Quan điểm biện chứng duy vật về động lực của phát triển (về mâu thuẫn biện chứng) và ý nghĩa của việc nghiên cứu quan điểm đó trong nghiên cứu, học tập của sinh viên

Untitled BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN  BÀI TẬP LỚN Môn Triết học Mác Lênin Bộ môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác Lênin Đề bài “Quan điểm biện chứng duy vật về động lực của phát triển (về mâu thuẫn biện chứng) và ý nghĩa của việc nghiên cứu quan điểm đó trong nghiên cứu, học tập của sinh viên” Họ và tên Trần Bảo Ly Mã sinh viên 11213610 STT 23 Lớp tín chỉ Triết học Mac Lênin(121) KETOAN63 Giảng viên hướng dẫn TS Lê Thị Hồng Thanh Hóa, ngày 29 tháng 11 năm 2.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

- 

BÀI TẬP LỚN

Môn: Triết học Mác - Lênin

Bộ môn: Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin

Đề bài: “Quan điểm biện chứng duy vật về động lực của phát triển (về mâu thuẫn biện chứng) và ý nghĩa của việc nghiên cứu quan điểm đó trong

nghiên cứu, học tập của sinh viên”

Họ và tên : Trần Bảo Ly

Mã sinh viên: 11213610 STT: 23 Lớp tín chỉ: Triết học Mac-Lênin(121)_KETOAN63@ Giảng viên hướng dẫn: TS Lê Thị Hồng

Thanh Hóa, ngày 29 tháng 11 năm 2021

Trang

A Lời mở đầu 3

B Nội dung 3

I Quan điểm biện chứng duy vật về động lực của phát triển

1.Nguồn gốc và động lực của sự phát triển . 3

2.Mâu thuẫn biện chứng . 6

II Vận dụng động lực của phát triển theo quan điểm biện chứng duy vật trong học tập

1.Ý nghĩa của vận dụng 10

2.Ý nghĩa của vận dụng trong nghiên cứu, học tập của sinh viên 10

C Kết luận 12

1.Tóm tắt vấn đề nghiên cứu

. 12

khảo . 14

D Lời cảm ơn 14

A LỜI MỞ ĐẦU

Bạn đã bao giờ tự hỏi mọi vật đang đứng im hay di chuyển hay không? Bạn

đã bao giờ thắc mắc mọi vật đang đứng im nhưng thực chất nó đang di chuyển không ngừng hay không?

Theo quan điểm của triết học Mác - Lenin thì đứng im là một trạng thái đặc biệt của vận động đó là sự vận động trong trạng thái cân bằng, tức là những tính chất của vật chất chưa có sự biến đổi về cơ bản Đứng im chỉ là hiện tượng tương đối và tạm thời Theo Ăngghen thì "mọi sự cân bằng chỉ là tương đối và tạm thời" Đứng im còn được biểu hiện như một quá trình vận động trong phạm vi chất của sự vật còn ổn định, chưa thay đổi

Từ xưa đến nay mọi sự vật hiện tượng đều vận động, phát triển và tồn tại theo một quy luật nhất định Nhờ có sự vận động thì sự vật và hiện tượng mới có thể phát triển Sự phát triển gắn liền với tính phổ thông bởi không có sự vật hiện tượng nào có thể tồn tại một cách “đứng im” Song mỗi sự vật lại có khuynh hướng phát triển không giống nhau, chịu những tác động khác nhau

và sự tác động đó có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển của sự vật, có nghĩa là làm cho sự vật, hiện tượng thụt lùi tạm thời

Để phát triển, ta không thể không nghiên cứu về động lực của nó, vậy bạn hiểu thế nào là động lực của sự phát triển? Liệu rằng nó có được đánh đồng với nguồn gốc của sự phát triển hay không? Và trong muôn vàn quan điểm của những nhà triết học khác nhau thì quan điểm nào là đúng đắn, phù hợp nhất? Trong bài tiểu luận này ta sẽ làm rõ những vấn đề trên và nghiên cứu, vận dụng tầm quan trọng của nó trong vấn đề học tập của học sinh, sinh viên

B NỘI DUNG

I Quan điểm biện chứng duy vật về động lực của phát triển

1 Nguồn gốc và động lực của sự phát triển

Trong chủ nghĩa duy vật biện chứng, phát triển là một phạm trù triết học dùng

để khái quát quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn Khái niệm “động lực của sự phát triển” xuất phát từ triết học và gắn với một khái niệm khác, đó là “nguồn gốc của sự phát triển” Từ thời cổ đại và đặc biệt ngay từ thời khai sáng, khi các nhà duy vật bàn về mối quan hệ giữa vật chất và vận động, họ đã đặt vấn đề vật chất luôn vận động và phát triển Vậy cái gì là nguồn gốc và động lực của

sự phát triển đó? Do không tìm được cách giải quyết thấu đáo cho vấn đề đó nên không ít các nhà triết học phải từ bỏ lập trường duy vật để chấp nhận cách giải thích theo quan điểm duy tâm về sự vận động của vật chất

Khác với các nhà triết học duy tâm, khi bàn về mối quan hệ giữa vận động

và vật chất, Ăngghen cho rằng, vận động là “thuộc tính cố hữu của vật chất”,

là “phương thức tồn tại của vật chất” Theo quan điểm của triết học Mác-Lênin, vận động là sự tự thân vận động của vật chất, được tạo nên do sự tác động lẫn nhau của chính các thành tố nội tại trong cấu trúc của vật chất Điều này hoàn toàn trái ngược với các quan điểm duy tâm hoặc siêu hình về sự vận động và phát triển Từ những quan điểm về vận động của vật chất nêu trên, các nhà kinh điểm của chủ nghĩa Mác và những người theo con đường triết học mácxít đều coi nguồn gốc và động lực của sự phát triển là nguyên nhân bên trong của sự vận động và phát triển

Vậy, nội dung của khái niệm, nguồn gốc của sự phát triển và động lực của sự phát triển được giải thích khác nhau hay giống nhau? Một số tác giả cho rằng khái niệm “động lực của sự phát triển” về thực chất đồng nhất với khái niệm

“nguồn gốc của sự phát triển” Ngược lại với ý kiến đó, đa số tác giả khác lại khẳng định rằng giữa hai khái niệm nguồn gốc và động lực vừa có sự thống nhất vừa có sự khác biệt Sự thống nhất ở chỗ, chúng đều là sự cụ thể hóa

của phạm trù “nguyên nhân” và đều gắn chặt với phạm trù “mâu thuẫn” Song sự khác nhau giữa khái niệm “nguồn gốc” và khái niệm của “động lực”

có nhiều lập luận giải thích theo những cách khác nhau Vì mỗi nhà triết học đứng từ các góc độ nghiên cứu khác nhau nên có thể đưa ra các ý kiến lí giải khác nhau về hai khái niệm đó Để phân biệt hai khái niệm, trong nội dung này ta sử dụng cách phân biệt của GS.TS Lê Hữu Tầng đã viết trong cuốn

sách “Về động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội” (NXB KHXH, HN,

1997)

Theo GS.TS Lê Hữu Tầng, “khi nói tới nguồn gốc hoặc động lực là muốn nói tới vai trò của một yếu tố nào đó trong sự vận động và phát triển của sự vật, trong đó nguồn gốc là cái gây nên sự vận động và phát triển, còn động lực là cái thúc đẩy sự vận động và phát triển ấy” [trang 56] Nếu theo nghĩa này mà xét thì trong mối tương quan giữa mâu thuẫn và các hiện tượng khác,

ta có thể thấy rằng mâu thuẫn vừa là nguồn gốc vừa là động lực của mọi sự vận động, nhưng không phải cái nào là động lực thì đồng thời cũng là nguồn gốc và ngược lại Khẳng định này có nghĩa là để tìm ra nguồn gốc và động lực phát triển của sự vật, ta phải tiến hành phân tích các mâu thuẫn hiện đang tồn tại và những tác động bên trong sự vật Nhưng ngoài những mâu thuẫn này ta còn phải tìm các yếu tố khác đóng vai trò là động lực của sự phát triển

đó nữa “Như vậy, khái niệm “động lực của sự phát triển” rộng hơn khái niệm “nguồn gốc của sự phát triển” Động lực của sự phát triển bao hàm cả nguồn gốc với tính cách là hạt nhân lẫn các yếu tố khác mà thông qua đó tác dụng của nguồn gốc được tăng cường thêm Nói cách khác, nếu nguồn gốc là cái gây nên sự phát triển thì động lực là cái thúc đẩy, là cái làm gia tăng sự phát triển ấy Vì vậy, tìm động lực của sự phát triển là tìm cái thúc đẩy sự phát triển khi bản thân sự phát triển đó đã có, đã nảy sinh” [trang 56]

Như vậy, thật sự có sự khác nhau giữa khái niệm nguồn gốc và khái niệm động lực của sự phát triển Ta có thể hiểu nguồn gốc là nguyên nhân gây nên

sự phát triển, còn động lực được xem như nguyên nhân trực tiếp hơn của sự phát triển đó Có thể khái quát rằng, tất cả những cái đóng vai trò là nguyên nhân thúc đẩy sự phát triển của một sự vật nào đó đều là động lực phát triển

của nó, động lực là cái thúc đẩy của sự phát triển.

Để làm rõ hơn nội hàm của khái niệm “động lực của sự phát triển” theo định nghĩa đã nêu, cần phải làm rõ một vấn đề lý luận quan trọng có liên quan, đó

là mâu thuẫn có phải là động lực của sự phát triển hay không?

Ta đã biết, theo chủ nghĩa Mác-Lênin thì mâu thuẫn là nguồn gốc vận động, phát triển của sự vật và hiện tượng Mỗi mâu thuẫn bao hàm sự thống nhất

và đấu tranh giữa các mặt đối lập, làm cho sự vật hiện tượng không thể giữ nguyên trạng thái cũ Kết quả là mâu thuẫn cũ mất đi, mâu thuẫn mới hình thành, sự

vật hiện tượng cũ được thay thế bằng sự vật hiện tượng mới Do đó, sự đấu tranh giữa các mặt đối lập (giải quyết mâu thuẫn) là nguồn gốc vận động phát triển của sự vật và hiện tượng

Mọi sự vật đều luôn luôn vận động và có thể diễn ra theo nhiều chiều hướng khác nhau, trong đó có vận động đi lên (phát triển) và vận động đi xuống (suy thoái, thoái hóa) Trên thực tế, có một số sự vật vận động theo chiều hướng phát triển, một số lại vận động theo chiều hướng thoái hóa, thụt lùi, lại có một số sự vật lại vận động không theo chiều hướng phát triển cũng không theo chiều hướng thụt lùi, thoái hóa

Nếu như vận động là mọi sự biến đổi nói chung trong đó bao hàm cả sự phát triển và sự thụt lùi, thì phát triển là một phạm trù triết học dùng để khái quát quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn và phát triển là một trường hợp của sự vận động Như vậy, vận động không đồng nhất với phát triển và cũng không đồng nhất với thụt lùi Vậy, vấn đề đặt ra là, cái đóng vai trò là nguyên nhân gây ra sự vận động của một sự vật có đồng nhất với cái thúc đẩy sự phát triển, hay có đồng nhất với cái kìm hãm của sự phát triển của sự vật ấy không? Nguồn gốc hoặc nguyên nhân bên trong gây ra sự vận động của mỗi

sự vật là những mâu thuẫn ở bên trong nó (mâu thuẫn nói ở đây là mâu thuẫn biện chứng)

2 Mâu thuẫn biện chứng

Khi nói về vấn đề này, có rất nhiều quan niệm khác nhau được đưa ra Một

số tác giả cho rằng, mâu thuẫn tự nó không phải động lực của sự phát triển, việc con người can thiệp vào mâu thuẫn, tìm cách giải quyết nó mới là cái có ý nghĩa thúc đẩy hay kìm hãm sự phát triển Mâu thuẫn nói chung chỉ

là nguồn gốc của sự phát triển, vì nó giải thích nguyên nhân tận gốc của sự vận động Còn động lực của sự phát triển chỉ có thể là việc giải quyết mâu thuẫn Khi mâu thuẫn vận động đến một giai đoạn nhất định, xung lực của các mặt đối lập đạt đến trình độ “chín muồi”, lúc đó mâu thuẫn mới có

đủ điều kiện để được giải quyết

Giải quyết mâu thuẫn, thậm chí giải quyết mâu thuẫn theo đúng tinh thần của quy luật, nghĩa là được giải quyết kịp thời, triệt để, không khoan nhượng

và mặt tích cực, đại diện cho sự tiến bộ thắng thế khi đó mâu thuẫn mới đóng vai trò là nguồn gốc của sự phát triển Không được giải quyết kịp thời, hay giải quyết mâu thuẫn để cho mặt tiêu cực thắng thế, mâu thuẫn sẽ gây thêm những hậu quả và hệ lụy cho sự vận động và phát triển của sự vật

Mặc dù việc nhận thức các mâu thuẫn biện chứng đòi hỏi phải nhận thức được quá trình và phương thức chúng vận động và được giải quyết như thế nào, tuy nhiên, ta sẽ không trình bày kỹ hơn những ý kiến vừa nêu, vì thật khó biết đúng sai Hơn thế nữa, với một học thuyết triết học phổ quát như học thuyết mâu thuẫn, đến Hêghen còn bị phê phán suốt gần 200 năm qua, thì việc chia nhỏ các công đoạn, các nội dung, các yếu tố của mâu thuẫn để xem xét vai trò của chúng, chưa chắc đã phải là cách tư duy hợp lý Bởi vậy, có thể tạm chấp nhận ý kiến của số đông các nhà

triết học hậu thế rằng, mâu thuẫn là nguồn gốc, động lực

của sự phát triển ở tất cả các khâu, các mặt, các giai đoạn

và các phương diện của nó - thống nhất, đấu tranh và giải quyết với tính cách là những quá trình diễn ra từ khi mâu thuẫn được hình thành đến khi bị thủ tiêu để cái mới xuất hiện Nếu thừa nhận động lực là cái có ý nghĩa kích thích,

thúc đẩy, đóng vai trò là xung lực của sự vận động, thì khó

có thể phủ nhận vai trò của các nhân tố, các mặt trong giai đoạn mâu thuẫn chưa đạt tới trình độ chín muồi Hơn thế nữa, nếu coi động lực là cái luôn có sự tham gia của yếu tố tinh thần, ý chí thì động lực là cái chỉ có ở con người và ở một

số loài động vật ít nhiều có trí khôn khi chủ thể có nhu cầu giải quyết mâu thuẫn Không thể nói đến ý chí giải quyết mâu thuẫn của bản thân thế giới vật chất ngoài con người Vậy ta không thể nói rằng mọi sự mâu thuẫn đều là động lực của sự phát triển, chỉ có mâu thuẫn biện chứng làm cho sự vật phát triển tích cực hơn mới là động lực của sự phát triển

Mâu thuẫn biện chứng là những mâu thuẫn tồn tại tất yếu khách quan trong

tự nhiên, xã hội và tư duy Ví dụ, giữa cái tốt và cái xấu trong con người, trong lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến (12/12/1946) chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: ”Chúng ta muốn hòa bình, chúng ta phải nhân nhượng nhưng chung ta càng nhân nhượng, thực dân Pháp càng lấn tới Không! Chúng ta thà hy sinh tất cả chứ không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ” , giữa giai cấp bị bóc lột và giai cấp bóc lột trong đời sống kinh tế, giữa các quan điểm, học thuyết chống đối nhau trong triết học và nhiều vấn đề trái ngược nhau trong đời sống xã hội v.v Còn mâu thuẫn lôgíc là mâu thuẫn chủ quan và chỉ tồn tại trong tư duy

Tuy nhiên, mâu thuẫn biện chứng khách quan được phản ánh thành mâu thuẫn biện chứng trong tư duy (khác với mâu thuẫn lôgíc hình thức cũng là mâu thuẫn trong tư duy) Hai loại mâu thuẫn trong tư duy này có sự khác nhau: Xét về nguồn gốc, mâu thuẫn là do sai lầm trong nhận thức, còn mâu thuẫn biện chứng là do tính phức tạp của thế giới khách quan và của nhận thức con người Trong mâu thuẫn lôgíc, khi đã xác định được mặt này

là đúng thì mặt kia chắc chắn là sai lầm (hoặc có thể cả hai đều sai lầm); còn trong mâu thuẫn biện chứng, vì mỗi tư tưởng chỉ phản ánh một mặt trong hai mặt đối lập có liên hệ biện chứng với nhau của sự vật, nên mỗi tư tưởng đều có thể chứa đựng những yếu tố chân lý nhất định

Mâu thuẫn biện chứng có kết cấu gồm hai mặt đối lập và mối quan hệ giữa chúng được thể hiện trong ba khái niệm: sự thống nhất của các mặt đối lập,

sự đấu tranh của các mặt đối lập và sự chuyển hóa của các mặt đối lập Mối quan hệ của các mặt đối lập có tính tất yếu, phổ biến, lặp đi lặp lại, được phép biện chứng coi là một trong ba quy luật cơ bản của phép biện chứng -quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập, khái quát nội dung của quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập là: Mọi đối tượng đều bao gồm những mặt, những khuynh hướng, lực lượng … đối lập nhau tạo thành những mâu thuẫn trong chính nó, sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập này là nguyên nhân, động lực bên trong của sự vận động và phát triển, làm cho cái cũ mất đi và cái mới ra đời

Mâu thuẫn biện chứng có quá trình ra đời, phát triển từ thấp đến cao Lúc đầu chỉ là sự khác nhau giữa hai mặt, về sau biến thành sự đối lập Sự đấu tranh của các mặt đối lập đi từ chỗ ít gay gắt đến chỗ gay gắt hơn Quá trình đấu tranh của các mặt đối lập cũng gắn liền với sự giải quyết thường xuyên của mâu thuẫn, nhưng đó chỉ là sự giải quyết cục bộ, tạm thời; mâu thuẫn thường xuyên được giải quyết nhưng cũng thường xuyên tái lập lại trên cơ sở mới Chỉ khi mâu thuẫn phát triển đến trình độ chín muồi mới được giải quyết triệt để hoàn toàn

Sự giải quyết mâu thuẫn biện chứng không chỉ phụ thuộc vào trình độ phát triển (mâu thuẫn chưa chín muồi hay đã chín muồi) mà còn phụ thuộc vào bản chất (mâu thuẫn đối kháng hay không đối kháng; mâu thuẫn chính trị hay mâu thuẫn tư tưởng …) và điều kiện tồn tại của mâu thuẫn (Chẳng hạn như, trong chế độ dân chủ hay chế độ độc tài) Sự giải quyết mâu thuẫn là quá trình khách quan phức tạp, không phụ thuộc ý chí chủ quan của con người và không được quy về việc xóa bỏ mâu thuẫn hay xóa bỏ một trong hai mặt đối lập Mâu thuẫn chỉ được giải quyết triệt để, chỉ mất đi khi đã đạt đến chín muồi Còn trong những trường hợp khác, sự giải quyết mâu thuẫn thường là sự kết hợp hài hòa giữa các mặt đối lập

Theo quan điểm của phép biện chứng, mâu thuẫn có vai trò là nguồn gốc, động lực của sự vận động phát triển Chính sự tác động, đấu tranh giữa các

mặt đối lập bên trong kết cấu sự vật làm cho sự vật vận động, biến đổi không ngừng Sự đấu tranh của các mặt đối lập dẫn đến giải quyết mâu thuẫn làm cho sự vật phát triển lên một trạng thái mới Khi mâu thuẫn cơ bản của sự vật được giải quyết hoàn toàn thì sẽ có sự thay đổi về chất của sự vật, sự vật mới thay thế sự vật cũ Trong quá trình đấu tranh của các mặt đối lập, những

gì lạc hậu, lỗi thời bị gạt bỏ nhường chỗ cho cái mới, cái tiến bộ ra đời

Mối quan hệ giữa các khái niệm của quy luật chỉ ra rằng, mâu thuẫn giữa các mặt đối lập trong sự vật, hiện tượng là nguyên nhân, giải quyết mâu thuẫn đó

là động lực của sự phát triển Bởi vậy, sự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng là tự thân Quy luật mâu thuẫn biện chứng có vai trò quan trọng nhất trong ba quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật và được V.I Lênin coi là “hạt nhân của phép biện chứng” Nghiên cứu quy luật này giúp

ta hiểu được nguồn gốc, động lực của sự tự thân vận động, tự thân phát triển của thế giới khách quan và của tư duy con người, khắc phục quan điểm duy tâm, siêu hình ‘về sự phát triển

II Vận dụng động lực của phát triển theo quan điểm biện chứng duy vật trong học tập của sinh viên

1 Ý nghĩa của vận dụng

Đối với sinh viên, việc nghiên cứu động lực (mâu thuẫn biện chứng) trong quá trình thích nghi với môi trường mới (môi trường đại học) giúp các bạn hòa hợp tốt hơn với môi trường học tập mới có tính chất tập trung chuyên môn cao, giúp các bạn phát triển bản thân hơn, cân bằng việc học tập và vui chơi, nghiên cứu và giải trí trong cuộc sống, đồng thời giúp các bạn có định hướng tốt hơn cho tương lai sau này, giúp các bạn có thể tự trả lời câu hỏi: tại sao việc học đại học là cần thiết đối với mình, mình thích gì và mình đặt

ra những mục tiêu gì cho tương lai, mình thực hiện những mục tiêu ấy như thế nào Xác định hướng phát triển của bản thân từ đó đưa ra các quyết định giải quyết các vấn đề mình gặp phải