn luyện tư duy trong giờ học ngoại khóa Nếu phân loại theo các mạch kiến thức của Toán học ta có thể nói tới chẳng hạn

- TC tính toán

- TC hình học

- TC gắn với hoạt động đo đại lượng…

- TC về giải toán, giải đố…

- TC về rèn trí thông minh…

Tổ chức TCHT để dạy môn Toán nói chung và môn Toán lớp 1 nói riêng, cần dựa vào kiến thức- kĩ năng của bài để đưa ra các TC phù hợp Muốn tổ chức được TC có hiệu quả cao cần mỗi giáo viên phải có kế hoạch chuẩn bị cẩn thận, chu đáo và đảm bảo các yêu cầu sau:

- TC phải mang ý nghĩa giáo dục

- TC phải nhằm mục đích củng cố, khắc sâu nội dung bài học

- TC phải phù hợp với tâm sinh lý HS, phù hợp với năng lực người GV và CSVC của nhà trường

- Hình thức TCTC phải đa dạng và phong phú

- TC phải được chuẩn bị chu đáo Mỗi TC phải phù hợp với quỹ thời gian học tập trong các giờ Toán để học sinh chơi mà học, học mag chơi

- TC phải gây được hứng thú với HS Mỗi TC mang một tên gọi ngộ ngĩnh, chứa đựng yếu tố may rủi, kích thích người tham gia bộc lộ kiến thức và kỹ năng

thực sự 1.3.2.2 Đặc điểm trò chơi toán học

TC của các em rất đa dạng và phong phú về nội dung, tính chất cũng như cách thức tổ chức chơi Các TC đều mang tính chất riêng biệt của mình Nhiều công trình khoa học trong nước và ngoài nước đã nghiên cứu và cho thấy hoạt động trò chơi ở trẻ em thường mang một số đặc điểm chung sau:

- “Động cơ của trò chơi không nằm ở kết quả mà nằm ở ngay trong bản thân hành động chơi Trong trò chơi, trẻ em không bị phụ thuộc vào nhu cầu thực tiễn, trẻ chơi xuất phát từ nhu cầu và hứng thú trực tiếp của bản thân Trẻ chơi chỉ cốt cho vui, có vui thì mới chơi và đã chơi là phải vui"[11]

- TC là một hoạt động tự nguyện, một hoạt động mang tính tự do HS chơi xuất phát từ mong muốn, nhu cầu cá nhân của trẻ Nếu muốn các em mới chơi và sẽ không chơi khi không muốn Chính vì thế TC giúp trẻ có được sự hứng thú, tạo cho trẻ sự ham muốn tìm tòi, khám phá và làm phát hiện những sáng kiến mới của trẻ

- Trong TC luôn mang lại cảm xúc chân thực, mạnh mẽ và đa dạng “Trẻ tham gia vào cuộc chơi với tất cả sự say mê và lòng nhiệt tình vốn có của nó Nhờ

có sự tạo ra nhiều hoàn cảnh chơi nên cảm xúc của trẻ được biểu hiện với nhiều sắc thái Trò chơi thâm nhập vào thế giới tình cảm của trẻ một cách dễ dàng, nó tác động mạnh mẽ đến tình cảm của các em làm cho đứa trẻ bị hấp dẫn bởi trò chơi dường như nó lẫn lộn giữa chơi với thực, khiến trẻ không chỉ thực hiện đúng luật chơi mà còn tuân thủ lôgic nội tâm của các nhân vật mình đóng Trẻ hoạt động độc lập và tự điều khiển trò chơi trong quá trình chơi Trong khi chơi trẻ hoạt động rất tích cực và bộc lộ hết mình, chúng tự làm lấy mọi việc Trong cuộc chơi, mỗi cá nhân trẻ đều có trách nhiệm làm tròn công việc được phân công, nếu không trò chơi

sẽ bị thất bại hoặc đứa trẻ đó bị loại ra khỏi cuộc chơi Do đó trẻ đã phải tự điều khiển hành vi của mình cho phù hợp với yêu cầu trò chơi, để không bị phạm luật và giành thắng lợi.”[4]

- Trong TC, các em luôn có những sáng kiến, đó chính là những yếu tố sáng tạo khởi đầu TC khiến trẻ phải liên tục tư duy và tưởng tượng Chính vì vậy trẻ được phát triển về mọi mặt Dựa vào TC, người GV có thể tác động tích cực lên tình cảm của các em một cách có kế hoach, mục đích sao cho phù hợp với sự phát triển của trẻ

1.3.2.3.Cấu trúc của trò chơi toán học

Cấu trúc của TCTH bao gồm:

- Tên TC: Tên TC phải hấp dẫn, ngắn gọn để tạo được mong muốn chơi cho các em

- Mục đích: TC nhằm củng cố, khắc sâu kiến thức, kỹ năng nào Mục đích của TC sẽ quy định HĐ chơi được thiết kế trong trò chơi

- Đồ dùng TC: Mô tả đồ dùng, đồ chơi được sử dụng trong TCHT

- Nêu luật chơi: Nêu rõ quy định của TC, quy định thắng thua của TC Giáo viên nêu rõ những ai trực tiếp chơi, ai là cổ động viên và ai là người đánh giá ( người đánh giá không nhất thiết là giáo viên)

- Nêu cách chơi: GV phổ biến cách chơi một cách ngắn gọn, cụ thể, dễ hiểu cho học sinh

1.3.2.4.Cách tổ chức trò chơi toán học

Thời gian tiến hành: Thường từ 5 – 7 phút

- Giới thiệu TC:

+ Giới thiệu tên TC

+ Hướng dẫn cách chơi bằng cách vừa mô tả vừa thực hành, nêu rõ quy định chơi

- Nhận xét: Nhận xét kết quả chơi, GV kết luận những nội dung, kiến thức được củng cố qua TC, những việc cần tránh

- Thưởng – phạt: Công bằng, khách quan, sao cho người chơi cảm giác thoải mái, kích thích hứng thú học tập của HS Phạt những học sinh thua cuộc bằng

những hình thức như hát một bài hay nhảy lò cò…

1.3.2.5 Phân loại trò chơi toán học

TCTH cũng có nhiều cách phân loại khác nhau:

- Nếu xét theo mục đích và quy trình tiết học nói chung, TCTH

có thể được phân là:

+ TC nhằm dẫn dắt hình thành tri thức mới

+ TC nhằm củng cố kiến thức, luyện tập kỹ năng

+ TC nhằm ôn tập, thực hành, rèn luyện tư duy

- Nếu phân loại theo các mạch kiến thức của toán tiểu học, ta có:

+ TC về số học

+ TC về giải toán

+ TC về đại lượng và đo đại lượng

+ TC về hình học

+ TC về toán thông kê

- Nhưng nếu xét theo các hình thức tổ chức dạy học, thì TCTH có thể phân ra thành

2 loại như sau:

+ TC trong HĐ nội khóa

+ TC trong HĐ ngoại khóa

- Nếu xét theo tính chất HĐ của TC thì có thể chia làm 2 loại:

+ TC trí tuệ

+ TC trí tuệ kết hợp với vận động

1.3.3 Ý nghĩa trò chơi toán học trong dạy học toán cho học sinh lớp 1

Chơi là một nhu cầu không thể thiếu đối với HSTH, nói cách khác nó cần thiết như ăn, ngủ, học tập trong đời sống của trẻ Vậy nên trẻ luôn tranh thủ chơi ở mọi lúc mọi nơi Khi chơi TC các em sẽ thật nhiệt tình và vui vẻ Trong TC trẻ thể hiện tình cảm rõ ràng bằng cách thể hiện niềm vui khi thắng cuộc và sự buồn bã khi thua cuộc Hạnh phúc khi đội mình dành chiến thắng và trái lại sẽ buồn bã khi không hoàn thành công việc được giao Vì vậy mà trẻ luôn cố gắng, phấn đấu hết mình để dành thắng lợi cho tổ hoặc đội của mình Đó là 15 đặc tính thi đua rất cao của các TCTH Nên khi chơi TC, HS sẽ thể hiện hết năng lực của mình

TCTH khiến hình thức HĐ của HS bị thay đổi, từ đó HS tiếp nhận tri thức một cách nhanh nhất HS còn được củng cố, khắc sâu nội dung bài học và tích lũy được kinh nghiệm qua HĐTC

TCTH rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo, phát triển trí tuệ cho HS, nhờ sử dụng TCHT nên quá trình giảng dạy trở thành HĐ vui và hứng thú hơn, TCTH tạo niềm vui, sự say mê và kích thích não bộ của các em, do đó cuốn hút chúng Khi các em chơi là khi các em thể hiện rõ nhất hiểu biết của mình về kiến thức, kĩ năng và sử dụng kiến thức thực sự của mình

TCTH không chỉ là phương tiện mà còn là phương pháp GD Tổ chức tốt TCHT mà còn giúp các em tự tin hơn, có được cơ hội khẳng định mình và tự đánh giá nhau trong học tập

- Làm thay đổi các hình thức HĐ của HS HS tiếp thu kiến thức tự giác và tích cực hơn trong những HĐ đa dạng, hứng thú của quá trình chơi

- Giúp HS rèn luyện, củng cố, tiếp thu kiến thức, đồng thời phát triển vốn kinh nghiệm mà trẻ được tích lũy thông qua các HĐTC

- Rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, thúc đẩy hoạt động trí tuệ Nhờ sử dụng TCHT

mà quá trình dạy và học trở thành một HĐ vui và hấp dẫn hơn, các cơ hội học tập

đa dạng hơn

Có thể nói, TCTH là một phương tiện có ý nghĩa vô cùng cần thiết trong việc góp phần đổi mới phương pháp dạy học Toán nhằm phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo của HS

Trong TCTH, kiến thức toán học đó được lồng ghép dưới hình thức

TC, nó tạo nên ham muốn khám phá trong nhận thức của các em Để chiến thắng trẻ phải cố gắng bằng cách vận dụng hết khả năng của mình chính vì vậy khả năng độc lập suy nghĩ của các em được hình thành

Học trong HĐTC là học để lĩnh hội kiến thức, phù hợp với tâm-sinh lý của

HS Học mà chơi tạo được sự ham muốn, bớt đi sự căng thẳng thần kinh ở trẻmà vẫn giữ được sự ngây thơ, trong sáng ở trẻ

Như vậy, việc tổ chức HĐ TCTH trong quá trình dạy học không những giúp trẻ học tập một cách có hiệu quả mà nó còn tạo ra những cơ hội để trẻ vui chơi, giải trí trong giờ học Vì vậy qua TCTH trẻ phát triển được cả thể chất lẫn trí tuệ cũng như khả năng nhớ, khả năng tư duy, khả năng tưởng tượng, khả năng sáng tạo Học sinh sẽ lĩnh hội được kiến thức bài học đồng thời giáo dục các em về ý thức trong cuộc sống, rèn luyện tính kỷ luật, ý thức trách nhiệm góp phần hoàn thiện nhân cách HS

Thông qua TCTH trẻ sẽ có những hiểu biết nhất định về thế giới xung quanh nói chung, con người nói riêng từ đó hình thành ở học sinh nhu cầu muốn tác động đến thế giới đó như người lớn

Trò chơi toán học còn là chỉ tiêu chính xác nhất thể hiện năng khiếu và kĩ năng của trẻ A H Jpa Ôopb đã viết "mức độ kém phát triển của đứa trẻ được thể hiện bằng khả năng tham gia trò chơi của nó" và ông còn khẳng định rằng "không, không một khả năng nào mà nó không được rèn luyện trong các trò chơi Như vậy nếu được tham gia vào các hoạt động vui chơi phong phú thì chẳng những trí tuệ, tình cảm mà cả tài năng của các em cũng được phát triển đến giới hạn tột cùng”[31] TC được coi như một phương pháp làm phong phú những kiến thức cho trẻ, mở rộng tầm nhìn của chúng, làm sáng tỏ những hiểu biết của trẻ

Đối với HSTH, TCTH thường có kiến thức sơ khai, phù hợp với tâm-sinh

lý của các em và kiến thức- kĩ năng GDTH quy định Sự phức tạp của TC được tăng dần theo kiến thức từng lớp, càng lớp cao thiên về trí tuệ cao

Việc tổ chức TCTH đó giúp các em HĐ một cách tự giác, tích cực theo đúng khả năng của mình

1.4 Thực trạng việc tổ chức trò chơi trong dạy học toán lớp 1

1.4.1 Mục đích khảo sát

Chúng tôi tiến hành khảo sát nhằm mục đích tìm hiểu việc xây dựng và sử dụng TC môn Toán lớp 1 ở các trường TH Đồng thời tìm hiểu hứng thú của HS lớp

1 khi tham gia TC trong học tập môn Toán

1.4.2 Nội dung khảo sát

Để đạt được mục đích như trên, tôi tiến hành tập trung khảo sát những vấn đề sau:

- Nhận thức của GV về vai trò-ý nghĩa của việc sử dụng TC trong DH toán 1

- Mức độ sử dụng TC trong DH toán

- Mức độ sử dụng các phương pháp và hình thức TCTC trong dạy học toán lớp 1

- Các nguồn TC để GV lựa chọn, sử dụng trong DH toán

- Thời điểm TCTC trong DH toán của GV

- Những khó khăn mà GV thường gặp phải khi TCTC trong DH toán ở lớp 1

- Sự hứng thú của học sinh khi tham gia trò chơi

1.4.3 Địa bàn khảo sát

Trong điều kiện có hạn, chúng tôi chỉ tiến hành khảo sát tại một số trường

TH trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, cụ thể gồm các trường:

1 Trường TH Vĩnh Phú

2 Trường TH Dữu Lâu

3 Trường TH Phượng Lâu

4 Trường TH Đinh Tiên Hoàng

5 Trường TH Gia Cẩm

1.4.4 Phương pháp khảo sát

Để khảo sát những nội dung trên tôi đã sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp phỏng vấn, trò chuyện

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp thống kê toán học xử lí số liệu

1.4.5 Kết quả khảo sát

1.4.5.1 Kết quả tìm hiểu về nhận thức của GV về vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng trò chơi toán học trong dạy học lớp 1

Chúng tôi tiến hành tìm hiểu nhận thức của GV về vai trò-ý nghĩa của việc

sử dụng TCTH trong DH lớp 1; về mức độ sử dụng TC của GV trong DH toán lớp 1; tìm hiểu về các nguồn TC để GV lựa chọn, sử dụng trong DH toán lớp 1 ; về mức

độ sử dụng các phương pháp và hình thức tổ chức DH toán lớp 1 của GV; tìm hiểu

về thời điểm TCTC trong DH toán của GV; tìm hiểu về những khó khăn mà GV thường gặp phải khi TCTC trong DH toán lớp 1; tìm hiểu về các biện pháp, hình thức nhằm nâng cao kĩ năng TCTC của GV ; tìm hiểu về sự hứng thú của HS lớp 1 khi tham gia TCTH qua phiếu phụ lục 1 Chúng tôi tiến hành điều tra với 50 GV của 5 trường TH đã chọn Kết quả tìm hiểu được thể hiện qua các bảng sau:

*Đối với GV

Để tìm hiểu thực trạng về việc vận dụng và tổ chức TCTH cho HS lớp 1, tôi tiến hành điều tra 50 GV của 5 trường TH đã chọn

Bảng 1.1 Nhận thức của giáo viên về vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng trò chơi

toán học trong dạy học lớp 1

STT Vai trò, ý nghĩa của trò chơi trong dạy học

3 Tạo hứng thú học tập cho học sinh, tiếp thu

4 Hình thành các năng lực trí tuệ và nhân

5 Phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo

trong học tập và khả năng tương tác cao 36 72

Nhìn vào bảng1.1 ta thấy đa số các GV nhận ra rằng vai trò và ý nghĩa khi

tổ chức TC trong dạy bộ môn toán Nhiều GV cho rằng TCTH có vai trò và ý nghĩa không nhỏ trong việc đổi mới hình thức học tập, không gây mệt mỏi (86%); đồng thời giúp tạo hứng thú HT cho HS, tiếp thu bài học một cách nhẹ nhàng mà lại đạt hiệu quả (94%)

Bảng 1.2 cho thấy đa số GV nhận thức được phải thường xuyên TCTC trong

DH toán lớp 1 (chiếm 70%) Bên cạnh đó, có số ít GV lại nghĩ chỉ nên thi thoảng mới TC cho HS chơi các TC trong giờ Toán (chiếm 30%) bởi vì họ cho rằng việc thiét kế và sử dụng TC phù hợp với nội dung bài là khó Theo họ chỉ nên TCTC cho

HS ở một nội dung bài học nhất định Chính vì vậy, vấn đề đặt ra ở đây là cần có những trò chơi đa dạng và được tổ chức một cách phù hợp

Bảng 1.3 Tìm hiểu về các nguồn trò chơi để giáo viên lựa chọn, sử dụng trong

dạy học toán lớp 1 STT Nguồn trò chơi Số lượng ý kiến Tỷ lệ (%)

là rất khó Người GV cần tìm kiếm nguồn TC ở nhiều nguồn khác nhau để vận dụng

vào từng tiết dạy còn rất nhiều khó khăn Điều này chứng tỏ rằng việc lựa chọn và

thiết kế trò chơi để phù hợp với bài dạy cụ thể là rất cần thiết.Việc này rất cần thiết

để góp phần giúp bài học đạt hiệu quả cao đặc biệt là dạy toán cho HS lớp 1

Bảng 1.4: Mức độ sử dụng các PP và hình thức TCDH toán lớp 1 của GV

Không bao giờ

Bảng 1.4 cho thấy ở những trường TH GV lớp 1 đã vận dụng rất đa dạng các

PPDH khác nhau trong DH môn toán Các PPDH như: trực quan, gợi mở và vấn

đáp thường xuyên được vận dụng Còn PP thực hành và luyện tập, phát hiện

GQVĐ, giảng giải minh họa GV ít dùng hơn Việc TCTC cũng sử dụng nhưng chưa

thường xuyên Tuy nhiên, hình thức học theo nhóm được đa số GV áp dụng

Bảng 1.5 Thời điểm tổ chức trò chơi trong dạy học toán của giáo viên

Bảng 1.5 cho ta thấy việc TCTC toán học trong các buổi HĐ ngoại khóa là hết sức phù hợp với tâm sinh lí và độ tuổi HSTH Đồng thời, việc TCTC cho HS ở những giai đoạn không giống nhau Nhưng việc TCTC trong nội dung LTTH là cần thiết hơn những thời điểm khác, có tới 70% GV thường TCTC cho HS ở nội dung này vì nó giúp HS củng cố-khắc sâu kiến thức và hình thành kỹ năng mới ,giúp các

em bớt căng thẳng sau mỗi bài học Bên cạnh đó, chỉ có 30% GV TCTC trong tiết dạy bài mới còn lại 70% không TCTC khi DH bài mới bởi GV cho rằng TCTC làm mất thời gian nhiều hơn Ngoài ra việc hướng dẫn trẻ về nhà tự chơi không hề dễ dàng vì GV không thể giám sát và tổ chức Vì vậy TCTC cho HS ở thời điểm này chỉ chiếm 10%

Bảng 1.6 Những khó khăn mà giáo viên thường gặp phải khi tổ chức trò chơi

trong dạy học toán ở lớp 1

về kĩ năng TCTC

Bảng 1.7 Các biện pháp, hình thức nhằm nâng cao kĩ năng tổ chức trò chơi

của giáo viên

1 Đào tạo, bồi dưỡng về chuyên môn

Bảng1.7 cho thấy đa số các GV đều cho rằng TCTC toán học theo kinh nghiệm của cá nhân (90%), do HT đồng nghiệp (84%) Số GV được đào tạo bồi dưỡng nghiệp vụ cũng hạn chế (44%) Đặc biệt, chỉ có 20% GV đọc các tài liệu TCTC trong DH toán

* Đối với học sinh

Để tìm hiểu thực trạng mức độ hứng thú của HS, tôi tiến hành điều tra

trên 150 HS lớp 1 của 5 trường tiểu học đã chọn

Bảng 1.8: Tìm hiểu sự hứng thú của HS lớp1 khi tham gia TCTH

(học sinh)

Kết quả (%)

Kết quả thu được ở bảng1.8 cho thấy: có đến 75% số HS rất hứng thú, chỉ

có 13,9% số học sinh hứng thú và 11,1% số HS không hứng thú khi tham gia TCTH Điều này cho thấy rằng hầu hết trẻ đều rất thích thú khi được chơi TCTH, nếu được tổ chức thường xuyên và có biện pháp phù hợp thì trẻ sẽ tiếp thu bài học một cách có hiệu quả

d.Nhận xét

Qua điều tra cho thấy phần lớn giáo viên đã nhận thức được tầm quan trọng của việc dạy môn Toán ở trường TH Song nhiều GV vẫn chưa nhận thấy được vai

trò quan trọng của việc TC TCTH trong giờ học môn học này Trong quá trình lên lớp dạy một tiết toán, giáo viên tuy đã có nhiều cố gắng khi nghiên cứu các tài liệu

để nắm quy trình của một tiết dạy và các bước để tổ chức một trò chơi Toán học Nhưng thực tế trong giờ học khi TCTC cho cả lớp vẫn chưa mang lại hiệu quả như mong muốn của giáo viên: chưa mang lại niềm say mê học hỏi cho HS, chưa tạo diều kiện, cơ hội để trẻ phát triển sự mạnh dạn và chủ động cho những HS yếu, kém, thái độ rụt rè, chưa giúp trẻ khắc sâu được kiến thức-nội dung môn học… làm ảnh hưởng đến chất lượng của tiết dạy

1.4.5.2 Thực trạng nguồn trò chơi toán học cho học sinh lớp 1

Trên thực tế cho thấy việc TCTC cho HS trong bộ môn Toán chưa thực sự được quan tâm, đôi khi người GV sợ tốn thời gian và ngại tìm kiếm, sáng tạo và TCTC Trong đó nguồn cung cấp chính TC để GV sử dụng là SGV hoặc sách TCTH hay mạng internet Những TC trong SGK hay SGV rất ít, khô khan và đơn điệu Trong đó có những trò chơi chưa đủ nội dung giúp HS tạo dựng kiến thức-kĩ năng mới và có những TC chưa thực sự giúp HS củng cố được những kiến thức-kĩ năng đã được học và có những trò chơi chưa phát huy được hết khả năng tìm tòi sáng tạo cho các em

Việc tự thiết kế trò chơi của GV còn hạn chế, hình thức TCTC còn hạn chế

và chưa đa dạng Số GV tham khảo TC của những bạn cùng trường cũng không cao Thực tế cho thấy việc thiết kế và sử dụng TC trong DH không hề dễ dàng

1.4.5.3 Thực trạng sử dụng TCTH trong DH toán cho HS lớp 1

- Qua thăm dò ý kiến của các giáo viên và qua thực tế điều tra học sinh khối lớp 1, tôi nhận thấy: nhiều GV khi TC TCTH vẫn chưa phổ biến rõ ràng luật chơi, cách chơi cho học sinh nên nhiều em không hiểu cách chơi như thế nào Đó là một trong những lí do làm HS chưa củng cố được kiến thức BH thông qua TC

- Qua việc dự giờ một số tiết Toán cho thấy một số giáo viên chỉ gọi những

em khá, giỏi, năng động, nhanh nhẹn tham gia vào TC còn các em học sinh trầm tính, nhút nhát ít gọi vào các TC đó Do đó môn Toán chưa tạo hứng thú HT cho phần lớn các em HS

- Thời gian GV TCTC TH vẫn chưa hợp lí: nhiều trò chơi kéo dài gần hoặc hơn 10 phút nên làm mất đi tính hồi hộp, thích thú của các em

- Trong khi cả lớp đang tham gia trò chơi, nhiều giáo viên không nhắc nhở

cả lớp ổn định trật tự lớp, chỗ ngồi nên các em thường hò hét, gõ bàn ghế gây ồn ào, mất trật tự trong giờ học

- Khi tổng kết trò chơi, nhiều giáo viên vẫn chưa đưa ra hình thức phạt đúng mức như: phạt từng em hát tặng cả lớp 1 bài hát, hát tập thể… Đây là một trong những lí do khiến trò chơi chiếm quá nhiều thời gian của tiết học Toán

- Nhiều học sinh còn rụt rè, chưa mạnh dạn xung phong chơi TC và làm thành viên của các đội chơi, một số học sinh ý thức học tập kém

- Một số gia đình chưa thực sự chưa quan tâm đến việc học cùa con em mình

- Cơ sở vật chất, đồ dùng DH phục vụ cho HĐTC môn Toán vẫn còn nhiều thiếu thốn

Những nguyên nhân trên đã làm ảnh hưởng đến chất lượng của việc TC TCTH trong tiết Toán ở trường, không kích thích, tạo được hứng thú học tập cho học sinh

Kết luận chung về khảo sát thực trạng

Qua quá trình khảo sát thực trạng về việc TCTC trong DH toán lớp 1 tại 5 trường TH trên địa bàn tỉnh Phú Thọ Chúng tôi tiến hành phát phiếu điều tra cho các GV và HS tại trường nhằm đánh giá thực trạng DH phân môn Toán và cách vận dụng phương pháp TCTC cho các khối lớp nói chung và các lớp 1 nói riêng nhằm đánh giá một cách khách quan về cách vận dụng phương pháp DH Kết quả khảo sát cho thấy thực trạng hiện nay về việc sử dụng PPTC của GV trong DH môn toán lớp

1 ngoài một số ưu điểm vẫn còn nổi lên nhiều hạn chế cần phải khắc phục

- Phần lớn GV đã xác định được vai trò của mình là người giúp đỡ, hướng dẫn, TCTC còn HS là đối tượng giữ vai trò chủ động trong quá trình chơi

- Nhận được sự quan tâm, giúp đỡ của ban lãnh đạo nhà trường, hằng năm được tham gia các lớp tập huấn để bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ của mình

b.Khó khăn

- Nhiều giáo viên còn lạm dụng quá nhiều trò chơi trong một tiết dạy Toán Thời gian bố trí cho việc TCTC chưa hợp lí, hình thức tổ chức chưa đảm bảo yêu cầu

- Vấn đề tồn tại lớn nhất là vấn đề GV hướng dẫn cách chơi chưa cụ thể, ngắn gọn, logic Do đó, nhiều học sinh chưa hiểu rõ cách chơi nên trong quá trình chơi không tạo được sự hồi hộp, hứng thú học tập cho học sinh

- Nhiều giáo viên chỉ chú trọng chọn lọc những học sinh năng nổ, nhanh nhẹn tham gia trò chơi mà ít khi gọi những học sinh còn trầm, nhút nhát vì vậy các em vẫn chưa mạnh dạn tham gia vào trò chơi và khắc phục nhược điểm đó của mình

- Nhiều giáo viên vẫn chưa đưa ra nhận xét, đánh giá, tuyên dương, phê bình đúng mực khi tổng kết trò chơi

- Cơ sở nhà trường còn nhiều thiếu thốn

c.Thực tế điều tra và rút ra nhận xét

- Thực tế điều tra trong năm học 2019-2020 trong quá trình khảo sát tại 5 trường TH trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, tôi đã có cơ hội gặp gỡ và trao đổi trực tiếp với một số GV trong trường về việc “Tổ chức một số trò chơi Toán học cho học sinh lớp 1”

- GV Lê Kim Dung GV giảng dạy lớp 1A, trường TH Vĩnh Phú cho rằng: “ Phương pháp trò chơi là một trong những phương pháp gây được hứng thú học tập nhất cho học sinh Học sinh hứng thú, vui thích khi giáo viên nói sẽ tổ chức trò chơi cho cả lớp…”

- Bàn về tầm quan trọng của phương pháp TCTC trong DH môn Toán ở TH,

GV Hà Thị Thủy – GV giảng dạy lớp 1B trường TH Dữu Lâu có nhận xét: “ Nhờ việc tổ chức trò chơi học tập môn Toán mà không khí học tập của lớp sôi nổi hẳn lên Đối với những học sinh còn trầm và nhút nhát, khi tham gia vào trò chơi Toán