TỔNG QUAN CHUNG VỀ TRIẾT HỌC, TÔN GIÁO, KHOA HỌC

1 Đề tài M ối quan hệ giữa Triết học và tôn giáo, khoa học CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CHUNG VỀ TRIẾT HỌC, TÔN GIÁO, KHOA HỌC 1 Tổng quan chung về triết học 1 1 Triết học là gì? đối tượng nghiên cứu Sau hơn 2500 năm tồn tại và phát triển, khái niệm triết học, đối tượng nghiên cứu của triết học cũng được hiểu không như nhau theo từng giai đoạn phát triển của lịch sử Vào thời kỳ cổ đại đối tượng nghiên cứu của Triết học là tri thức thuộc mọi lĩnh vực “Người Trung Quốc coi triết học là sự truy tìm bản chất,.

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CHUNG VỀ TRIẾT HỌC, TÔN GIÁO, KHOA HỌC

1 Tổng quan chung về triết học

1.1 Triết học là gì? đối tượng nghiên cứu

Sau hơn 2500 năm tồn tại và phát triển, khái niệm triết học, đối tượng nghiên cứu của triết học cũng được hiểu không như nhau theo từng giai đoạn phát triển của lịch sử

Vào thời kỳ cổ đại: đối tượng nghiên cứu của Triết học là tri thức thuộc mọi lĩnh vực.

“Người Trung Quốc coi triết học là sự truy tìm bản chất, là sự thấu hiểu căn nguyên của

sự vật, sự việc”3 Theo người Ấn Độ, “triết học là con đường suy ngẫm dẫn dắt đến lẽ phải, đến những chân lý siêu nhiên”4 Người Hy Lạp thì cho rằng “triết học là sự ham hiểu biết, yêu thích sự thông thái”5

Như vậy, theo quan điểm truyền thống “triết học là môn học về lý trí, giúp con người nâng cao và sử dụng lý trí một cách hiệu quả để thấu hiểu bản chất của vạn vật và hành động đúng đắn trong thế giới” 6

Vào thời kỳ trung cổ: ở Tây Âu, triết học trở thành bộ môn của thần học Triết học giai

đoạn này là “thứ triết lý của các cha cố, là triết học kinh viện phục vụ cho thần học của nhà thờ, hạ thấp lý trí để nâng cao lòng tin, thủ tiêu khoa học”7

Vào thời kỳ phục hưng-cận đại: Vào thời kỳ phục hưng, quan điểm xem triết học là

“người mẹ” của các ngành khoa học được khôi phục lại Sang đầu thời kỳ cận đại, triết học được xem là “khoa học của các khoa học” Triết học Hegen -đỉnh cao của Triết học cổ điển Đức, là “hệ thống Triết học “khoa học của các khoa học” đồ sộ nhất và cuối cùng của lịch sử”8

Vào cuối thời kỳ cận đại : Quan điểm coi triết học là “ khoa học của các khoa học” đã trở

nên lạc hậu, nó ngăn cản sự phát triển của khoa học tự nhiên “Chủ nghĩa thực chứng xuất hiện, kịp thời để hướng dẫn các ngành khoa học phát triển”9 “Chủ nghĩa thực chứng cho rằng triết học thật sự không giải quyết vấn đề quan hệ giữa vật chất và ý thức, không tìm hiểu thế giới để xây dựng thế giới quan mà nó phải giải quyết các vấn đề khả năng, hình thức, cách thức tăng trưởng tri thức của khoa học để thúc đẩy sự phát triển của khoa học

và xã hội… ”10

Vào đầu thời kỳ hiện đại: nhằm phục vụ cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản và sự phát

tượng nghiên cứu của mình là tiếp tục giải quyết mối quan hệ giữa vật chất và ý thức trên lập trường duy vật và quan điểm thực tiển; nghiên cứu những quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy; từ đó định hướng cho hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người nhằm cải tạo tự nhiên - xã hội phục vụ cho lợi ích của con người”11

Mặc dù các thời đại lịch sử khác nhau đã hình thành nên những quan điểm khác nhau về triết học, đối tượng nghiên cứu của triết học, tuy nhiên, các quan điểm này đều có một số điểm chung là “Triết học là một hệ thống tri thức lý luận chung nhất của con người về thế giới, về bản thân con người, và về vị trí, vai trò của con người trong thế giới đó” 12

Như vậy, triết học có một số đặc trưng cơ bản sau đây:

+ Triết học là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt:

Triết học cũng giống như các hình thái ý thức xã hội khác là phản ánh tồn tại xã hội Tuy

nhiên, cách phản ánh tồn tại xã hội của triết học cũng khác hình thái ý thức xã hội khác là

nó “phản ánh tồn tại xã hội bằng một hệ thống phạm trù (trừu tượng, khái quát), mang tính đảng (trên nền tảng duy vật hay duy tâm, dựa trên lợi ích của giai cấp, tầng lớp này hay giai cấp tầng lớp nọ)”13

+ Triết học là thái độ của con người đối với hiện thực:

Nó giúp cho giai cấp, tầng lớp mà nó đại diện hiểu được lợi ích, vai trò, sứ mạng lịch sử

để trở thành chính mình trong xã hội

+ Triết học là học thuyết về thế giới chỉnh thể:

Triết học dựa trên lý trí, đào sâu lý trí để đem lại những tri thức đặc biệt cho con người Triết học kết hợp trong mình những tri thức tổng quát với những giá trị chung

1.2 Vấn đề cơ bản của triết học

“Vấn đề cơ bản của triết học là vấn đề về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức”14.Vấn đề này có hai mặt:

Mặt bản thể luận: Giữa ý thức và vật chất cái nào có trước, giữ vai trò quyết định?

Mặt nhận thức luận: “Con người có khả năng nhận thức thế giới được hay không?”15

Về mặt bản thể luận: những nhà Triết học theo chủ nghĩa nhất nguyên cho rằng một trong

hai yếu tố có trước và giữ vai trò quyết định đối với cái còn lại Chủ nghĩa nhất nguyên duy vật cho rằng vật chất có trước và giữ vai trò quyết định đối với ý thức Chủ nghĩa nhất nguyên duy tâm thì cho rằng ý thức có trước và giữ vai trò quyết định đối với vật

chất Trong khi đó, chủ nghĩa nhị nguyên thì cho rằng vật chất có trước quyết định mọi hiện tượng vật chất, ý thức có trước quyết định mọi hiện tượng tinh thần

Tuy nhiên, chủ nghĩa thực chứng luận thì cho rằng vấn đề về mối quan hệ giữa vật chất và

ý thức là giả dối, chủ nghĩa nhất nguyên và nhị nguyên đều là siêu hình học viển vông

Về mặt nhận thức luận: thuyết bất khả tri cho rằng con người không thể nhận thức được

thế giới Thuyết khả tri thì cho rằng con người có thể nhận thức được thế giới

1.3 Vấn đề bản tính thế giới:

“Vấn đề bản tính thế giới là vấn đề về phương thức tồn tại của vạn vật trong thế giới”16. Vấn đề này có hai mặt:

+ Mặt thứ nhất: “Các sự vật, hiện tượng trong thế giới tồn tại cô lập, tách biệt nhau hay có liên hệ, ràng buộc lẫn nhau?”17

+ Mặt thứ hai: “Các sự vật, hiện tượng trong thế giới tồn tại trong trạng thái đứng im, bất động hay không ngừng vận động, biến đổi?”18

Phép siêu hình cho rằng mọi sự vật và hiện tượng trong thế giới tồn tại cô lập, tách biệt và đứng yên, bất động Phép biện chứng cho rằng mọi sự vật và hiện tượng trong thế giới tồn tại có liên hệ, ràng buộc lẫn nhau và luôn vận động, thay đổi

“Lịch sử triết học là lịch sử đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, giữa phép biện chứng và phép siêu hình”19 Thông qua cuộc đấu tranh này mà chủ nghĩa duy tâm ngày càng thông minh hơn, chủ nghĩa duy vật ngày càng biện chứng hơn, phép siêu hình ngày càng tinh vi hơn và phép biện chứng ngày càng mềm dẻo, uyển chuyển hơn

“Thông qua cuộc đấu tranh này mà tư duy lý luận ngày càng được phát triển hoàn thiện hơn”20

1.4 Vai trò của triết học trong đời sống xã hội

Triết học đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống xã hội Vai trò của triết học đối với đời sống xã hội được thể hiện thông qua các chức năng của nó

+ Chức năng thế giới quan

“Thế giới quan là toàn bộ những quan điểm, quan niệm của con người về thế giới xung quanh, về bản thân con người, về cuộc sống và vị trí của con người trong thế giới đó”21 Triết học là cơ sở vũ trụ quan, cơ sở ý thức hệ và cơ sở nhân sinh quan

Triết học góp phần truy tìm lời giải cho hệ vấn đề về bản thể vũ trụ, cho hệ vấn đề về xã hội, các giai tầng trong xã hội và “cho hệ vấn đề về đời người, về sự sống, cái chết, về hạnh phúc, khổ đau”22 “Triết học góp phần hướng dẫn hành vi con người xuyên qua những xung đột nhân cách, những ràng buộc lợi ích để vươn lên trở thành con người chân chính trước những cạm bẫy của đời thường” 23

+ Chức năng phương pháp luận

Triết học thực hiện chức năng phương pháp luận thông qua việc giúp con người tìm tòi, xây dựng, lựa chọn và vận dụng các phương pháp trong hoạt động nhận thức và thực tiễn Bên cạnh đó, triết học còn là phương pháp luận phổ biến, hướng dẫn hành vi con người trong hoạt động thực tiễn và nhận thức

+ Vai trò của triết học đối với các khoa học cụ thể

Triết học là cơ sở thế giới quan và phương pháp luận chung cho các ngành khoa học cụ thể; là cơ sở lý luận cho các khoa học cụ thể trong việc đánh giá các thành tựu đã đạt được, cũng như vạch ra phương hướng, phương pháp cho quá trình nghiên cứu khoa học

cụ thể

+ Vai trò của triết học đối với tư duy lý luận

Triết học có vai trò to lớn đối với rèn luyện năng lực tư duy lý luận của con người “Một dân tộc muốn đứng vững trên đỉnh cao của khoa học thì không thể không có tư duy lý luận”24 Muốn nâng cao trình độ tư duy lý luận không có cách nào khác hơn là nghiên cứu toàn bộ lịch sử triết học thời trước

2 Tổng quan chung về tôn giáo:

2.1 Khái niệm tôn giáo:

Khái niệm tôn giáo là một vấn đề được các nhà nghiên cứu về tôn giáo tranh cải rất nhiều Trong lịch sử đã từng tồn tại rất nhiều quan niệm khác nhau về tôn giáo:

“Tôn giáo là mối liên hệ giữa thần thánh và con người”25

Theo quan điểm của C.Mác: “Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim, nó là tinh thần của trật tự không có tinh thần”26

Theo quan điểm của Ph.Ăngghen: “Tôn giáo là sự phản ánh hoang đường vào trong đầu

óc con người những lực lượng bên ngoài, cái mà thống trị họ trong đời sống hàng ngày

”27

Các nhà nghiên cứu về tôn giáo gần đây cũng đưa ra quan điểm về tôn giáo như sau:

“Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội hình thành nhờ vào lòng tin và sùng bái thượng

đế, thần linh”28

Tôn giáo là “niềm tin của con người vào những điều thiêng liêng, huyền bí vượt khỏi thế giới tự nhiên” “của những người cùng chung một tổ chức có hệ thống giáo lý, giáo luật và

lễ nghi” 29

“Tôn giáo là niềm tin vào các lực lượng siêu nhiên, vô hình, mang tính thiêng liêng, được chấp nhận một cách trực giác và tác động qua lại một cách hư ảo, nhằm lý giải những vấn

đề trên trần thế cũng như ở thế giới bên kia Niềm tin đó được biểu hiện rất đa dạng, tuỳ thuộc vào những thời kỳ lịch sử, hoàn cảnh địa lý - văn hóa khác nhau, phụ thuộc vào nội dung từng tôn giáo, được vận hành bằng những nghi lễ, những hành vi tôn giáo khác nhau của từng cộng đồng xã hội tôn giáo khác nhau” 30

Qua các khái niệm trên, chúng ta có thể nhận thấy tôn giáo có một số đặc trưng cơ bản sau đây:

+ Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội:

Với tư cách là một hình thái ý thức xã hội, tôn giáo phản ánh một cách hoang đường, hư

ảo hiện thực khách quan Điều này được Ph Ăngghen nêu: “mọi tôn giáo chẳng qua chỉ là

sự phản ánh hư ảo – vào trong đầu óc con người - của những lực lượng ở bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của họ; chỉ là sự phản ánh trong đó những lực lượng ở trần thế

đã mang hình thức những lực lượng siêu trần thế”31

+ Tôn giáo là một sản phẩm của lịch sử:

Trong các tác phẩm của mình “C Mác cho rằng con người sáng tạo ra tôn giáo chứ tôn giáo không sáng tạo ra con người”32 Tôn giáo là một thực thể khách quan của loài người

nhưng lại là một thực thể có nhiều quan niệm phức tạp về cả nội dung cũng như hình thức biểu hiện Về mặt nội dung, nội dung cơ bản của tôn giáo là niềm tin (hay tín ngưỡng) tác động lên các cá nhân, các cộng đồng Tôn giáo thường đưa ra các giá trị có tính tuyệt đối làm mục đích cho con người vươn tới cuộc sống tốt đẹp và nội dung ấy được thể hiện bằng những nghi thức, những sự kiêng kỵ…

+ Khi nói đến tôn giáo là nói đến mối quan hệ giữa hai thế giới thực và hư, của hai tính thiêng và tục và giữa chúng không có sự tách bạch

2.2 Nguồn gốc của tôn giáo:

Nghiên cứu nguồn gốc của tôn giáo, “C.Mác cho rằng: con người sáng tạo ra tôn giáo chứ không phải tôn giáo sáng tạo ra con người Nhưng, theo C.Mác, không phải là con người trừu tượng mà chính là thế giới những con người, là Nhà nước, là xã hội”33 đã sản sinh ra tôn giáo Các nguồn gốc của tôn giáo bao gồm:

+ Nguồn gốc kinh tế - xã hội của tôn giáo:

Những hạn chế hiểu biết không lý giải được, sự bất lực của con người trước sức mạnh của

tự nhiên (trong xã hội cộng sản nguyên thủy), những bất lực, bị động của con người trước những lực lượng nảy sinh trong lòng xã hội (áp bức chính trị, bất công xã hội, thất vọng của giai cấp bị trị trong cuộc đấu tranh giai cấp) là nguồn gốc sâu xa của tôn giáo

+ Nguồn gốc nhận thức của tôn giáo:

Tôn giáo chỉ có thể ra đời khi con người đã đạt tới một trình độ nhận thức nhất định Nguồn gốc nhận thức của tôn giáo gắn liền với đặc điểm của của quá trình nhận thức Đó

là một quá trình phức tạp và mâu thuẫn, nó là sự thống nhất một cách biện chứng giữa nội dung khách quan và hình thức chủ quan “Tính phức tạp của quá trình nhận thức đã tạo ra khả năng xuất hiện các quan niệm sai lầm mang tính hư ảo của tôn giáo”34

“Thực chất nguồn gốc nhận thức của tôn giáo cũng như của mọi ý thức sai lầm chính là

sự tuyệt đối hoá, sự cường điệu mặt chủ thể của nhận thức con người, biến nó thành cái

không còn nội dung khách quan, không còn cơ sở “thế gian”, nghĩa là cái siêu nhiên thần thánh”35

+ Nguồn gốc tâm lý của tôn giáo:

“Vấn đề ảnh hưởng của yếu tố tâm lý, tình cảm của con người đối với sự ra đời và tồn tại của tôn giáo đã được các nhà vô thần cổ đại nghiên cứu Họ thường đưa ra những luận điểm: “sự sợ hãi sinh ra thần linh” Lênin tán thành và phân tích thêm: “Sự sợ hãi trước thế lực mù quáng của tư bản – mù quáng vì quần chúng nhân dân không thể đoán trước được nó – là thế lực bất cứ lúc nào trong đời sống của người vô sản và người tiểu chủ, cũng đe dọa đem lại cho họ và đang đem lại cho họ sự phá sản “đột ngột”, “bất ngờ”,

“ngẫu nhiên”, làm cho họ phải diệt vong, biến họ thành một người ăn xin, một kẻ bần cùng, một gái điếm, và dồn họ vào cảnh chết đói, đó chính là nguồn gốc sâu xa của tôn giáo hiện đại”36

“Nhưng không phải chỉ có sự sợ hãi trước sức mạnh tự phát của tự nhiên và xã hội mới dẫn con người đến nhờ cậy ở thần linh, mà ngay cả những tình cảm tích cực như lòng biết

ơn, sự kính trọng, tình yêu thương… trong mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và con người với con người cũng được thể hiện qua các hình thức tín ngưỡng, tôn giáo”37

2.3 Chức năng của tôn giáo:

Tôn giáo cũng có những chức năng nhất định đối với đời sống xã hội Chức năng của tôn giáo gồm:

+ Chức năng thế giới quan:

“Mỗi tôn giáo, để trở thành một tôn giáo đích thực đều phải giải đáp câu hỏi: thế giới này (kể cả tự nhiên và xã hội) là gì? Do đâu mà có? Vận hành theo những quy luật nào? Đằng sau cái thế giới hữu hình này là cái gì? Có thể nhận thức được không? Dù phản ánh hư

ảo thế giới khách quan nhưng tôn giáo luôn có kỳ vọng đáp ứng nhu cầu của con người về nhận thức thế giới: tự nhiên, xã hội và chính con người”38

+ Chức năng đền bù hư ảo:

Trong thế giới đời thường, khi con người không tìm được lời giải thích chính xác về nguyên nhân của một số hiện tượng xảy ra trong tự nhiên, những bất bình đẳng xã hội cũng như bất lực trong cuộc đấu tranh giai cấp và chưa tìm được một chân lý – chân lý cách mạng – có thể tìm thấy trong tôn giáo những giải đáp làm nguôi ngoai đi những khổ đau và ấp ủ một hi vọng hư ảo “Đó là sự cứu rỗi của Chúa nhân từ, của Đức Phật từ bi,

sự thưởng phạt công minh đối với hành vi của mỗi người ngay trên trần thế, và khả năng đến được cõi hạnh phúc, vĩnh hằng (Thiên đường, Niết bàn…) Sự đền bù hư ảo của tôn giáo lại có tác dụng hiện thực, bởi nhờ có nó mà con người trong những lúc khổ đau tuyệt vọng nhất vẫn được an ủi và vẫn nuôi một hi vọng vượt qua, hạn chế được những hành vi

vô nghĩa hoặc tai hại cho đồng loại”39

+ Chức năng điều chỉnh:

“Tôn giáo đã tạo nên hệ thống những chuẩn mực giá trị đạo đức”40 Những chuẩn mực này không chỉ duy trì trong quá trình thực hiện các nghi thức tôn giáo mà còn điều chỉnh hành vi của mỗi tín đồ trong đời sống gia đình cũng như ngoài xã hội

+ Chức năng liên kết:

Chức năng liên kết của tôn giáo thể hiện ở khả năng liên kết những người cùng tín ngưỡng vì họ có chung một niềm tin, cùng bị ràng buộc bởi giáo lý, giáo luật, nghi thức tôn giáo Đó là một sự liên kết rất chặt chẽ và lâu bền “Tuy nhiên, đôi khi tôn giáo cũng

bị lợi dụng để phục vụ cho âm mưu chia rẽ, phá hoại khối đoàn kết toàn dân tộc Vì vậy, bên cạnh chức năng liên kết, tôn giáo cũng có khả năng bị phân ly vì sự khác biệt tín ngưỡng”41

3 Tổng quan chung về khoa học

3.1 Khái niệm khoa học:

Thuật ngữ khoa học được sử dụng rất phổ biến trong cuộc sống Tuy nhiên, hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau về định nghĩa khoa học

Theo từ điển Larousse (2002) của Pháp định nghĩa: “Khoa học là một tập hợp tri thức đã được kiểm chứng bằng thực nghiệm về các sự kiện, sự vật và hiện tượng tuân theo một quy luật xác định”42

Theo từ điển Triết học của Liên Xô (bản tiếng Việt, 1975) định nghĩa: “Khoa học là lĩnh vực hoạt động nhằm mục đích sản xuất ra những tri thức mới về tự nhiên, xã hội và tư duy bao gồm tất cả những điều kiện và những yếu tố của sự sản xuất này”43

Từ điển Bách khoa toàn thư của Liên Xô (1986) định nghĩa: “Khoa học là lĩnh vực hoạt động của con người, có chức năng xử lý và hệ thống hóa về mặt lý thuyết các tri thức khách quan”, “Là một trong những hình thái ý thức xã hội, bao gồm trong đó cả những hoạt động nhằm thu nhận các kiến thức mới, và cả những kết quả của các hoạt động đó”44

Từ điển MacMillan English Dictionary for Advanced Learners (2006) định nghĩa: “Khoa học là một hoạt động nghiên cứu và kiến thức về thế giới vật lý và hành vi của nó, dựa trên các thực nghiệm và các sự kiện được kiểm chứng và được tổ chức thành hệ thống”45 Theo điều 2 Luật khoa học công nghệ, thuật ngữ khoa học được định nghĩa như sau: Khoa học là hệ thống tri thức về các hiện tượng, sự vật, quy luật của tự nhiên, xã hội

và tư duy

Qua các định nghĩa trên, chúng ta thấy, về cơ bản, khoa học có một số đặc trưng sau đây:

+ Khoa học là hệ thống tri thức của nhân loại về tự nhiên, xã hội và con người được

tích lũy trong quá trình lịch sử:

Những hiểu biết ban đầu về thế giới khách quan của con người thường mới chỉ là các kiến thức dưới dạng kinh nghiệm về từng mặt, từng thuộc tính riêng lẻ của từng sự vật, từng hiện tượng Cùng với sự phát triển của lịch sử, khoa học không ngừng được bổ sung, hoàn chỉnh, dần dần trở thành một hệ thống các tri thức ngày càng chân thực về thế giới khách quan dưới dạng trừu tượng – logic Tập hợp các tri thức đó có mối quan hệ mật thiết với nhau và khoa học với tư cách là một hệ thống chỉnh thể các tri thức của nhân loại đã ra

đời Khoa học được chia làm hai lĩnh vực, đó là khoa học tự nhiên; khoa học xã hội và nhân văn

+ Khoa học là một hình thái ý thức xã hội:

Là một hình thái ý thức xã hội, khoa học có quan hệ biện chứng với tồn tại xã hội và với các hình thái ý thức xã hội khác Tuy nhiên, điều khác nhau căn bản giữa khoa học và các hình thái ý thức xã hội khác là ở chỗ: trong các hình thái ý thức xã hội khác, nhận thức lý tính về sự tồn tại và về thế giới nói chung được sắp xếp một cách có hệ thống là mục đích thứ yếu, thì trong khoa học đó lại là mục đích chủ yếu Khoa học đóng vai trò như là tiền

đề, cơ sở cho việc hình thành và phát triển các hình thái ý thức xã hội khác Các hình thái

ý thức xã hội khác lại có quan trọng ở những mức độ khác nhau đối với việc khám phá, truyền bá, ứng dụng các tri thức khoa học, nhờ đó mà có tác động đến khoa học nói chung

+ Khoa học là một lĩnh vực hoạt động nghề nghiệp xã hội:

Sự phát triển của xã hội đã làm thay đổi hoạt động khoa học từ chỗ đơn lẻ, mang tính cá biệt của một hay một nhóm các nhà khoa học đến chỗ nó ngày càng trở thành nhu cầu không thể thiếu được của hoạt động sản xuất nói riêng và của nhân loại nói chung Lao động khoa học là sáng tạo, tìm tòi, phát hiện ra các tri thức mới về quy luật của sự vận động của thế giới, về giải pháp, về những con đường, những biện pháp tác động ngày càng có hiệu quả vào thế giới khách quan…đã thực sự trở thành nghề nghiệp đặc thù Bên cạnh khái niệm khoa học, khái niệm bức tranh khoa học cũng xuất hiện và cũng được

sử dụng nhiều trong thời gian gần đây

“ Bức tranh khoa học là một mô hình tư tưởng của khoa học về thế giới mà trong đó, những đặc trưng về cấu trúc, tính chất và quy luật vận động, phát triển của thế giới được thể hiện như một chỉnh thể thống nhất”46